Кіріспе

Непалдың саяси партиясы

Непалдың Коммунистік партиясы (Біріккен марксистік-лениндік) (; аббревиатурасы CPN (UML)) – Непалдағы коммунистік саяси партия. Партия Панчаят дәуірі аяқталғаннан кейін Непалдағы маңызды партиялардың бірі ретінде қалыптасты. Хадга Прасад Оли 2014 жылғы партияның тоғызыншы жалпы съезінен бастап партия төрағасы болып табылады. Партия 27 ақпанда қолдауын кері тартып алғанға дейін, қазіргі КПН (Маоистік орталық) басқаратын коалициялық үкіметтегі маңызды коалициялық серіктес болды. Партиядан төрт премьер-министр шығып, партия бес рет үкіметке жетекшілік еткен. CPN (UML) көппартиялық демократия қайта орнатылғаннан кейін өткен алғашқы сайлауда негізгі оппозициялық күш болды. 1994 жылғы сайлаудан кейін партия Манмохан Адхикари басшылығымен азшылық үкімет құрды. 2008 жылы Непалдағы монархия жойылғаннан кейін өткен алғашқы сайлауда партия КПН (Маоист) партиясымен коалиция құрып, 1-ші Конституциялық Ассамблея кезеңінде Мадхав Кумар Непал және Жала Натх Ханал басшылығымен екі үкіметке жетекшілік етті. Партия жаңа конституция қабылданғаннан кейін алғашқы үкіметті басқарды, онда КП Шарма Оли премьер-министр болды. Оли 2017 жылғы сайлаудан кейін қайтадан премьер-министр қызметін атқарды. Партия 1991 жылғы қаңтарда Непалдың Коммунистік партиясы (марксистік) мен Непалдың Коммунистік партиясы (марксистік-лениндік) біріккеннен кейін құрылды. 2018 жылғы 17 мамырда партия КПН (Маоистік орталық) партиясымен бірігіп, Непал Коммунистік партиясын құрды, бірақ бұл жаңа партия 2021 жылғы 8 наурыздағы Жоғарғы сот шешімімен таратылып, CPN (UML) қайта жаңартылды.

Шығуы және алғашқы жылдары, 1991-1993

1990 жылы «Біріккен солшыл фронт» құрылып, панчаят жүйесіне наразылық білдіру және көппартиялық демократияны қайта орнату мақсатында құрылған. Олар Непал Конгресімен бірлескен қозғалысты ұйымдастырды, ал 1990 жылдың қараша айында король Бирендра олардың «Жана Андолан» қозғалысына мойын бұрды. «Біріккен солшыл фронттың» екі құрамы – КПН (марксистік) және КПН (марксистік-лениндік) 1991 жылдың 6 қаңтарында 1991 жылғы сайлаулардан бұрын Непалдың Коммунистік партиясын (Біріккен марксистік-лениндік) құру үшін бірікті, ал «Біріккен солшыл фронт» әрекетсіз қалды. 1991 жылғы сайлауда партия 205 орынның 69-ын жеңіп, Өкілдер палатасындағы екінші ірі партия болды. Ман Мохан Адхикари парламенттік фракцияның басшысы болып сайланды және 1991 жылдың мамырында Оппозиция жетекшісі атанды. 1991 жылдың 28 маусымында CPN (Бірма), CPN (Біріккен) партиясынан бөлініп қайта құрылғаннан кейін, партияға қосылды. 1993 жылдың қаңтарында Катмандуда партияның бесінші съезі өтті, онда Халықтың көппартиялық демократиясы негізгі идеология ретінде қабылданды. Мадан Бхандари ұсынған осы Халықтың көппартиялық демократиясы идеологиясы партияны алдағы жылдары ең танымал саяси партиялардың біріне айналдырды. Бесінші партия съезінде Адхикари төраға, ал Мадан Бхандари бас хатшы болып сайланды. Бхандари сол жылдың соңында Читван қаласында болған көлік апатында қаза тапты, ал Мадхав Кумар Непал партияның бас хатшысы болды. 2009 жылдың ақпанында Бутуалда өткен сегізінші жалпы съезде Ханал партия төрағасы, ал Ишвор Похрел бас хатшы болып сайланды. 2009 жылдың мамыр айының басында КПН (UML) Дахалдың коалициялық үкіметінен, ол Армия Бас штабының бастығы Рукмангуд Катавалды қызметтен босатқаннан кейін, бірнеше басқа партиялармен бірге шықты. Үкіметтен шыққаннан кейін, олар Непал Конгресі және Мадхав Кумар Непал басшылығындағы Мадхеси Жана Адикар Форумымен жаңа коалициялық үкімет құрды. Непал 2010 жылдың маусымында жаңа конституция жобасын әзірлеуге сәтсіздікке ұшырағаннан кейін отставкаға кетті. Жеті айдан астам саяси тұрақсыздықтан кейін, Ханал 2011 жылдың ақпанында UCPN (Маоистік) партиясының қолдауымен премьер-министр болып сайланды. Ол жаңа конституцияны және бейбіт процесті әзірлеу мәселелері бойынша басқа партиялармен келісімге келе алмағандықтан тамыз айында отставкаға кетті. 2012 жылдың қарашасында Ашок Кумар Раи және басқа да жергілікті көшбасшылар партиядан бөлініп, конституцияны қабылдау талқылаулары кезінде олардың алаңдаушылықтарына назар берілмегенін мәлімдеп, Федералды Социалистік партияны құрды.

