Кіріспе
Жапондық жекпе-жек өнері – бәсекеге қабілетті, толық контактілі күрес түрі, онда рикиси (күресші) қарсыласын дөңгелек аренадан (дохио) шығаруға немесе аяқ табандарынан басқа кез келген дене мүшесімен жерге тигізуге тырысады (әдетте лақтыру, итеру немесе төмен түсіру арқылы). Сумо Жапонияда пайда болған, және ол кәсіби түрде тек осы елде ғана жүргізіледі, сондай-ақ ұлттық спорт саналады. Бұл спорттың тарихы көп ғасырларға созылады. Сумода көптеген ежелгі дәстүрлер сақталған, тіпті бүгінгі күні де спортта Синто дінінен келген тұзды тазарту сияқты ритуалдық элементтер кездеседі. Күресшінің өмірі қатаң тәртіппен реттелген, ережелер Жапон Сумо Ассоциациясымен анықталады. Сумо күресшілерінің көпшілігі «хея» деп аталатын ортақ жатқан және жаттығу жүргізетін орындарда тұруға міндетті, онда олардың күнделікті өмірінің барлық аспектілері – тамақтан бастап киім киюіне дейін – қатаң «кьяра» дәстүрімен реттеледі. Бұл өмір салты олардың денсаулығына кері әсер етеді, сумо күресшілерінің өмір сүру ұзақтығы орташа жапон еркегінен әлдеқайда төмен. 2008 жылдан 2016 жылға дейін сумо әлемін қозғайтын бірқатар резонансты даулар мен жанжалдар оның беделіне және билет сатуға әсер етті. Бұл спорттың жаңа жаттығушыларды тарту мүмкіндігіне де әсер етті. Осы қиындықтарға қарамастан, сумоның танымалдылығы мен жалпы қатысуы бірнеше жылдан бері алғаш рет бірнеше «йокодзуна» (немесе ұлы чемпиондар) мен басқа да танымал күресшілердің назар аударуы арқасында жақсарды.
is a form of competitive full contact wrestling where a rikishi (wrestler) attempts to force his opponent out of a circular ring (dohyō) or into touching the ground with any body part other than the soles of his feet (usually by throwing, shoving or pushing him down). Sumo originated in Japan, the only country where it is practiced professionally and where it is considered the national sport. It is considered a gendai budō, which refers to modern Japanese martial arts, but the sport has a history spanning many centuries. Many ancient traditions have been preserved in sumo, and even today the sport includes many ritual elements, such as the use of salt purification, from Shinto. Life as a wrestler is highly regimented, with rules regulated by the Japan Sumo Association. Most sumo wrestlers are required to live in communal sumo training stables, known in Japanese as heya, where all aspects of their daily lives—from meals to their manner of dress—are dictated by strict kyara tradition. The lifestyle has a negative effect on their health, with sumo wrestlers having a much lower life expectancy than the average Japanese man. From 2008 to 2016, a number of high profile controversies and scandals rocked the sumo world, with an associated effect on its reputation and ticket sales. These have also affected the sport's ability to attract recruits. Despite this setback, sumo's popularity and general attendance has rebounded due to having multiple yokozuna (or grand champions) for the first time in a number of years and other high profile wrestlers grabbing the public's attention.
Этимология
Сумо сөзінің бастауы sumau/sumafu етістігіне барады, яғни "бәсекелесу" немесе "айқасу" деген мағынаны білдіреді. Жазбаша түрі Хэйан дәуірінде император сарайында өткен күрес жарысын білдірген (相撲の節) тіркесінен шыққан. Сумай немесе қазіргі сумо сөзін құрайтын таңбалар "бір-бірін ұру" дегенді көрсетеді. Сонымен қатар, Нихон Шокиде кездесетін басқаша жазылуы бар. Мұндағы бірінші таңба "бұрыш" дегенді білдіреді, бірақ sumi деп оқылатын фонетикалық элемент ретінде де қолданылады, ал екінші таңба "күш" мағынасын береді. Сумо – жапон тілінде күрес деген жалпы атау. Мысалы, "қол сумосы" – 腕相撲; удезумо "қол күресін", ал "бармақ сумосы" – 指相撲; юбизумо "бармақ күресін" білдіреді. Жапон Сумо Ассоциациясы ұйымдастыратын кәсіби сумо (大相撲) немесе "үлкен сумо" деп аталады.
