Кіріспе

Грек философы, тарихшысы, сарбазы (б.з.д. 430–355/354) Афиналық Ксенофонт Ксенофонт логистикалық операциялардың көптеген үлгілерін жасады және алғашқылардың бірі болып, шайқаста стратегиялық қанаттан шабуылдар мен алдау амалдарын сипаттады. Ксенофонттың "Анабазис" кітабында Кир Кішіге қызмет еткен кезінде он мың жасақпен болған оқиғалары, Кирдің парсы тағын Артаксеркс II-ден тартып алудағы сәтсіз жорығы және Кирдің Кунакса шайқасында қаза тапқаннан кейін грек жалдамалыларының оралуы баяндалады. "Анабазис" – ежелгі замандағы әскери басшының тәжірибесі туралы бірегей, қарапайым және өзін-өзі талдайтын еңбек. Кіші Азия мен Вавилондағы жорықтар тақырыбында Ксенофонт "Киропедияны" жазды, онда Ұлы Кирдің б.з.д. 539 жылы Жаңа Вавилон империясын жаулап алу үшін қолданған әскери және саяси әдістері сипатталған. "Анабазис" және "Киропедия" Ұлы Ескендірге және басқа гректерге б.з.д. 331 жылы Вавилон мен Ахеменидтер империясын жаулап алуға түрткі болды. Сократтың шәкірті және досы Ксенофонт бірнеше сократтық диалогтарды жазды: "Симпозиум", "Оэкономикус", "Иеро", Сократқа арналған құрмет көрсету, "Естеліктер" және философтың б.з.д. 399 жылы өткен сотының хроникасы. Ксенофонттың "Естеліктерін" оқығаннан кейін Цитийлік Зенон өмірін өзгертуге және стоик философия мектебін құруға шабыланды. Кем дегенде екі мың жыл бойы Ксенофонттың көптеген қабілеттері оны генералдар, тарихшылар немесе философтар қатарына қою туралы пікірталас тудырды. Көптеген жылдар бойы Ксенофонт философ ретінде танылды. Квинтилиан "Оратордың білім беруі" еңбегінде ең көрнекті тарихшылар, ораторлар мен философтарды сөздік шеберліктің үлгілері ретінде талқылайды және Ксенофонттың тарихи жұмысын мойындайды, бірақ оны Платонмен бірге философ ретінде бағалайды. Бүгінде Ксенофонт тарихи еңбектерімен танымал. "Гелленика" Фукидидтің "Пелопоннес соғысының тарихы" кітабының соңғы сөйлемінен тікелей жалғасады, Пелопоннес соғысының соңғы жеті жылын (б.з.д. 431–404) және одан кейінгі қырық екі жылды (б.з.д. 404–362) және Екінші Мантинея шайқасымен аяқталады. Афина азаматы болып туғанына қарамастан, Ксенофонт Афинаның дәстүрлі қарсыласы Спартамен байланысты болды. Жалдамалы сарбаз және әскери басшы ретіндегі тәжірибесі, Спарта қолбасшыларының қарамағында Иония, Кіші Азия, Парсы және басқа жерлерде қызмет етуі, Афинадан жер аударылуы және король Агесила II-мен достығы Ксенофонтты спарталықтарға жақындастырды. Бүгінде Спарта қоғамы туралы көптеген мәліметтер Ксенофонттың еңбектерінен алынған – спарталық король Агесиланың өмірбаяны және Лакедемондықтардың конституциясы. Ксенофонт – ежелгі заманның ең ұлы жазушыларының бірі. Оның еңбектері көптеген жанрларды қамтиды және қарапайым аттик грек тілінде жазылған, сондықтан олар ежелгі грек тілін оқытуда аударма жаттығулары үшін жиі қолданылады. Диоген Лаерций өзінің "Жұмыс пен пікірлер" еңбегінде Ксенофонттың сөздік әдемілігі үшін "Аттик Музасы" деп аталғанын айтады. Бірнеше ғасырдан кейін римдік философ және мемлекет қайраткері Цицерон "Оратор" еңбегінде Ксенофонттың грек композициясын меңгергенін былайша сипаттады: "Музалар Ксенофонттың дауысымен сөйлейді деп айтылған". Рим ораторы, адвокаты және риторика мұғалімі Квинтилиан "Оратордың білім беруі" еңбегінде Цицеронның сөздерін қайталап, "Грациялардың өздері оның стилін қалыптастырған сияқты және сендіру құдайы оның аузында отырды" дейді. Субсатрап Мания (сатрап) туралы көптеген мәліметтер Ксенофонттың жазбаларынан белгілі.

