Кіріспе

Саяси партия

Растрия Пражатантра партиясы (;; RPP (Rastriya Prajatantra Party), RaPraPa) – Непалдағы конституциялық монархияны жақтаушы және индуисттік ұлтшыл саяси партия. Партия 1990 жылы Панчаят кезеңіндегі премьер-министрлер Сурья Бахадур Тапа мен Локендра Бахадур Чанд тарапынан құрылды. 1997 жылы партия Тапа мен Чанд басшылығымен екі коалициялық үкіметке жетекшілік етті. Екеуі де 2000 жылдары патша Гьянендрамен премьер-министр қызметіне тағайындалды; Чанд 2002 жылы, ал Тапа 2003 жылы. Раджендра Прасад Лингден 2021 жылдың желтоқсанында өткен партияның жалпы съезінде сайланғаннан кейін қазіргі уақытта партия төрағасы болып қызмет етеді. Партия сайлаудан кейін қысқа мерзімге биліктегі коалициялық үкіметке қатысты, бірақ 2023 жылдың 25 ақпанынан бері оппозицияда.

Құрылтай және алғашқы жылдар, 1990-1994

Растрия Пражатантра партиясы 1990 жылғы 29 мамырда Панчаят дәуірінің билеуші элитасы тарапынан құрылды. Партия сол жылы тағы бір топтың да Сайлау комиссиясында тіркелуінен кейін жарылды. Екі партияның атауы, идеологиясы және уставы бірдей болғанмен, тулары мен сайлау таңбалары әртүрлі болды. Екі партияның бірін Сурья Бахадур Тапа, екіншісін Локендра Бахадур Чанд басқарды және олар 1991 жылғы сайлауға қатысты. Екі партия барлығы төрт орын жеңіп алды, соның ішінде Чандтың партиясы үш орынды, ал Тапаның партиясы бір орынды иеленді. Сайлау қорытындыларына сәйкес, екі партия 1992 жылғы 8 ақпанда бірігіп, жалғыз Растрия Пражатантра партиясын құруға келісті. Партия 1992 жылғы жергілікті сайлауда және 1994 жылғы жалпы сайлауда үшінші күш ретінде көзге түсті. Партия дауыстардың 18 пайызын алып, Өкілдер палатасына 20 орын жеңіп алды, осылайша парламенттегі үшінші ірі партия атанды. Содан кейін партия Непалдық Конгресс және Непал Садбхавана партиясымен коалициялық үкіметке қосылды, оған Конгресс жетекшісі Шер Бахадур Дьюба премьер-министрлік етті. Министрлер сенімсіздік дауысынан бұрын отставкаларын кері алып, Дьюба сенім дауысын жеңіп алды. 1996 жылғы желтоқсанда Чандқа жақын алты кабинет министрі тағы да үкіметтен кетіп қалды, бірақ кейін сенім дауысында Дьюбаны қолдап, қайтадан кабинетке оралды.