Антикалық дәуір (1185 жылға дейінгі)
Тарихтағы ежелгі қабырға суреттері сумоның егін жинау үшін дұға жасап билеуден пайда болғанын көрсетеді. Сумо туралы алғашқы жазба 712 жылы жазылған Кодзики қолжазбасында кездеседі, онда жапон аралдарының иелігі Такемикадзучи және Такеминаката деп аталатын қамилер арасындағы күрес арқылы шешілгені сипатталған. Такемикадзучи – Идзанаги от демоны Кагуцутиді өлтірген кезде төгілген қаннан жаратылған нөкер, қылышкерлік және жаулау құдайы. Такеминаката – су, жел, егіншілік және аң аулау құдайы, дауыл құдайы Сусанооның шалқы ұрпағы. Такемикадзучи Идзумо жерін бағындыруға тырысқанда, Такеминаката оны қолға-қол жекпе-жекке шақырды. Олардың шайқасында Такемикадзучи Такеминакатаның қолын ұстап, оны "қамыс сияқты" сындырып, Такеминакатаны жеңіп, Идзумоны өзіне қаратып алды. 720 жылы жарық көрген Нихон Шокиде б.з.д. 23 жылы өткен алғашқы сумо жекпе-жегі туралы айтылады, онда Номи но Сукуне есімді күресші император Суининнің өтінішімен Тайма но Куехаямен күресіп, оны өлтірді, осылай ол сумоның мифологиялық атасы болды. Нихон Шокиде Номи Тайманың қабырғасын бір тепкімен сындырып, арқасына жасаған тепкімен де өлтіргені айтылады. Сумоның тарихи тұрғыдан расталған алғашқы жекпе-жектері 642 жылы императрица Когёкутің сарайында Кореялық делегацияны құрметтеу үшін өткізілді. Келесі ғасырларда сумоның сарайдағы танымалдылығы оның рәсімдік және діни маңызын арттырды. Император сарайындағы тұрақты шаралар, сумай но сечие және сумоның алғашқы ережелерін қабылдау Хэйан дәуірінің мәдени гүлдену кезеңіне жатады.
Жапон орта ғасыры (1185 1603)
Императордың орталық билігінің құлдырауымен сумо сарайдағы маңыздылығын жоғалтты; Камакура дәуірінде сумо салтанатты күрестен самурайлардың әскери дайындығының бір түріне айналдырылды.
1868 жылдан бастап
1868 жылғы Мейдзи қайта жаңғыруы феодалдық жүйенің аяқталуына және бай даймёлардың демеушілігіне соқтырды. Батыс мәдениетіне жаңаша қызығушылық туғаннан кейін сумо ұятты және көне дәуірдің қалдығы ретінде қарастырылды, ал ішкі даулар орталық қауымдастықты бөліп тастады. Сумоның танымалдылығы 1884 жылы Император Мейдзи турнир ұйымдастырғанда қайта жаңғырды; оның мысалы сумоны ұлттық символға айналдырып, Корея мен Қытайға қарсы әскери жеңістерден кейін ұлтшылдық сезімдерге үлкен үлес қосты. Жапон сумо қауымдастығы 1925 жылдың 28 желтоқсанында қайта құрылып, жылдық турнирлердің санын екіден төртке, ал 1958 жылы алтыға дейін арттырды. 1949 жылы турнирлердің ұзақтығы он күннен он бес күнге дейін ұзартылды. Жапон сумо қауымдастығы қазіргі таңда 82 кимарит (жеңіс техникалары) бөліп көрсетеді, олардың кейбіреулері дзюдодан алынған. Заңсыз әрекеттер кинджите деп аталады, оларға құшақтау, шашты тарту, саусақтарды бүгу, қарсыластың астыңғы бөлігінен ұстау, тебу, көзге тығу, соққы беру және қарсыластың екі құлағын бірден ұру жатады. Ең көп таралған негізгі әдістердің бірі – қарсыласты мавашиден (белді) ұстап, оны рингтен шығару, бұл 四つ相撲; йоцу зумо деп аталады, немесе қарсыласты рингтен тығыз ұстамай, 押し相撲; oshi зумо стилімен итеру. Йобидаси құрастырып, күтіп ұстайтын дохио, диаметрі шеңберді күріш сабандарымен шектейтін көтерілген тұғырынан тұрады. Шеңбердің ортасында екі бастау сызығы (шикири сен) орналасқан, олардың артында күресшілер тачи айға, жекпе-жекті бастайтын синхронды шабуылға тізіледі. Жекпе-жектің бағыты гиожиге, бес шимпан (судья) қолдаған