Алғашқы жылдар

Ксенофонт б.з.д. 430 жылы Афина қаласының Эрхия аймағында дүниеге келді. Ксенофонттың әкесі Грилл бай атшы отбасынан шыққан. "Гелленика" еңбегіндегі оқиғалардың егжей-тегжейлі баяны Ксенофонттың 407 жылы Алкивиадтың қайтып оралуын, 406 жылы генералдардың соты мен 403 жылы отыз тиранның құлатылуын жеке куә болғанын көрсетеді. Ксенофонт өмірінің егжей-тегжейлі баяны б.з.д. 401 жылы басталады. Биотиялық Проксеннің (Анабасис 3.1.9) жеке шақыруымен, Кирдің жалдамалы әскерінің капитандығын атқаратын Ксенофонт, Кир Кішімен кездесу үшін Ефеске келіп, Кирдің Ионияның парсы сатрабы Тиссафренге қарсы әскери жорығына қатысады. Ксенофонт өзінің 401 және 400 жылдардағы өмірін "Анабасис" естеліктерінде сипаттайды.

Анабазис

Анабазис – "Ксенофонт көңілсіз гректерді қайта рухтандырып, оларды ұзақ жолмен отанына бастап келеді; ал оның табыстары туралы баяндамасы оған екі мың жылдан бері айрықша, бірақ біркелкі емес құрмет әкелді".

Кіші Кирмен бірге жорық

Оқиғалардан бірнеше жыл өткен соң жазылған Ксенофонттың "Анабасис" (грекше: ἀνάβασις, сөзбе-сөз "жоғарыға көтерілу") кітабы Кирдің жорығы мен грек жалдамалыларының үйге оралу жолын баяндайды. Ксенофонт Кирмен бірге баруға қатысты Сократтан кеңес сұрағанын және Сократтың оны құдайдың рухымен нұрланған Пифияға бағыттағанын жазды. Алайда Ксенофонт оракулдан Кирдің шақыруын қабылдау-қабылдамауды емес, "өзінің жорығын сәтті аяқтау және қауіпсіз қайтып оралу үшін қай құдайға дұға етуі және құрбандық шалуы керектігін" сұрады. Оракул оған қай құдайға сиынып, құрбандық шалуға болатынын айтты. Ксенофонт Афинаға оралып, оракулдың кеңесін Сократқа жеткізгенде, Сократ оны мұндай жалтақ сұрақ қойғаны үшін айыптады (Анабасис 3.1.5–7). Кир, Ионияның парсы сатрабы Тиссафренмен соғысу сылтауымен, парсы сарбаздарынан және көптеген гректерден тұратын үлкен әскер жинады. Артаксеркске қарсы соғыс бастамас бұрын Кир жаудың писидиялықтар екенін айтты, сондықтан гректер патша Артаксеркс II-нің үлкен әскеріне қарсы күресетінін білмеді (Анабасис 1.1.8–11). Тарста әскерлер Кирдің патшаны құлату жоспарын біліп, одан бас тартты (Анабасис 1.3.1). Бірақ Спарталық қолбасшы Клеарх гректерді жорықты жалғастыруға көндірді. Кирдің әскері II Артаксеркс әскерімен Кунакса шайқасында кездесті. Гректердің тиімді күресуіне қарамастан, Кир шайқаста қаза тапты (Анабасис 1.8.27–1.9.1). Содан кейін Клеарх Тиссафреннің шақыруымен тойға келді, онда ол төрт басқа генерал мен көптеген офицерлермен бірге, Ксенофонттың досы Проксен де бар, тұтқындалып, өлім жазасына кесілді (Анабасис 2.5.31–32).

