Кіріспе

Эдвард Брансфилд (1785 – 31 қазан 1852) – 18 жасында Ирландияда теңіз қызметіне алынып, кейіннен британдық Корольдік теңіз флотының офицері болған ирланд теңізшісі. Ол бірнеше кемеде мастер болып қызмет еткен. Антарктиданың бір бөлігін зерттеуге қатысқандығымен, соның ішінде 1820 жылғы қаңтарда Тринити түбегін көргенімен әйгілі.

Ерте өмір

Эдвард Брансфилд 1785 жылы Ирландияның Корк графтығындағы Баллинакурра қаласында дүниеге келген. Эдвардтың отбасы және ерте өмірі туралы көп мәлімет болмаса да, Брансфилдтер белгілі және құрметті католик отбасы болған деп есептеледі. Олар Эдвардтың білімі үшін жеткілікті қаражат тапқан болуы мүмкін, бірақ Қылмыстық заңдарға байланысты, ол жергілікті «hedge school» мектебінде оқыған болуы ықтимал. 1803 жылдың 2 маусымында он сегіз жастағы Брансфилдті британдық теңізшілер әкесінің балық аулау қайығынан алып, Корольдік теңіз флотына әскерге шақырып алды. Брансфилд 1805 жылы қабілетті теңізші ретінде танылды және 110 зеңбірекке ие бірінші разрядты кемеге (Трафальгар шайқасына қатысқан) тағайындалды; ол 1806 жылы теңізші, содан кейін 1808 жылы екінші мастердің көмекшісі, 1808 жылы мичман, 1809 жылы клерк, ал 1811 жылы қайтадан мичман болды. 1812 жылға қарай ол екінші шебер шеніне жетті және сол жылы 10 зеңбірекке ие «Чероки» класты бриг-слоп HMS Goldfinch кемесінде іс-әрекет шебері болып тағайындалды. 1814 және 1816 жылдар аралығында Брансфилд көптеген бесінші разрядтағы кемелерде қысқа мерзімге капитандық қызмет атқарды. 1816 жылдың 21 ақпанында ол 50 зеңбірекке ие төртінші разрядты кеменің капитаны болып тағайындалды және Алжирді бомбалауға жетекшілік етті. 1817 жылдың қыркүйегінде ол капитан У. Х. Ширрефтің басшылығындағы HMS Andromache кемесінің капитаны болып тағайындалды. Осы қызметтік сапарында ол Чилидегі Вальпараисодан тыс Корольдік теңіз флотының жаңа Тынық мұхиты эскадрильясына жіберілді.