Чанд пен Тхапа үкіметтері, 1997-1998

1997 жылдың наурыз айында Локендра Бахадур Чанд басқаратын партияның бір тобы ХКП (UML) партиясымен коалициялық үкімет құрып, Чанд премьер-министр болды. Партия ішіндегі қолдауын жоғалтқан Тапа патша Бирендрадан мәжілісті таратып, жаңа сайлау жариялауды сұрады. Жоғарғы соттың ұсынысымен патша Тапаға қарсы сенімсіздік дауысын талқылау үшін парламенттің арнайы сессиясын шақырды. Тапа сенімсіздік дауысынан өтті және оған қарсы сенімсіздік дауысын қолдауға ниеттенген алты орталық комитет мүшесін партиядан шығарды. Екі партия 1999 жылғы сайлауда бақ сынап, 11 орын жеңіп алды, ал Чанд басқаратын партия бірде-бір орынға ие болмады. Сайлаудан кейін партиялар 1999 жылдың 31 желтоқсанында қайта бірігуге келісті. Алайда, Раджешвар Девкота басқаратын топ партияға қайта қосылмауды шешіп, өздерінің «Растрия Пражатантра» партиясын (Ұлтшыл) құрды. Содан кейін 2002 жылдың 11 қазанында Локендра Бахадур Чанд премьер-министр болып тағайындалды. Ол 2003 жылдың 31 мамырында парламентті қайта құруды және ұлттық келісім үкіметін құруды талап ететін оппозициялық партиялардың наразылықтарынан кейін отставкаға кетті. Чанд партия ішінде осы мәселелерді шешпегені үшін айыпталып танылды. Оның орнына 2002 жылдың 5 маусымында Сурья Бахадур Тапа тағайындалды. 2002 жылдың 12-14 желтоқсаны аралығында Покхара қаласында өткен партияның үшінші жалпы съезінде Сурья Бахадур Тапа партия төрағасының екінші төрт жылдық мерзімін аяқтады және партияның жарғысына сәйкес, төрағалық лауазымына қайта үміткер бола алмады. Съезде Пашупати СЖБ Рана төраға болып сайланды, ал Падма Сундар Лавати, Камал Тапа және Росан Карки тиісінше вице-президент, бас хатшы және бас сөзгер болып тағайындалды. Партия ішінде Сурья Бахадур Тапаның ұлттық келісім үкіметін құра алмағаны үшін демократияға нұқсан келтіргені үшін премьер-министр лауазымынан кетуі керек деген талаптар көтерілді. Ол 2004 жылдың 7 мамырында отставкаға кетті және оның орнына Непал Конгресінің (Демократиялық) басшысы Шер Бахадур Деуба тағайындалды. 2004 жылдың 4 қарашасында Тапа партиядан шығып, оңшыл либералдық партия құру туралы хабарлады. Партия 2005 жылдың 13 наурызында «Растрия Жанашакти» партиясы ретінде ресми түрде құрылды. 2005 жылдың 1 ақпанында король Гьянендра Деубаны премьер-министр лауазымынан босатып, атқарушы билікті өз қолына алды. Партия Жеті партиялық одақ бастаған демократиялық қозғалысты қолдайтынын мәлімдеді, бірақ партияның орталық комитетінің он мүшесі, соның ішінде «Жанашактиге» кетіп қайтып келген Камал Тапа, төңкерісті қолдады. 2005 жылдың желтоқсанында Тапа алты орталық комитет мүшесімен бірге король кабинетіне тағайындалды, Тапа Ішкі істер министрі болды. 2006 жылдың 10 қаңтарында Камал Тапаға жақын орталық комитет мүшелері партия төрағасы ретінде Пашупати СЖБ Рананы Тапамен ауыстыруға дауыс берді. Тапаның жаңа төраға болу туралы талабы партияның басқа мүшелері тарапынан қабылданбады. Тапаның партиялық фракциясы Жеті партиялық одақ пен Рана фракциясының бойкотқа шығарған 2006 жылғы жергілікті сайлауға қатысты. Партия кандидаттардың жетіспеушілігі, зорлық-зомбылық және сайлауға қатысудың төмендігімен сипатталатын сайлауда Катманду, Покхара, Бхаратпур және Дхангади сияқты ірі қалаларда мэрлік лауазымдарды жеңіп алды. Тапаны қолдаған партия мүшелері, соның ішінде алты министр, партиядан шығарылды. 2006 жылдың 28 қазанында олар Камал Тапа басшылығымен өзінің жеке партиясын – Непалдың роялистік «Растрия Пражатантра» партиясын құрды. Партия парламентте сегіз орынға ие болды, бірақ екі депутат, Будхиман Таманг және Бриджеш Кумар Гупта, патша төңкерісін қолдағандары үшін қызметінен босатылды. 2008 жылғы сайлауда партия округтік дауыс беруден бір орынға ие бола алмады, бірақ партиялық тізімдегі дауыстардың 2,45% -ын алды және партиялық тізімдегі пропорционалдық өкілдік жүйесі арқылы 1-ші Конституциялық жиналысқа 8 орын алды. Партия төрағасы Пашупати СЖБ Рана да Синдупалчок 1 сайлау округінен жеңіліске ұшырады. Партия 2009 жылдың маусымында Мадхав Кумар Непал басқаратын үкіметке кірді. 2013 жылдың 17-19 мамырында өткен партияның бесінші жалпы съезінде «Растрия Жанашакти» партиясы партияға қосылды және біріктірілген партияның төрағасы болып Сурья Бахадур Тапа сайланды. Сондай-ақ, жетекші басшылық лауазымдары жыл сайын Сурья Бахадур Тапа, Локендра Бахадур Чанд, Пашупати СЖБ Рана және Пракаш Чандра Лохани арасында алмастырылатын болады. 2013 жылғы сайлауда партия Рупандехи 2, Читван 5 және Дханкута 2 сайлау округтерінде жеңіске жетіп, партиялық тізімдегі дауыстардың 2,75% -ын алды және партиялық тізімдегі пропорционалдық өкілдік жүйесі арқылы 2-ші Конституциялық жиналысқа 10 орын алды, барлығы 13 орынға ие болды. Партия сайлаудан кейін Сушил Коирала басқаратын ХКП (UML) – Непал Конгресі коалициялық үкіметін қолдады және кабинетке екі министр жіберді. Тапа 2017 жылдың ақпанында Катмандуда өткен арнайы жалпы съезде партия төрағасы болып сайланды. Партия 2017 жылдың 9 наурызында Пушпа Камал Дахал басқаратын ХКП (Маоист орталығы) үкіметіне қосылды, Камал Тапа премьер-министрдің орынбасары болды. Пракаш Чандра Лохани үкіметке қосылу туралы шешімнен және партияның сайлау белгісіне қатысты мәселелерге байланысты партиядан бөлініп кетті. Ол 2017 жылдың 29 наурызында «Біріккен Ұлттық Пражатантра» партиясын (Ұлтшыл) құрғанын жариялады. Партия 2017 жылдың 13 қазанында Шер Бахадур Деуба басқаратын Непал Конгресі үкіметіне қосылды, Камал Тапа қайтадан премьер-министрдің орынбасары болды. 2017 жылғы жалпы және провинциялық сайлауда «Растрия Пражатантра» партиясы Непал Конгресі және «Растрия Пражатантра» (Демократиялық) партиясымен одақ құрды. Партия Өкілдер палатасына бір орын жеңіп алды және партия төрағасы Камал Тапа Макванпур 1 сайлау округінде жеңіліске ұшырады. Шығыс округтерінде, соның ішінде Джапа округіндегі Сол альянсқа қарсы сайлау келісімін жасағаннан кейін ғана бас хатшы Раджендра Лингден Джапа 3 округінен сайланды. Партия партиялық тізімдегі дауыстардың 2,06% -ын алды және партиялық тізімдегі дауыс беруде 3% шегінен өте алмағандықтан ұлттық партия болмады. Партия сонымен қатар 1-ші, 3-ші және 6-шы провинциялардың провинциялық жиналыстарына бір орыннан жеңіп алды.