төрешіге жүктеледі. Кейбір жағдайларда гиожи шешімін қайта қарау қажет болуы мүмкін. Шимпанзелер шеңбердің ортасында моно ии деп аталатын кеңес өткізеді. Бұл судьялар жекпе-жекте кім жеңгені туралы шешімді қайта қарау керек деп шешкен жағдайда жасалады, мысалы, егер екі күресші де бір уақытта жерге тиіп немесе рингтен шығып кетсе. Мұндай жағдайларда кейде видеоны қарап, не болғанын анықтауға болады. Шешім қабылданғаннан кейін бас судья оны көрермендер мен күресшілерге жариялайды. Олар жекпе-жекті қайта бастауға немесе гиожи берген шешімді өзгеріссіз қалдыруға бұйрық бере алады. Кейде шимпанзе гиожи шешімін жоққа шығарып, жекпе-жекті екінші күресшіге береді. Сирек жағдайларда төреші немесе судьялар бірінші болып жерге тиген күресшіге жеңіс сыйлайды. Бұл егер екі күресші де шамалы айырмашылықпен бір уақытта жерге тисе және екінші күресшінің жеңіске жету мүмкіндігі болмаған деп шешілсе, оның қарсыласының күші оны жеңіске жете алмайтын жағдайға түсірген. Бұл жағдайда жеңілген күресші "шини тай" ("өлген дене") деп аталады. Жекпе-жектің ең ұзақ уақыты дивизионға байланысты өзгереді. Жоғары дивизионда бұл шектеу төрт минутты құрайды, бірақ жекпе-жектер көбінесе бірнеше секундқа созылады. Егер жекпе-жек белгіленген уақыт ішінде аяқталмаса, мизу ири (су үзілісі) жасалады, содан кейін күресшілер бұрынғы орналасқан жерлерінен күресті жалғастырады. Егер жеңімпаз әлі де табылмайтын болса, тағы төрт минуттан кейін жекпе-жек тағы бір мизу ириден кейін тачи айдан қайта басталады. Егер бұл да шешімге келмесе, нәтиже хикиваке (тең түсу) деп есептеледі. Бұл өте сирек кездесетін нәтиже, соңғы рет мұндай тең түсу 1974 жылдың қыркүйегінде тіркелді. Сумоның ерекше қызығы – сақталған дәстүрлі рәсімдер мен ырымдар, олардың кейбіреулері спортпен байланысты және ғасырлар бойы өзгермеген. Бұларға әр турнир күнінің басында рингке кіру рәсімдері (дохио ири) кіреді, онда күресшілер әсем кешо мавашиде рингке шығады, сондай-ақ күресшілердің рингті символдық тазарту үшін рингке тұз себуі сияқты ерекшеліктер де кіреді. Жоғары дивизион күресшілерінің орташа салмағы 1969 жылдан бастап өсе берді, 1991 жылға қарай рекордтық салмаққа жетті және 2019 жылдың қаңтарында рекордтық көрсеткішті құрады.
Кәсіби сумо
Кәсіби сумо Жапон Сумо қауымдастығы ұйымдастырады. Кәсіби күресші болу үшін, күресшілер кем дегенде тоғыз жыл міндетті білім алып, ең төменгі бой және салмақ талаптарына сәйкес болуы керек. Осыған жауап ретінде JSA денсаулық сақтау мәселелерін келтіре отырып, хирургиялық жолмен бойын ұзартқан үміткер күресшілерді қабылдамайтынын мәлімдеді. 2019 жылы The Japan Times басылымы биіктік талабы 1, ал салмақ талабы 2 екенін хабарлады, бірақ олар «минималды» көрсеткіштерге «жақын» болғандарға «көз жұмып» қаралатынын да айтты. 2023 жылы Сумо қауымдастығы биіктік және салмақ талаптарын жеңілдетіп, ең төменгі талаптарға сәйкес келмейтін үміткерлер физикалық жарамдылық емтиханынан өтіп, сумоға қатыса алатынын жариялады. Барлық сумо күресшілері шікона (四股名) деп аталатын күрес есімдерін қабылдайды, олар олардың нақты есімдерімен байланысты болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін. Көбінесе күресшілер өздеріне есім таңдау мүмкіндігіне ие болмайды, оларға есімдерін ат бастықтары немесе оларды осы спортқа бастаған қолдаушылар немесе отбасы мүшелері қояды. Бұл әсіресе шетелде туған күресшілерге қатысты. Күресші