Қайту

Он мың деп аталатын жалдамалы әскерлер өздерін теңізден алыс, Месопотамияның жүрегіне жақын жаулық аймақта, жаулық халық пен әскермен күресу үшін басшысыз кездестірді. Олар жаңа басшыларды сайлады, соның ішінде Ксенофонт та болды. Додж Ксенофонттың генералдық қабілеті туралы былай дейді: "Ксенофонт – шегіну жүйесінің әкесі, артқы күзет шайқасының ғылымының бастаушысы. Ол басқаруды кемелді әдіске дейін жеткізді. Тактикалық жаңашылдықтар "Анабазис" кітабынан басқа ондаған кітаптарда кездеспейді. Кез келген соғыс жүйесі артқа қарай қозғалыс кезінде осы кітапқа, ал қарсылықсыз және ақылды шабуыл үшін – Александрға үлгі ретінде қарады. Ксенофонт үшін қажеттілік – өнертабыстың анасы еді, бірақ осы жауынгердің генийінен артық нәрсе соңғы ғасырларда ойлап табылған жоқ. Ешбір генерал өз әскеріне одан зор моральдық ықпал көрсеткен емес. Ешкім де әскерлерінің қауіпсіздігі үшін одан құлшыныспен және тиімді жұмыс істеген емес". Ксенофонт пен оның адамдары бастапқыда парсылардың шағын атты әскерінің шабуылдарына қарсы тұруға мәжбүр болды. Күн сайын осы атты әскер он мыңдықтардан қарсылық көре алмай, абайлап жақындап келе жатты. Бір түні Ксенофонт садақшылар мен жеңіл атты әскер жасады. Парсы атты әскері келесі күні бірнеше метр қашықтықтан атыс бастағанда, Ксенофонт кенеттен жаңа атты әскерін шабуылға жіберді, шатасқан жауды ұрып, көптегенін өлтірді және қалғандарын қашқындыққа ұшты. Тиссаферн Ксенофонтты үлкен күшпен қуып, гректер үлкен және терең Заб өзеніне жеткенде, олар қоршалғандай сезінді. Бір адам жоспар ұсынды: барлық ешкі, сиыр, қой және есек сойылып, денелері шөппен толтырылып, өзенге салынып, тігіліп, сырғалмайтындай топырақпен жабылады. Осылайша Ксенофонт перстер жеткенге дейін әскерін өзеннен өткізе алатын көпір жасауға болар еді. Бірақ бұл жоспар іс жүзінде орындалмайтындықтан қабылданбады. Ксенофонттың жау халқы бар кең империяның ортасында әскерін азықтандырудың жолын тапқаны таң қалдырды. Додж атап көрсетті: "Осы шегіну кезінде алғаш рет жауды тұтқындау үшін, болғанмен қатал, жүйелі түрде елді қирату және оның ауылдарын жою арқылы оны азық-түлік пен баспанадан айыру қажеттігі көрсетілді. Сонымен қатар, Ксенофонт алғаш рет фалангтың артында, желісінің әлсіз бөліктерін күшпен толықтыруға болатын резерв құрды. Бұл – керемет ой". Он мыңдықтар ақырында қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысындағы тауларда тұратын қасқыр тайпасы – кардухиандардың жеріне кірді. Кардухиандар "қаһарлы, соғыс жақсы көретін, ешқашан жеңілмеген тайпа еді. Бір кезде Ұлы Патша оларды басып алу үшін 120 мыңдық әскер жіберген, бірақ сол үлкен әскердің ешкімі өз үйіне қайта оралмаған". Он мыңдықтар кірген жерде бірнеше күн бойы тастар мен жебелермен атылды, содан кейін кардухиандардың негізгі әскері отырған шатқалға жетті. Кардухиан шатқалындағы шайқаста Ксенофонт 8000 әскерін негізгі күшке қарсы жасақ ретінде жіберді, ал қалған 2000 әскерін тұтқын ашып берген асу арқылы, жаңбырдың жамылғысымен алып өтті. "Олар таңертеңгі тұманның астында, күндіз негізгі асудың артына жетіп, таңғалған кардухиандарға батыл шабуыл жасады. Көптеген