Қайта бірігу және жаңа басшылық, 2020 қазіргі

Рана мен Лоханидің оқшауланған топтарының бірігуі арқылы құрылған Растрия Пражатантра партиясы (Самыукта) 2020 жылдың 12 наурызында партиямен бірікті, Камал Тапа, Пашупати Шамшер Жанг Бахадур Рана және Пракаш Чандра Лохани төрағалық етіп, бірлесіп басшылық жасады. 2020 жылдың шілдесінде бұрынғы премьер-министр Сурья Бахадур Тапаның ұлы Сунил Бахадур Тапа партиядан шығып, Непал конгрессіне қосылды. Партия 2021 жылдың 1-3 желтоқсанында өзінің жалпы съезін өткізді және Раджендра Прасад Лингденді партия төрағасы етіп сайлады. Ол партияның бұрынғы вице-премьері және қазіргі төрағасы Камал Тапаны жеңіп шықты. Партияның 150 000 белсенді мүшесі бар екені де жарияланды. Бас съезде Непалгунж қаласының әкімі Давал Шамшер Рана партияның бас хатшысы, ал бұрынғы құрылтай мүшесі Бикрам Пандей партияның вице-президенті болып сайланды. Жалпы съезден кейін Камал Тапа партиядан шығып, Непалдың "Растрия Пражатантра" партиясын қайта жандандырды. Партия монархияны жақтаған басқа да топтарды біріктіру ниетін білдірді. Келесі айларда "Непал Ка Лаги Непал" науқаны, "Миссия Непал", "Горах Абхиян" және Гьянендра Шахи басқаратын "Хамро Непал Хами Непал" науқаны партияға қосылды. Бибекшіл Сажда партиясының бұрынғы төрағасы Рабиндра Мишра да 2022 жылдың 28 қыркүйегінде аға вице-президент ретінде партияға қосылды. Партия 2022 жылғы жалпы және провинциялық сайлауларда Өкілдер палатасына 140 үміткерді тікелей ұсынды және Жапа, Банке және Рупандехи аудандарында КПН (ОМЛ) -мен сайлау келісімі жасады. Партия төрағасы Ражендра Лингден Жапа 3 округіндегі өкілдігін сақтап қалды және партия тағы 6 тікелей мандатты жеңіп алды. Партия сондай-ақ партиялық тізім бойынша дауыстардың 5,58% -ын алып, Федералды парламенттегі жеті ұлттық партияның біріне айналды. Партия 7 пропорционалды орынды жеңіп алды, нәтижесінде Өкілдер палатасындағы жалпы саны 14 орынға жетті.

