Кіріспе

Кеңес студенттік олимпиадасы – КСРО-да студенттер арасында жыл сайын өткізілетін жарыстар жиынтығы. Әр жылы екі жеке көп кезеңді жарыс өткізілді: жоғары білім беруге (университеттерге) және жалпы білім беруге (7-ден 10/11-сыныптарға дейін). Екі жарыс та бірнеше кезеңнен тұрды, және төменгі кезеңдердің жеңімпаздары келесі кезеңге өтетін. Жеке қатысушылар ғана емес, командалар да марапатталды. Екі олимпиаданың басты айырмашылығы – мектеп олимпиадасы әр сынып үшін жеке бағыттарда өткізілсе, университет олимпиадасы барлық студенттерге арналған.

Байқау форматы

Екі олимпиада да бірдей форматта өтті. Оқушылар өздерінің орналасқан жерлерін, мысалы, мектептер немесе республикаларды ұсынтатын командалармен келді. Әр сайыстың 2-3 бөлімі болуы мүмкін. Мысалы, физика пәнінен университет олимпиадасының республикалық кезеңі үш бөлімнен тұруы мүмкін: теория, зертханалық жұмыс және компьютерлік модельдеу. Барлық оқушыларға бірдей тапсырмалар берілді. Олар шешімдерді қатаң түрде жеке өзі ойластырып шығарды – командалық жұмысқа рұқсат етілмеді – және содан кейін судьялар бағалады. Команданың ұпайлары жеке қатысушылардың ұпайларының қосындысынан тұрды. Бастапқы кезеңдер бір кезеңнен ғана тұрса, ал келесі кезеңдер бірнеше бөлімнен тұратын бір аптаға созылуы мүмкін.

Шолу

Байқаулар математика, физика, химия, биология және басқа да кеңес мектептерінің көптеген пәндері бойынша өткізілді. Бұл олимпиадалар Кеңес Одағының әкімшілік құрылымына сәйкес бірнеше деңгейде ұйымдастырылды. Олар: мектеп, аудан (район), қала, облыс, республикалық және Бүкілодақтық байқаулар. Бұл жарыстар әр сынып үшін жеке-жеке өткізілді. Пән мен географиялық аймаққа байланысты, олимпиаданың ең жоғары деңгейі математика, физика және химия бойынша Бүкілодақтық болса, кейбір пәндерде облыстық деңгейде тоқтатылды. Мәскеуде белгілі бір кезеңде "Тіл білімі және математика олимпиадалары" (Олимпиада по языкознанию и математике) бірлесіп өткізілді. Әр олимпиададан кейін оның есептері "Ғылым және өмір" (Наука и Жизнь) танымал ғылыми журналында жарияланды. Мәскеуде көптеген басқа да олимпиадалар ұйымдастырылды, оның ішінде пәнаралық "Ломоносов туры". Сонымен қатар, хат арқылы өткізілетін олимпиадалар да болды, оларды газеттер, журналдар мен университеттер ұйымдастырды. Мұндай хат арқылы өткізілетін маңызды олимпиадалардың бірі "Квант" журналының ұйымдастыруымен өткізілді. Оның жеңімпаздары Бүкілодақтық физика-математика олимпиадасының республикалық кезеңіне қатысуға жіберілді. Сондай-ақ, мектептер арасында аудандық, қалалық немесе облыстық деңгейде жүлделер үшін командалық жарыстар ұйымдастырылды. Мәскеу мемлекеттік университеті "Физика күресі" байқауын өткізді. Математикадан қалалар республикалық және Бүкілодақтық деңгейде жүлделер үшін жарысты.

Мектепке бару

Әр мектепте мектеп ішінде жарыс өткізу көзделген. Төрешілер пән мұғалімдері болды. Осы турдың жеңімпаздары келесі турға өз мектептерінен қатысатын болды. Әр сыныптан 3-4 оқушы келесі кезеңге жіберілуі мүмкін. Бұл тур әдетте оқу жылының басында өткізілетін.

