Кіріспе
Лидиялықтар (гр. Λυδοί; Ахеменидтерде Спарта деп аталған, көне парсы клинописьінде 𐎿𐎱𐎼𐎭) – Лидияда, Батыс Анатолия аймағында өмір сүрген анатолиялық халық. Олар ерекше лидия тілінде сөйлеген, анатолиялық топқа жататын үнді-еуропа тілінде сөйлеген. Олардың шығу тегіне қатысты мәселелер, б.з.д. 2 мыңжылдыққа дейін жететін, тіл тарихшылары мен археологтар арасында әлі де талқыланып келеді. Лидияның ерекше мәдениеті, бар болғаны, біздің заманымызға дейін сақталған, соңғы рет Страбонның Кібірадағы (Оңтүстік-Батыс Анатолия) жазбаларында оның заманында (б.з.д. I ғасыр) кездеседі. Лидияның астанасы Сфард немесе Сардис болған. Олардың мемлекеттік тарихы, үш династияны қамтиды, ол Қола дәуірінің соңына дейін жетеді, б.з.д. VII және VI ғасырларда өркендеген, бұл Лидияның солтүстік-шығысында орналасқан көршілес Фригияның құлдырауымен бірге болды. Лидия билігі б.з.д. 585 жылы Халис шайқасынан кейін болған оқиғаларда астанасының құлауымен және б.з.д. 546 жылы Ұлы Кирдің жеңісімен күрт аяқталды.
The Lydians (Greek: Λυδοί; known as Sparda to the Achaemenids, Old Persian cuneiform 𐎿𐎱𐎼𐎭) were an Anatolian people living in Lydia, a region in western Anatolia, who spoke the distinctive Lydian language, an Indo European language of the Anatolian group. Questions raised regarding their origins, reaching well into the 2nd millennium BC, continue to be debated by language historians and archeologists. A distinct Lydian culture lasted, in all probability, until at least shortly before the Common Era, having been attested the last time among extant records by Strabo in Kibyra in south west Anatolia around his time (1st century BC). The Lydian capital was at Sfard or Sardis. Their recorded history of statehood, which covers three dynasties traceable to the Late Bronze Age, reached the height of its power and achievements during the 7th and 6th centuries BC, a time which coincided with the demise of the power of neighboring Phrygia, which lay to the north east of Lydia. Lydian power came to an abrupt end with the fall of their capital in events subsequent to the Battle of Halys in 585 BC and defeat by Cyrus the Great in 546 BC.
Кедендік
Геродоттың айтуынша, Лидиялық қыз есейген кезде, жеткілікті күйеу төлемін жинағанша жыныс сатумен айналысқан. Бұл, әулет ақсүйектеріне жатпаған қыздар үшін қалыпты жағдай еді. Ол лидиялықтарды ежелгі ойындардың, әсіресе, сүйек ойындарының (кірпіш сүйектерінің) авторы деп санайды. Оның пікірінше, бұл ойындардың танымалдылығы ерекше қатал құрғақшылық кезінде артып, лидиялықтарға өздерінің қиындықтарынан психологиялық жеңілдік берген.
Тіл және жазу
Бүгінгі күнге дейін табылған лидиялық мәтіндер көп емес және көбінесе қысқа, бірақ Анатолия лингвистикасының жетекші ғалымдары арасындағы тығыз байланыс салаға тұрақты серпін мен прогресс әкелуде, жаңа эпиграфикалық жаңалықтар табылып, дәлелдер қосылып, жаңа сөздер үнемі тіркеледі. Дегенмен, лидия тілін түсінуде маңызды қадам жасалмаған. Қазіргі қолда бар мәтіндер шамамен VII ғасырдың ортасынан басталып, б.з.д. II ғасырына дейін созылады, бұл бір ғалымды былай қорытынды жасауға жетеледі: "Лидиялықтар ерте жазған, бірақ [қолда бар деректерге қарағанда] көп жазбаған."
Дін
Лидия дінінің бірқатар түсініктері ерте қола дәуіріне, тіпті кейінгі тас дәуіріне дейін жетеді, мысалы, өсімдіктер құдайы Коре, жылан мен бұқаға табыну, күннің күркіреуі мен жаңбыр құдайы және қос балта (Лабрис) – күркіреудің белгісі, арыстанмен бірге көмектесетін тау анасы құдайы (Құдайлардың анасы), көбірек талқыланған Куваваға (Кибеле) байланысты немесе байланыссыз. Лидия діні мен мифологиясын біріктірудегі қиындық – ежелгі грек ұғымдарымен бір мың жылдан астам уақыт бойы, қола дәуірінен классикалық (парсы) дәуіріне дейін өзара байланыс пен алмасу болды. Лидияны зерттеген археологтардың айтуынша, Артиму (Артемида) және Пльданс (Аполлон) күшті анатолиялық компоненттерге ие, ал Кибеле Рея, Құдайлардың анасы, және Баки (Бахус, Дионис) Анатолиядан Грекияға өтті. Лидия мен Карияда Левс (Зевс) өзінің грек тіліндегі баламасымен аттас болса да, жергілікті ерекшеліктерін сақтап қалды. Лидия пантеонының әлі де салыстырмалы түрде жасырын қалған басқа да құдайлық тұлғаларының арасында Куваваның серігі, кейде өртте жағылған батыр Сантай және қараңғылықпен байланысты Маривда(с) аталуы мүмкін.
Әдебиет пен өнер саласында
Ниобе, Тантал мен Дионаның қызы және Пелопс пен Бротеяның әпкесі, Овидийдің баяндауына сәйкес, Лидияда немесе Мейонияда, әкесінің жерінде, Сипил тауының жанында Әрахнемен, лидиялық әйелмен танысқан. Бұл атақты тұлғалар Атиадтар немесе Танталидтердің жартылай аңызға толы әулетімен байланысты белгісіз дәуірлерге сай келуі мүмкін, және лидия ұлтының алдыңғы меондықтар мен лувийліктерден немесе олардың бұрынғы танылуларынан пайда болған шаққа орналасқан. Атиадтар немесе Танталидтерден кейін билік құрған Тилонидтер әулеті туралы бірнеше мәлімет бар. Ал Мермнадтардың соңғы лидиялық әулетінің кезінде, Гигестің сақинасы туралы аңыз және Гигестің лидия тағына отыруы, жаңа әулеттің құрылуы – Тайландықтардың соңғы патшасы Кандаулды ығыстыру арқылы, Кандаулдың әйелімен одақтасып, ол оның ханымы болған оқиғалар, Геродоттың айтуынша, толық мағынасында лидиялық оқиғалар. Геродот өзінің жазбаларын сол ғасырда өз елінің тарихын жазған лидиялық Ксантхустан алған болуы мүмкін. Ежелгі грек және латын тілдерінде лидиялықтар туралы көптеген сөздер қолданылған, оларды Эразм өзінің "Адагиясында" жинап, егжей-тегжейлі қарастырған. Сондай-ақ, лидиялықтарды бейнелейтін немесе лидия тарихының тақырыбын қолданатын көптеген көркем туындылар бар.