кернейлердің шуы Ксенофонтқа олардың сәтті айналып өткенін хабарлады, сонымен қатар жаудың шатасуына себеп болды. Қалың қол да бірден шатқалдан шабуылға қосылды, кардухиандар бекінісінен қуылды". Ксенофонт жағдайға қажетті тыныштық пен шыдамдылықты көрсеткен ауыр таулы шайқастан кейін гректер солтүстік тау етегіндегі Centrites өзеніне жетті, бірақ солтүстікке қарай жолды бөгеп тұрған үлкен парсы күшін тапты. Кардухиандар гректердің артқы жағына қарай шабуыл жасағанда, Ксенофонт тағы да толық жойылу қаупіне тап болды. Ксенофонттың барлаушылары тез арада басқа ford тапты, бірақ парсылар жылжып, оны да тосқауылдады. Ксенофонт басқа fordқа қарай кішкентай күш жіберді, бұл алаңдаған парсыларды өздерінің күштерінің басым бөлігін қатардан ажыратуға мәжбүр етті. Ксенофонт шабуыл жасап, өздерінің фордындағы күшті толығымен басып алды, ал грек жасағы бұл көпір басына күшпен жүріп келді. Бұл Делиумнан 23 жыл өткеннен кейін және Эпаминондастың Леуктрадағы атақты қолданысынан 30 жыл бұрын жасалған алғашқы тереңдіктегі шабуылдардың бірі болды. Қыс келді, гректер Армения арқылы "мұндай ауа-райына лайықты киімсіз" жүріп өтті, жергілікті сатраптың күшіне қарсы жасаған шеберлі шабуыл кезінде оларға көп шығын келтірді және осы кезеңде басқа күшті қанаттан орап шабуыл жасады. Гректер азық-түлікке мұқтаж болған кезде, олар сақтауға белгілі бір ағаштан жасалған қамалға шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бірақ қамал ормандармен қоршалған төбеде орналасқан еді. Ксенофонт өзінің әскерінің шағын тобын төбеге қарай жіберді, ал қорғаушылар атып жатқанда, бір әскері ағаштарға секіріп түсті, ол "мұны соншалықты жиі жасады, соңында оның алдында үлкен тас үйіндісі пайда болды, бірақ ол өзі зардап шеккен жоқ". Содан кейін "басқа әскерлер де оның үлгісін ұстанды, бір сәт қауіпке тіке қарап, одан тез құтылудың ләззатын сезінетін ойын ойнады, бұл жасқа да, ескіге де ұнады. Тастар азайып қалғанда, әскерлер жолдың ашық бөлігімен бір-бірін озыстырып", қамалға шабуыл жасады, ол, гарнизонның көп бөлігі жойылғаннан кейін, аз ғана қарсылық көрсетті. Осыдан кейін Ксенофонттың әскері Қара теңіз жағасындағы Трапезусқа жетті ("Анабазис" 4.8.22). Кетуге дейін гректер жергілікті тұрғындармен одақтасып, парсылардың қарауындағы колхиандарға қарсы таулы жерде соңғы шайқасты өткізді. Ксенофонт өз әскерін жауды орап алу үшін өте жұқа желіге орналастырып, күшті резервті сақтап қалды. Колхиандар өздері оралып қалғанын көргенде, гректердің орналасуын тексеру үшін әскерін бөліп жіберді, желілеріндегі бос орынды қалдырды. Ксенофонт резервін осы бос орынға жіберіп, керемет жеңіске жетті. Содан кейін олар "Анабазис" 6.3.16 бойынша грек жеріне қайта оралды. Сол жерде олар Сеут II патша болуына көмектесті, содан кейін спарталық генерал Тимбронның (Ксенофонт оны Тиброн деп атады) әскеріне қабылданды. Спарталықтар Анатолиядағы парсы сатраптары Тиссаферн мен Фарнабаз II-ге қарсы соғыс жүргізіп жатқан еді. Көптеген жаңашылдықтар мен тактикалық генийге толы Ксенофонттың шегінуді басқаруы Доджды осы Афиналық рыцарды Александр Ұлынан бұрынғы ең ұлы генерал деп атауға итерді.