Антарктиканы зерттеу

1773 жылы Джеймс Кук Антарктика шегінен өтіп, күнделігіне «бұл сызықты кесіп өткен алғашқы адам болғаным сөзсіз» деп мақтанышпен жазды. Келесі жылы Кук Антарктиканы толық айналып, мұздың кедергісінен кері қайтқанға дейін 71°10'S ендігіне жетті. Кук Антарктиканы көре алмаса да, Оңтүстік полюсті құнарлы, көп халқы бар континент қоршап тұр деген мифті түгелдей жоққа шығарды. Табиғи түрде, британдық Әскери-теңіз министрлігі Антарктикаға қызығуын жоғалтып, Солтүстік-Батыс өткесін іздеуге көшті. Шамамен жарты ғасыр өткен соң, Кук сияқты оңтүстікке дейін сапар шеккен басқа адам туралы мәлімет пайда болды. 1819 жылдың ақпанында, ағылшын сауда кемесі «Уильямның» иесі және капитаны Уильям Смит, Кейп-Горнды айналып өте жатқанда, қолайсыз желдің салдарынан оңтүстікке қарай итеріліп, кейін Оңтүстік Шетланд аралдары деп аталатын жерді ашты. Оның жаңалығы Валпараисоға жеткенде, Корольдік теңіз күштерінің капитаны Ширрефф бұл мәселені одан әрі зерттеу қажет деп шешті. Ол «Уильямды» жалдап, жаңадан ашылған аралдарды зерттеу үшін Брансфилдті, екі мичманды және HMS «Slaney» кемесінің дәрігерін тағайындады. Смит Брансфилдтің лоциясы ретінде кемеде қалды. Ұзаққа соқпаған және оқиғасыз сапардан кейін Брансфилд пен Смит Оңтүстік Шетланд аралдарына жетті. Брансфилд Король Джордж аралына қонды және король Георг III атынан ресми түрде иелік етті (ол бір күн бұрын, 1820 жылдың 29 қаңтарында қайтыс болды). Содан кейін ол Десепшн аралын зерттеуге немесе картаға түсіруге емес, оңтүстік-батыс бағытта жүрді. Оңтүстікке бұрылып, ол қазір Брансфилд бұғазы деп аталатын жерді кесіп өтті (1822 жылы Джеймс Уэдделл оның құрметіне осылай атады), ал 1820 жылдың 30 қаңтарында Антарктида құрлығының ең солтүстік нүктесі – Тринити түбегін көрді. «Антарктиканың ашылуы осылай болды», - деп жазады ағылшын жазушысы Роланд Хантфорд. Брансфилд өзінің күнделігіне «қармен жабылған екі биік тау» туралы жазба жазды, олардың бірі кейіннен Жюль Дюмон д’Урвилл оның құрметіне Брансфилд тауы деп аталды. Брансфилдке белгісіз, екі күн бұрын, 1820 жылдың 28 қаңтарында, орыс саяхатшысы Фабиан Готлиб фон Беллинсгаузен қазіргі Шығыс Антарктиданың бөлігі болып табылатын мұзды жағалауды көруі мүмкін. Осы байқаудың және оның кемелік күнделігінде берілген координаттардың негізінде, кейбіреулер (мысалы, британдық полярлық тарихшы А. Г. Е. Джонс) Беллинсгаузенді континентті ашумен марапаттады. Тринити түбегінің бір бөлігін картаға түсіргеннен кейін Брансфилд Антарктика мұз қабатының жиегін солтүстік-шығыс бағытта ұстанды және Элефант аралы мен Кларенс аралындағы әртүрлі нүктелерді ашты, ол сонымен қатар ресми түрде британдық тәжге тиесілі деп жариялады. Ол Кларенс аралын толық картаға түсіргенімен, Элефант аралын айналып өтіп, оған есім қоймады. Брансфилд Валпараисоға оралғанда, ол өзінің карталарын және күнделігін капитан Ширреффке тапсырды, ол оларды Әскери-теңіз министрлігіне жіберді. Бастапқы карталар әлі күнге дейін Сомерсет графтығының Таунтон қаласындағы гидрографиялық бөлімде сақтаулы, бірақ Брансфилдтің күнделігі жоғалып кеткен. Әскери-теңіз министрлігі, көрінеді, Солтүстік-Батыс өткесін іздеуге көбірек қызығушылық танытқан. 1821 жылы Брансфилдтің тарихи сапары туралы екі жеке есеп жарияланды. Соңғы жылдары Жаңа Зеландияда мичман Чарльз Пойнтердің күнделігі табылды. Хаклюйт қоғамы Ричард Кэмпбеллтің редакциясымен оны жариялады.

Кейінгі өмірі

Брансфилдтің қалған өмірі көлеңкеде қалған. Ол 1852 жылғы 31 қазанда 66 немесе 67 жасында қайтыс болды және оңтүстік Англиядағы Брайтон қалалық зиратында жерленді. Оның әйелі одан аман қалды және 1863 жылы қайтыс болғаннан кейін сол қабірге қойылды.

Мұра мен құрмет

Брансфилд аралы, Брансфилд бұғазы, Брансфилд ойысы, Брансфилд тасты даласы және Брансфилд тауы оның құрметіне аталған. 1999 жылы Эдвард Брансфилдтің Брайтон шіркеу қорымында нашар күйде табылған қабірі Шила Брансфилд тарапынан қайта жаңартылды (қайырымдылық көмектерімен қаржыландырылды). 2002 жылы ол Гринвич теңіз институтында Антарктиданы ашудағы оның рөлі туралы магистрлік диссертациясын аяқтады. Бұл оқиға көптеген салтанатты қонақтардың қатысуымен тойланды. 2000 жылы Корольдік почта Брансфилдтің құрметіне еске алу маркасын шығарды, бірақ оның суреті табылмай, маркада оның атымен аталған Антарктиканы зерттеу кемесі – RRS Bransfield бейнеленді. 2020 жылдың қаңтар айында, оның Антарктиданы ашқанына 200 жыл толуына орай, оның туған жері Баллинкуррада, Ирландияның Корк графтығында ескерткіш ашылды. Сол күні 11 Clifton Road мекенжайындағы оның бұрынғы үйіне еске алу тақтасы орнатылды.