Аудандық (райондық) тур

Бұл кезең "район" деп аталатын әкімшілік бөліністің мектептері үшін өткізілді, яғни үлкен қаланың немесе облыстың құрамындағы район. Райондық кезеңдерді RaiONO (орысша "Райондық халық білімі бөлімі") ұйымдастырды. Қатысушылар командалармен келді, бірақ командалар да, жекелеген қатысушылар да марапатталды және танылды. Жеңімпаздар өз аймақтарын ұсынып, әр сыныптан 3-4 оқушыдан тұратын команда құрды. Әдетте, әр пән бойынша райондық кезеңдер әртүрлі күндері өткізілетін, сондықтан бір оқушы бірнеше пән бойынша сайысқа қатыса алатын. Бұл кезең әдетте оқу жылының бірінші жартысында жүргізілетін.

Қалалық айналма

Бұл кезең ірі қалалардағы студенттерге арналған, онда бірнеше аудан (Район) болған. Алдыңғы кезеңнің жеңімпаздары қатыса алатын. Қалалық кезеңді "ГороНО" ұйымдастырды, яғни, қалалық халық білімі басқармасы. Тағы да жеңімпаздар команда құрып, келесі кезеңге өз қалаларын өкілдік етіп қатысады. Бұл кезеңдегі түрлі пәндер бойынша сынақтар бір күні өткізілді, сондықтан оқушы тек бір пән бойынша ғана қатыса алатын. Демографиялық жағдайға байланысты, кейбір жерлерде бұл кезең өткізілмеген. Бұл кезең әдетте оқу жылының бірінші жартысында өткізілетін.

Облыстық тур

Бұл кезең бүкіл облыстың студенттеріне арналған еді. Алдыңғы кезеңнің жеңімпаздары қатыса алды. Облыстық кезеңді ОблОНО, яғни облыстық білім басқармасы ұйымдастырды. Тағы да, жеңімпаздар команда құрып, келесі кезеңге өз облыстарын өкілдік етті. Оларға «Квант» журналының байқауының жеңімпаздары, сондай-ақ өткен жылғы республикалық және Бүкілодақтық олимпиадалардың жеңімпаздары қосылды. Бұл кезең әдетте оқу жылының екінші жартысында өткізілетін.

Республикалық тур

Бұл кезең маңызды кезең болды, себебі ол Кеңес Одағының 15 республикасының (қазіргі тәуелсіз мемлекеттер) ең үздік оқушыларын анықтады. Алдыңғы кезеңнің жеңімпаздары командалармен және жекелей қатыса алатын болды. Республикалық кезеңді республикалық білім министрліктері ұйымдастырды. Жеңімпаздар команда құрып, келесі кезеңге өз республикаларын өкілдік етіп қатысты. Бұл кезең әдетте оқу жылының екінші жартысында өткізілетін. Ресейде бәйге төрт аймақта бөлек өткізіліп, аймақтық кезең деп аталды. Мәскеу, Ленинград, бірнеше мамандандырылған математика мектептері және көлік министрлігі жүйесіндегі мектептер республикалық деңгейде жарысқа қатыспай, өз командаларын тікелей Бүкілодақтық кезеңге жіберді.

Бүкіл Одақ бойынша

Бұл кезең Кеңес студенттері үшін соңғы кезең болды. Ол әр сыныптағы, әр пән бойынша Кеңес Одағының ең үздік оқушыларын анықтады. Америкада мұндай жарыс ұлттық деңгейде өтетін еді. Алдыңғы кезеңнің жеңімпаздары командалармен және жекелей қатыса алатын болды. Бұл кезеңді Кеңес Одағының Білім министрлігі ұйымдастырды. Әдетте, бұл кезең оқу жылының соңында өткізілетін.