Анабазистен кейінгі өмір

Ксенофонттың «Анабазисі» б.з.д. 399 жылы Пергамон қаласына спарталық қолбасшы Тимбронның келуімен аяқталады. Тимбронның жорығы «Гелленикада» сипатталған. Ксенофонттың «Гелленикада» Тимбронның жорығын сипаттаған егжей-тегжейлілігі оның бұл туралы бірінші қолынан білгенін көрсетеді. Теутрания мен Халисарнаны басып алғаннан кейін, Тимброн басқаратын гректер Ларисаны қоршауға алды. Ларисаны басып алуға сәтсіздікке ұшыраған гректер Карияға қайта шегінді. Ларисаны қоршаудың сәтсіз аяқталуы нәтижесінде Спартаның ефорлары Тимбронды қайта шақырып, грек әскерін басқаруға Дерцилиданы жіберді. Спартадағы сот алдында тұрғаннан кейін Тимброн елден қуылды. Ксенофонт Дерцилиданы Тимброннан гөрі әлдеқайда тәжірибелі қолбасшы деп сипаттайды. Дерцилида басшылығымен Ксенофонт және грек әскері Эолисқа қарай жорық жасап, 8 күн ішінде Лариса, Хамаксит және Колонайды қоса алғанда, тоғыз қаланы басып алды. Парсылар уақытша бітімге келді, ал грек әскері қысқы лагерьге Византияға орналасты. Б.з.д. 398 жылы Ксенофонт грек күштерінің Лампсак қаласын басып алуына қатысқан болуы мүмкін. Сондай-ақ 398 жылы спарталық ефорлар ресми түрде Он Мыңды барлық бұрынғы құқық бұзушылықтардан ақтап берді (Он Мың, мүмкін, Тимбронның Ларисадағы сәтсіздігін тергеуге қатысқан) және оларды Дерцилида әскеріне толыққанды қосты. «Гелленика» Он Мыңның қолбасшысының (мүмкін Ксенофонт) жауабын келтіреді: «Лакедемондықтар, біз өткен жылғыдаймыз, бірақ қазіргі қолбасшы бір адам (Дерцилида), ал бұрын басқа (Тимброн) еді. Сондықтан, біздің қазіргі жағдайымызға себепті өздеріңіз бағалай аласыздар». Диоген Ксенофонттың б.з.д. 354 жылы 74 немесе 75 жасында қайтыс болғанға дейін Коринфте өмір сүргенін жазады. Паузания Сциллустағы Ксенофонт қабірін атап көрсетеді.

Саяси философия

Сократ сияқты және Сократтың басқа да шәкірттері (Платон, Алькибиад, Критиас), Ксенофонт саяси философияға үлкен қызығушылық танытты және оның еңбектері көбінесе көшбасшылықты қарастырады.