Кіріспе

Берлин еврей мұражайы (Jüdisches Museum Berlin) 2001 жылы ашылды және Еуропадағы ең ірі еврей мұражайы болып табылады. Мұражай Германиядағы еврейлердің орта ғасырдан бастап қазіргі күнге дейінгі тарихын, жаңа бағыттармен және жаңа сахналық шешімдермен көрсетеді. Мұражай үш ғимараттан тұрады, олардың екеуі сәулетші Даниэль Либескинд мұражай үшін арнайы салған жаңа ғимараттар. Неміс еврей тарихы жинақтарда, кітапханада және мұрағатта сақталған, сондай-ақ мұражайдың іс-шаралар бағдарламасында көрініс тапқан. 2001 жылы ашылғаннан бастап 2017 жылдың желтоқсанына дейін мұражайды он бір миллионнан астам адам барып көрді және ол Германиядағы ең танымал мұражайлардың біріне айналды. Ғимараттар тобының қарама-қарсысында, 2011/2012 жылдары бұрынғы гүл базар залының орнында Либескиндтің жобасы бойынша Берлин еврей мұражайының В. Майкл Блюментал академиясы салынды. Мұрағат, кітапхана, мұражай білім беру бөлімі, лекция залы және Диаспора бағы академияда орналасқан.

Тарих

Берлиндегі алғашқы еврей мұражайы 1933 жылғы 24 қаңтарда Карл Шварц басшылығымен, нацистер билікке ресми түрде келгенге алты күн бұрын құрылды. Мұражай Ораниенбург көшесіндегі Нойе Синагоганың қасында салынды және еврей тарихынан өзге, қазіргі еврей өнерінің коллекцияларын да қамтыды. Шварц мұражайды еврей шығармашылығын қайта жандандыру және еврей тарихының тірі тарих екенін көрсету құралы ретінде қарастырды. Мұражайдың өнер коллекциясы неміс өнері тарихына да үлес қосатынын көрсетті. 1937 жылы өткен соңғы көрмелердің бірі неміс импрессионисі Эрнст Опплердің ретроспективі болды. Тірі тарихқа баса назар аудару үшін мұражайдың кіреберіс залында Мұса Мендельсон мен Абрахам Гейгер сияқты көрнекті неміс еврейлерінің бюстерімен қатар, Арнольд Задиков және Лессер Ури сияқты заманауи еврей суретшілерінің туындылары да болды. Алайда, Берлинде еврей тарихына арналған жаңа мұражай салу туралы пікірталас қазірдің өзінде басталған еді. 1988 жылы Берлин қалалық әкімдігі жаңа мұражайдың дизайны бойынша анонимді конкурс жариялады, оның төрағасы Жозеф Пол Клейхуес болды. Бір жыл өткен соң, комитет Берлиндегі мұражайдың «Еврейлік бөлімі» ретінде жоспарланған жобасы үшін 189 үсыныстың ішінде Даниэль Либескиндтің жобасын таңдады. Басқа қатысушылар салқын, бейтарап кеңістіктерді ұсынғанда, Либескинд радикалды, зигзаг тәрізді дизайн ұсынды, ол «Блиц» («Шаңқай») деген лақап ат алды. 1991 жылы Берлин қалалық әкімдігі 2000 жылғы жазғы Олимпиадаға өтініш беруді қаржыландыру үшін жобаны уақытша тоқтатты. Алты айдан кейін бұл шешім өзгертілді және құрылысқа 65 миллион доллар жұмсалды. Аса маңыздысы, ол екі ғимараттан тұрады: барокко стиліндегі ескі ғимарат, «Коллегия үйі» (бұрын Берлин мұражайы орналасқан) және Либескиндтің жаңа, деконструктивизм стиліндегі ғимараты. Екі ғимараттың арасында жер бетінде көзге көрінетін байланыс жоқ. Либескиндтің ғимараты шамамен 20 қабаттан тұрады, бұрмаланған зигзаг түрінде салынған және оған ескі ғимараттан жер асты жолы арқылы ғана қол жеткізуге болады. Бүкіл ғимаратты бойлап өтетін, биіктігі шамамен 20 метр болатын «Бос кеңістіктер» сызығы бар. Мұндай бос кеңістіктер «Еврей Берлині тарихында ешқашан көрсетілмейтін нәрсе: күлге айналған адамзат» символы болып табылады. Төменгі қабатта келушілер үш қиылысқан, көлбеу дәлізбен кездеседі, олар «Остіктер» деп аталады. Бұл жерде Либескиндтің алғашқы ғимараты – Феликс Нуссбаум үйімен ұқсастық байқалады, ол да әртүрлі мағынаға ие үш аймаққа бөлінген. Берлиндегі үш осі Германиядағы еврей өмірінің үш жолын бейнелейді: неміс тарихындағы сабақтастық, Германиядан эмиграция және Холокост. Сондай-ақ, 2012 жылы көшенің қарсы жағында орналасқан, 1960 жылдардағы гүлдер сату орнындағы еврей мұражайының В. Майкл Блюментал академиясы бар. 2016 жылы Берлин еврей мұражайы тағайындаған қазылар алқасы 3-12 жас аралығындағы балаларға арналған жаңа 3,44 миллион еуролық мұражайдың архитектуралық конкурсында бірінші жүлдені Olson Kundig Architects компаниясына берді, екінші жүлде Берлиндегі Staab Architekten фирмасына, ал үшінші жүлде Венадан Майкл Уолраффқа берілді. Балалар мұражайы 2021 жылғы 27 маусымда ашылды және В. Майкл Блюментал академиясында орналасқан.