2-ші құрылтай, 20132017

Бхаттарайдың 1-ші Конституциялық жиналысты таратып, жаңа конституцияны белгіленген мерзімге дейін дайындамағанынан кейін, 2013 жылғы сайлауда 575 сайланған орынның 175-ін жеңіп, КПН (ББҰ) екінші ірі партияға айналды. Партия биліктегі Непал Конгресі және Растрия Пражатантра партиясымен бірге Сушил Койрала басшылығымен коалициялық үкіметке қосылды. 2014 жылдың шілдесінде Хадга Прасад Оли партияның тоғызыншы жалпы съезінде Мадхав Кумар Непалды жеңіп, партия төрағасы болды. Коалициялық үкімет жаңа конституцияны 2015 жылдың 20 қыркүйегінде қабылдады. Жаңа конституция қабылданғаннан кейін Сушил Койрала отставкаға кетіп, партия төрағасы Хадга Прасад Оли УКПН (маоистік), Непалдың Растрия Пражатантра партиясы және басқа да партиялардың қолдауымен премьер-министр болып сайланды. Оли 2016 жылдың шілдесінде Непал Конгресі мен Непал Коммунистік партиясы (Маоистік орталық) қолдаған сенімсіздік дауысынан кейін отставкаға кетті. 2017 жылғы жергілікті сайлауда партиядан 14 099 кеңесші, оның ішінде 294 қала әкімі және ауылдық төрағалар жергілікті билік органдарына сайланды. Партияның кандидаттары ірі қалаларда, соның ішінде ең ірі екі қала – Катманду және Покхара Лекнат қалаларының әкімдері болып сайланды.