Идеология

Растрия Пражатантра партиясы Непал Конгресі мен Непалдың Біріккен марксистік-лениндік Коммунистік партиясына балама күш ретінде құрылды. Партия демократия, конституциялық монархия, ұлтшылдық және экономикалық либерализм принциптеріне негізделген. Партия құрылған кезде Сурья Бахадур Тапаның партиясы көбірек либералды, ал Локендра Бахадур Чандтың партиясы көбірек консервативті деп есептелді.

Монархия және федеративтік құрылым

1-ші құрылтайдың бірінші сессиясында партия монархияны жоюға және Непалды зайырлы республикаға айналдыруға дауыс берді. Непалдың Растрия Пражатантра партиясы, монархияны жоюға қарсы дауыс берген партиядан бөлініп шыққан топ, конституциясын өзгертіп, индуист мемлекетін қайта орнатуды және конституциялық монархияға оралуды қолдады. 2016 жылдың қараша айында екі партия біріккеннен кейін, біріккен партияның Непалдың Растрия Пражатантра партиясының конституциясын қабылдайтыны жарияланды. Сайлау комиссиясы 2017 жылдың 17 наурызында партияның уставында индуист мемлекетін және монархияны жақтаған бөлігін алып тастады, ал 2022 жылдың 22 қаңтарында партиядан Непал Конституциясының 260-бабына қайшы келетін ережелерді қайтадан алып тастауды сұрады. Партия рәсімдік монархты, тікелей сайланған премьер-министрді және толық пропорционалды парламентті қолдайды.

Парламент сайлауы

СайлауЛидерДауысОрынҚұрамыПозицияНәтижелік үкімет%+/ №+/ 1991Сурья Бахадур Тапа392,4995.387-шіЛокендра Бахадур Чанд478,6046.565-ші1994Сурья Бахадур Тапа1,367,14817.93 19 3-ші1999Сурья Бахадур Тапа899,51110.44 9 3-шіЛокендра Бахадур Чанд293,9523.419-шы2008Пашупати С.Дж.Б. Рана310,2143.01 3 8-ші2013Сурья Бахадур Тапа238,3132.630.38 5 6-шы2017Камал Тапа196,7822.06 0.57 12 7-ші2022Раджендра Прасад Лингден588,8495.58 3.52 13 5-ші

Коши

Дауыс саныОрын саныПозицияНәтижедегі үкіметЖоқ.%+/ Жоқ.+/ 201757,3423.305-ші2022198,51110.45 7.15 5 4-ші

Мадхеш

Дауыс саныОрын саныПозицияНәтижесіндегі үкіметЖоқ.%+/ Жоқ.+/ 201717,0391.117-ші202265,0543.12 2.01 1 8-ші

Бағмати

Дауыс саныОрын саныПозицияНәтижесіндегі үкіметЖоқ,%+/ Жоқ.+/ 201759,2683.135-ші2022275,56214.23 11.10 11 4-ші

Гандки

Дауыс саныОрын саныПозицияНәтижесіндегі үкіметЖоқ,%+/ Жоқ.+/ 201715,6491.647-ші202259,4836.03 4.39 2 4-ші