Тұрақты көрме

"Германиядағы еврей өмірі: өткен және қазіргі" атты жаңа негізгі көрме 2020 жылдың 23 тамызында ашылды. 3500 шаршы метрден астам аумақты алып жатқан бұл көрме Германиядағы еврейлердің тарихын, еврейлердің өзінің көзқарасынан, бастауынан бүгінгі күнге дейін баяндайды. Көрме еврей өмірінің Ашкеназда басталуынан, азаттық қозғалысы, ағартушылық дәуірі және оның сәтсіздігі арқылы қазіргі уақытқа дейінгі бес тарихи тарауға бөлінген. Ең үлкен кеңістік Ұлттық социализмге және 1945 жылдан кейінгі тарауға арналған, онда реституция мен өтемақы, Израильмен қарым-қатынас, сондай-ақ 1990 жылдан бастап орыс тілінде сөйлейтін иммиграция тақырыптары орталық орын алады. "Соңғы хор" ретінде "Мезубин" (Жыйналғандар) бейне инсталляциясы қазіргі еврейлердің көп дауыстылығын біріктіреді. Сегіз тақырыптық зал яһуди дінінің діни аспектілері мен оның күнделікті өміріндегі көрінісі, мұражайдың отбасылық коллекциялары, сондай-ақ өнер мен музыкаға арналған. Иудаизмде не қасиетті? Шаббат қалай тойланады? Иудаизмнің үні қандай? Көрмеде түпнұсқа заттармен қатар, аудиовизуалды құралдардың, виртуалды шындықтың, өнердің және интерактивті ойындардың кең ассортименті ұсынылады.

Алдыңғы тұрақты көрме

"Германиялық еврей тарихының екі мыңжылдығы" атты бұрынғы тұрақты көрме 2001 жылдың қыркүйегінен 2017 жылдың желтоқсанына дейін көрсетілді. Ол Германияны еврей қауымының көзқарасымен бейнеледі. Көрме Рейн өзені бойындағы ортағасырлық елді мекендерді, әсіресе Шпейер, Вормс және Майенц қалаларын көрсетумен басталды. Барокко дәуірі Гликль бас Джуда Лейб (1646–1724, сондай-ақ Глюкель фон Хамельн деп белгілі) арқылы қарастырылды, ол Гамбургте еврей қыз әйел ретінде өмірін егжей-тегжейлі сипаттаған күнделік қалдырды. Философ Мұса Мендельсонның (1729–1786) зиялық және жеке мұралары одан кейін келді; екі тұлға да сарайда және елдегі еврейлердің суреттерімен қатар бейнеленді. XIX ғасырдың Эмансипация дәуірі оптимизм, жетістіктер және гүлдену кезеңі ретінде ұсынылды, бірақ кері соққылар мен көңіл көшірулер де көрсетілді. Бірінші дүниежүзілік соғыста өз елдері үшін күрескен неміс-еврей сарбаздары ХХ ғасырдың басындағы оқиғаларды бейнеледі. Көрменің бірінші кезектегі тақырыбы Берлин және оның Еуропаның ірі қаласына айналуы болды. Мұнда саудагерлер мен кәсіпкерлер, ғалымдар мен суретшілер ретінде өмір сүрген еврейлер заманауи дәуірдің алға басушылары болды.