Солшыл одақ және таратылу, 20172018

Партия 2017 жылғы заңнамалық және провинциялық сайлаулардан бұрын CPN (Маоистік орталық) партиясымен одақ құрғанын жариялады. Партия 121 орын жеңіп алып, Өкілдер палатасындағы ең ірі партияға айналды және Непалдың жеті провинциясының алтауындағы ең ірі партия болып табылды. Сайлаудан кейін партия CPN (Маоистік орталық) партиясымен одағын сақтап, Непалдың орталық үкіметінде және жеті провинцияның алтауында коалициялық үкіметтер құрды. Билікті бөлісу туралы келісімге сәйкес, CPN (UML) 1-ші, 3-ші, 4-ші және 5-ші провинциялардағы үкіметтерді басқаратын болды. Келісімге сәйкес Шер Дхан Раи, Дормани Паудель, Притхиви Субба Гурунг және Шанкар Похарель тиісінше аталған провинциялардың бас министрлері болып тағайындалды. 2018 жылдың 6 ақпанында өткен Ұлттық жиналыс сайлауында CPN (UML) 56 даулы орынның 27-сін жеңіп алып, қайтадан елдегі ең ірі партия атанды. Партия төрағасы Оли Өкілдер палатасында партияның парламенттік жетекшісі болып сайланды және 15 ақпанда премьер-министр болып тағайындалды. Бидия Деви Бхандари 13 наурызда президенттік лауазымға қайта сайланды. Сегіз айлық жоспарлаудан кейін, Непалдың ең ірі солшыл партияларын біріктіру жоспарын аяқтау үшін Біріктіруді үйлестіру комитеті өтті. 2018 жылдың 17 мамырында партия таратылып, CPN (UML) және CPN (Маоистік орталық) партияларынан Непал Коммунистік партиясы деген жаңа партия құрылды.

Қайта өрлеу және ішкі қақтығыс, 2021

2021 жылдың 8 наурызында Непалдың Жоғарғы соты CPN (UML) және CPN (Маоистік орталық) партияларының бірігуі кезінде «Непал коммунистік партиясы» атауының бөлуі, сондай-ақ осы бірігудің бастапқыда жарамсыз деп жарияланды, себебі бұл атау бұрын Риширам Каттел басқаратын партияға берілген еді, ал НКП «таратылды». 2021 жылдың 9 наурызында Сайлау комиссиясы партияны ресми түрде бөліп, CPN (UML) қайта жаңғыртылды. CPN (Маоистік орталық) партиясынан төрт депутат және Ұлттық ассамблеяның бір мүшесі бөліну кезінде CPN (UML) партиясына өтті, бірақ олар дезертирлік жасағандары үшін депутаттық өкілеттіктерінен айырылды. КП Шарма Оли 2021 жылдың 9 мамырындағы сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырады, бірақ оппозиция көпшілікті дәлелдей алмағандықтан төрт күннен кейін қайтадан премьер-министр болып тағайындалды. Гандаки облысының бас министрі Притви Субба Гурунг сенімсіздік дауысынан бұрын отставкаға кетті, ал Лумбини облысының бас министрі Шанкар Похарель де сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырады, бірақ оппозиция көпшілікті дәлелдей алмағандықтан қайта тағайындалды. Премьер-министр және партия төрағасы К.П. Шарма Оли төрағалық еткен кабинет отырысында президентке 2021 жылдың 22 мамырында бұрынғы премьер-министрлер Мадхав Кумар Непал мен Жала Натх Ханал басқаратын партия мүшелері Непал Конгресінің лидері Шер Бахадур Деубаны келесі премьер-министр етіп тағайындауды қолдағаннан кейін, Өкілдер палатасын тарату туралы ұсыныс жасалды. Жоғарғы сот 2021 жылдың 12 шілдесінде Өкілдер палатасын қалпына келтірді, ал Оли келесі күні қызметінен кетіп, Деуба премьер-министр болып тағайындалды. CPN (UML) партиясының 22 мүшесі партиялық шешімге қарсы тұрып, сенім дауысы кезінде Деубаға дауыс берді. Партия Гандаки және Лумбини облыстарындағы үкіметтерін де жоғалтты, Гурунг сенімсіздік дауысынан жеңіліп, Похарель отставкаға кетті. 1-облыстың бас министрі Шер Дхан Рай және Багмати облысының бас министрі Дормани Паудель сол жылдың тамызында парламенттік партияның қолдауынан айырылғаннан кейін ауыстырылды. Олардың орнына парламенттік партия сайлаған Бхим Ачарья мен Аста Лакшми Шакия тағайындалды.