Марапаттар

Жеңімпаздар дипломдармен марапатталды. Ақшалай сыйлықтар шағын болды және көбінесе басқа жағдайда қолға түспейтін ғылыми кітаптардан құралды.

Белгілі жеңімпаздары

Владимир Дринфельд, кейіннен кванттық топтарды дамытқаны үшін 1990 жылы Филдс медалімен марапатталған, көптеген адамдар оны Бүкілодақтық математикалық олимпиадалар тарихындағы ең көрнекті "математикалық спортшы" деп санайды. Оның алғашқы ғылыми жарияланымы олимпиадалық есептің жалпылама нұсқасына негізделген. Математикалық олимпиаданың көптеген жеңімпаздары көрнекті математиктер мен физиктер болды. 1970 жылы Хилберттің 10-шы мәселесін шешкен Юрий Матиясевич 1964 жылғы олимпиаданың абсолютті жеңімпазы атанды. Гриша Перельманның да олимпиадалық көрсеткіштері ерекше болды. Осы үш ұлттық олимпиада жеңімпазы Халықаралық математикалық олимпиадаға КСРО құрама командасына ілікті және алтын медальдар жеңіп алды, ал Перельман мен Дринфельд толық ұпай жинады.

Шолу

Конкурстар кеңестік жоғары білім беру бағдарламасына кіретін математика, физика, бағдарламалау сияқты бірнеше пән бойынша өткізілді. Бұл олимпиадалар бірнеше кезеңнен тұрды. Кезеңдер Кеңес Одағының әкімшілік құрылымына сәйкес құрылды. Сондықтан, университет, республикалық және бүкілодақтық кезеңдер болды. Барлық студенттер үшін, оқу курсына қарамастан, бір конкурс өткізілді.

Университет кезеңі

Әрбір университеттің өз жарысы болып өтуі тиіс еді. Төрешілер оқу орнының профессорлық-оқытушылық құрамынан тағайындалды. Осы кезеңнің жеңімпаздары келесі кезеңде өз университетін өкілдік етіп қатыса алатын болды. Бұл кезең әдетте оқу жылының басында өткізілетін.

Республикалық тур

Бұл кезең маңызды кезең болды, өйткені ол әр республиканың үздік студенттерін анықтады. Алдыңғы кезеңнің жеңімпаздары командалармен және жеке қатыса алатын болды. Әр командада онға дейін студент болуға рұқсат етілді. Республикалық кезеңді республикалық білім министрліктері ұйымдастырды. Жеңімпаздар команда құрып, келесі кезеңге өз республикаларын өкілдік етіп қатысады. Бұл кезең әдетте оқу жылының екінші жартысында өткізілетін.

Бүкіл Одақ бойынша

Бұл кезең совет университеттерінің студенттері үшін соңғы кезең болды. Ол әр пән бойынша КСРО-ның ең үздік студенттерін анықтады. Америкада мұндай жарыс ұлттық деңгейде өтетін еді. Алдыңғы кезеңнің жеңімпаздары командалармен және жекелей қатыса алатын болды. Командалар 4-5 мүшеден тұратын. Бұл кезеңді КСРО Білім министрлігі ұйымдастырды. Бұл кезең әдетте келесі оқу жылының басында өткізілетін.

Марапаттар

Жеңімпаздар дипломдармен және кейбір жағдайларда шағын материалдық сыйлықтармен марапатталды.

Мәскеу тіл білімі және математика олимпиадалары

Бір қызықты тәжірибе тіл білімі мен математика олимпиадалары болды, онда студенттерге екі көріне бермейтін сала бойынша мәселелерді шешу ұсынылды. Лингвистикадағы мәселелер көбінесе математикадағыдай логикалық ойлауды талап етеді деген пікір айтылды. Олимпиададан кейін мәселелер (және олардың шешімдері) «Ғылым мен өмір» танымал ғылыми журналында жарияланды.