Лумбини

Дауыс саныОрын саныПозицияНәтижесіндегі үкіметЖоқ,%+/ Жоқ.+/ 201723,2131.447-ші2022127,4526.75 5.31 4 4-ші

Қарналы

Дауыс саныОрын саныПозицияНәтижесіндегі үкіметЖоқ,%+/ Жоқ.+/ 201715,6293.164-ші202225,1864.36 1.20 5-ші

Судурпашим

Дауыс саныОрын саныПозицияНәтижедегі үкіметЖоқ.%+/ Жоқ.+/ 201715,4441.955-ші202244,2334.93 2.98 1 6-шы

Премьер-министрлер

Жоқ. Премьер-министрПортретіҚызмет мерзіміЗаң шығарушы жиналысКабинетТөңкеріс округіБасталуыАяқталуыҚызмет мерзімі1. Локендра Бахадур Чанд12 наурыз 19977 қазан 19973-ші Өкілдер палатасыЧанд, 1997Байтади 21 қазан 20025 маусым 2003Патша Гьянендра тағайындағанЧанд, 20022. Сурья Бахадур Тапа7 қазан 199715 сәуір 19983-ші Өкілдер палатасыТапа, 1998Дханкута 25 маусым 20034 қыркүйек 2004Патша Гьянендра тағайындағанТапа, 2003

Премьер-министрлердің орынбасарлары

Жоқ. Премьер-МинистрПортретіҚызмет мерзіміЗаң шығарушы жиналысКабинетТөңкеріс округіБасталуыАяқталуыҚызмет мерзімі1. Камал Тапа12 қазан 20154 тамыз 2016Конституциялық жиналысОли, 2015Партия тізімі17 қазан 201714 ақпан 2018Конституциялық жиналысДүйба, 20172. Раджендра Прасад Лингден17 қаңтар 202325 ақпан 2023Екінші Федералдық ПарламентДахал, 2023Жапа 3

Қазіргі басшылығы

Жоқ. Портфолио иесінің лауазымыМерзімі басталуыАяқталуыМерзімі1. ТөрағаРаджендра Прасад Лингден2021 жылғы 5 желтоқсанҚазіргі уақытта қызмет етеді2. Аға орынбасар Рабиндра Мишра2022 жылғы 28 қыркүйекҚазіргі уақытта қызмет етеді3. ОрынбасарБикрам Пандей2021 жылғы 5 желтоқсанҚазіргі уақытта қызмет етедіБүйтiмжан ТамангДхруба Бахадур ПрадханРошан КаркиХемджунг ГурунгМукундашям Гири4. Бас хатшыДхавал Шамшер Рана2021 жылғы 5 желтоқсанҚазіргі уақытта қызмет етедіБхуван ПатакКунти ШахиРажендра Гурунг2022 жылғы 31 қаңтарПралад Прасад СахШарад Радж Патак2022 жылғы 22 желтоқсан5. ӨкілБхакти Прасад Ситаула2022 жылғы 31 қаңтарҚазіргі уақытта қызмет етедіМохан ШрестаСагун Сундар ЛаватиГопал ДахалГьянендра Шахи2021 жылғы 15 ақпан6. Бас хатшының орынбасарыМохан Прасад Ядав2022 жылғы 31 қаңтарҚазіргі уақытта қызмет етедіДхан Бахадур БудаШым Бахадур ШахиПракаш РималРабиндра Пратап ШахЖанак ПьякурелРена Гурунг7. Өкілдің көмекшісіПравин Кумар Токар Таманг2022 жылғы 31 қаңтарҚазіргі уақытта қызмет етедіДинеш Кумар СахПурна Бахадур Чанд8. Бас хатшының көмекшісіРаманнд Нюпане2022 жылғы 31 қаңтарҚазіргі уақытта қызмет етедіБижай ХадкаПрем БалаярРиширадж ДевкотаТахир ӘлиДипак Кумар Раи

Облыстық комитет төрағалары

Провинция Төрағасы Мерзімінің басталуы 1Рам Тапа2021Облыс No. 2Бхарат ГириБағмат провинциясыБикрам ТапаГандаки провинциясыХем Джунг ГурунгЛумбини провинциясыПрадип Кумар УдайКарнали провинциясыДип Бахадур ШахиСудурпашим провинциясыДхарма Радж Джоши