Қарсылық және бөліну, 20212022

2021 жылдың 25 тамызында бұрынғы премьер-министрлер Мадхав Кумар Непал мен Жала Натх Ханал партиядан бөлініп, Орталық Комитеттің 55 мүшесі, Өкілдер палатасының 25 мүшесі және Ұлттық Ассамблеяның жеті мүшесімен бірге CPN (Бірыңғай Социалистік) партиясын құрды. Бөлінуден кейін партия Бағмати және 1-облыста көпшілігін жоғалтты, Шакия мен Ачарья отставкаға кетті, содан кейін партия жеті провинцияның барлығында оппозицияға өтті. Партияның 10-шы ұлттық съезі 2021 жылдың 26-29 қараша аралығында Читван қаласында өтті. Съезд партия төрағасы болып Қ.П. Шарма Олиді қайта сайлады. 2021 жылдың желтоқсан айында CPN (UML) партиясынан Өкілдер палатасына сайланған Хридайеш Трипати жеке партия құрып, оны Халықтың прогрессивтік партиясы деп атады. 2021 жылдың қыркүйегінде партиядан кеткен Бамдев Гаутам 2022 жылдың маусым айында CPN (Бірлік ұлттық науқаны) құру туралы хабарлады. 2022 жылғы жергілікті сайлауда партиядан 11 929 кеңесші, оның ішінде 206 қала әкімі және ауылдық округ төрағасы сайланды. Партия Катманду мен Покхарадағы әкімшілік лауазымдарын жоғалтып, елдегі алты ірі қаланың екеуінде де әкім сайлауда жеңіске жете алмады.

2-ші Федералды парламент (2022 жылдан бастап)

Партия 2022 жылғы жалпы және провинциялық сайлауға қатысу үшін Халықтық социалистік партиямен, Растрия Пражатантра партиясымен және басқа да шағын партиялармен сайлау одағын құрды. Бұрынғы вице-премьер және Растрия Пражатантра Партия Непал төрағасы Камал Тапа да партияның сайлау таңбасымен сайлауға түсті. Партияның ықпалды басшылары мен қазіргі парламент мүшелері, соның ішінде Бхим Рауал, Ганашиам Бхусал және Рам Бир Манандхар партиядан мандат алмады. Бхусал мен Манандхар кейіннен тәуелсіз кандидаттар ретінде тіркелді. 2021 жылы КПН (Маоистік орталық) партиясынан қосылған бұрынғы депутат Прабху Сахтың қолдаушылары да Мадхештегі Халықтық социалистік партиямен жасалған сайлау одағына наразылық білдіргеннен кейін сайлауға тәуелсіз қатысуға шешім қабылдады. Бұл үш басшыға сайлау кезінде Демократиялық солшыл альянсы қолдау көрсетті. Кейіннен Прабху Сах және Рам Бир Манандхар бастаған көшбасшылар Aam Janata партиясын құрды. Партия 2022 жылғы жалпы сайлауда 44 округте жеңіске жетті. Пропорционалды дауыс беру арқылы партия ең көп дауыс жинап, Өкілдер палатасына қосымша 34 орын қоса алды, жалпы саны 78 орынға жетті, осылайша парламенттегі екінші ірі партия атанды. Партия CPN (Маоистік орталық) төрағасы Пушпа Камал Дахалды премьер-министрлікке кандидат ретінде қолдады және 2022 жылдың 26 желтоқсанында оның басшылығымен құрылған коалициялық үкіметке қосылды. Бишну Прасад Паудель КПН (ОМЛ) партиясынан тағы үш депутатпен бірге вице-премьер және қаржы министрі болып тағайындалды, бірақ бұл одақ екі айдан аспады. Бара 2, Танахун 1 және Читван 2 округтерінде өткен қосымша сайлауда партия барлық округтерде үшінші орынға шектелді және ешбір сайлауда 15% дауыс жинақтамады.

Идеология

Партияның басшылық қағидасы – марксизм-ленинизм, және ол социализмге бағытталған экономиканы қолдайды, бірақ парламенттік басқару жүйесінің шеңберінде. Партия 1993 жылы өткен партияның 5-ші ұлттық съезінде Мадан Бхандари ұсынған Халықтың көппартиялық демократиясының бағытын қабылдады.