Арнайы көрмелер

Өзгермелі көрмелер тақырыптардың, дәуірлердің және жанрлардың кең ауқымын ұсынады. Ерекше көрмелер: «Иерусалимге қош келдіңіз» (2017–2019); «Cherchez la femme» (2017); «Golem» (2016–2017); «Snip it! Сүннет рәсіміне қатысты пікірлер» (2014–2015); «Әр нәрсенің уақыты. Естен шығуға қарсы ритуалдар» (2013–2014); «Яһудилер туралы сіз білуге тиіс барлық шындық» (2013); «Obsessions» (2012–2013); «Ол немісше бе? 30 суретшінің үй туралы түсінігі» (2011–2012); «Кошер және компания: Тағам мен дін туралы» (2009–2010); «Жауапкершілік және қайтару: 1933 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі еврейлерге тиесілі мәдени мүліктер» (2008–2009); «Типичный! : Яһудилер және басқалар туралы стереотиптер» (2008); «Үй және жер аударылу: 1933 жылдан бері Германиядан яһудилердің эмиграциясы» (2006–2007); «Крисмука: Рождество мен Ханука әңгімелері» (2005–2006); «10+5=Құдай» (2004); және «Контрпункт: Дэниел Либескиндтің архитектурасы» (2003) – Еврей мұражайында. LBI-нің бас кеңсесі Нью-Йоркте орналасқан және соңғы 300 жылдағы Германия, Австрия және Орталық Еуропадағы басқа да неміс тілді аймақтардағы яһудилер тарихына қатысты материалдардың ең толық жинағына ие, оның ішінде жергілікті билік органдарының тізімдері, жеке құжаттар, хат алмасу, фотоархив, сондай-ақ діни, әлеуметтік, мәдени, интеллектуалдық, саяси және экономикалық өмірден алынған көптеген куәліктер бар. 1200-ден астам неміс тілді яһудилердің естеліктерінің жинағы (особылап нацистік кезеңнен кейінгілер) бірегей болып табылады.

Дау

2019 жылы мұражай Бойкот, инвестициялар мен санкциялар қозғалысын қолдайтын бірқатар спикерлерді қабылдағандықтан "Иудейге қарсы мұражай" деп аталды. 2019 жылдың ақпан айында Германия үкіметі мұражайдың BDS қозғалысы үшін платформаға айналуына жол бермейтінін мәлімдеді. 2019 жылдың мамыр айында Германия Бундестагы BDS-ті антисемиттік деп атап, тиісті резолюция қабылдады. 2019 жылдың маусым айында мұражай директоры Шейфер музейдің ресми Twitter аккаунты арқылы 240 еврей және израильдік ғалымдардың Германия үкіметіне BDS-ті антисемитизммен теңестірмеуге, сөз және жиналыс бостандығын қорғауға, сондай-ақ антисемитизммен күресуге шақыруын қайта жариялады. Германиядағы еврейлердің орталық кеңесінің президенті Йозеф Шустер: "Осы жағдайда, "еврей" терминінің мағынасы бар ма, жоқ па деген сұрақ туындайды", - деді. Шейфер бір аптадан кейін "әрі қарайғы залалды болдырмау үшін" отставкаға кетті. Отставкадан кейін ол антисемитизм тарихы туралы кітап жазды.