карьерасы барысында күрес есімін өзгерте алады, кейбіреулері оны бірнеше рет өзгертеді. Кәсіби турнирлерден басқа, Жапонияда жыл сайын тұрақты интервалмен көрме жарыстар өткізіледі, ал шамамен екі жылда бір рет ең жоғары дәрежедегі күресшілер мұндай көрмелер үшін шетелдік елдерге сапар шегеді. Бұл іс-шаралардың ешқайсысы күресшінің болашақ дәрежесін анықтау үшін ескерілмейді. Дәреже тек ірі сумо турнирлеріндегі өнер көрсету нәтижелері бойынша анықталады. Макуучи дивизионының ең жоғарғы бөлімі жанкүйерлердің ең көп назарына ие және ең күрделі иерархияға ие. Күршіктердің көпшілігі Макуучи # Маэгашира (маэгашира) болып табылады және 1-ші деңгейден 16-ға немесе 17-ге дейін орналасады. Әр дәрежеде екі күресші болады, жоғары дәреже «шығыс», ал төменгісі «батыс» деп белгіленеді, сондықтан тізім #1 шығыс, #1 батыс, #2 шығыс, #2 батыс және т.б. Маэгаширадан жоғары сан'яку деп аталатын үш чемпиондық немесе титул иеленуші дәрежелері орналасқан, олар әр дәрежедегі күресшілердің саны екіден асса ғана нөмірленеді. Бұл, өсу ретімен, Макуучи # Комусуби (комусуби), Макуучи # Секиваке (секиваке) және Макуучи # Озеки (озеки). Рейтинг жүйесінің ең жоғарғы сатысында Макуучи # Йокозуна (йокозуна) дәрежесі тұр. 1998 жылдан бастап 2017 жылы Кисеносато Ютаканың жоғарылауына дейін ешбір жапондық йокозуна атанбаған. Осы және басқа да мәселелер Сумо қауымдастығын әр үйге рұқсат етілген шетелдіктердің санын бірге шектеуге әкелді.
Әйелдер және сумо
Әйелдерге кәсіби сумода жарысуға рұқсат етілмейді. Оларға күрес рингіне (дохио) енуге де рұқсат жоқ, бұл синто және буддалық сенімдерге байланысты туған дәстүр, онда әйелдер менструациялық қанның себебінен "таза емес" деп есептеледі. Кәсіби сумо құрылғанға дейін Жапонияның кейбір аймақтарында әйелдер сумосының (女相撲) бір түрі болған. 2018 жылғы "Хризантема және гильотина" фильмі 1923 жылғы Ұлы Канто жер сілкінісінен кейінгі әрекетсіздік кезіндегі әйел сумо күресшілерін көрсетеді.
Кәсіби сумо турнирлері
1958 жылдан бері жыл сайын алты Гранд Сумо турнирі немесе хонбашо өткізіледі: Токиодағы Кокугиканда үш рет (қаңтар, мамыр және қыркүйек), Осакада (наурыз), Нагояда (шілде) және Фукуокада (қараша) бір реттен. 1984 жылдың соңына дейін Кокугикан Токиодағы Курамаеде орналасқан, ал 1985 жылы Рёгокудағы жаңа ғимаратқа көшірілді. Әр турнир жексенбіде басталып, 15 күнге созылады және де жексенбіде аяқталады. Турнирлер Мак-Махон жүйесіне ұқсас ұйымдастырылады; ең жоғары екі дивизиондағы (сектори) әрбір күрескер күніне бір жекпе-жек өткізеді, ал төменгі дивизиондағы күрескерлер шамамен екі күнде бір реттен жеті жекпе-жекке қатысады. Әр күні ең жоғары дәрежедегі күрескерлер күреспен аяқтайды. Осылайша, күрес таңертең жонокучи дивизионының күрескерлерімен басталып, кешкі сағат алтыда йокодзуналардың қатысуымен аяқталады. 15 күн ішінде ең көп жеңіс одісқан күрескер өз дивизионының турнир чемпионы (юшо) атанады. Егер екі күрескер тең нәтиже көрсетсе, олар бір-бірімен күресіп, жеңімпаз титулға ие болады. Үш күрескердің тең болуы сирек кездеседі, әсіресе жоғары дивизионда. Мұндай жағдайда үш күрескер жұптармен күресіп, екі рет қатарынан жеңгені турнир жеңімпазы болады. Төрт немесе одан да көп күрескер қатысатын чемпионат плей-оффына арналған күрделі жүйелер де бар, бірақ олар көбінесе төменгі дивизиондардың бірінде жеңімпазды анықтау үшін қолданылады. Турнирдің әр күніне жекпе-жектерді Жапон Сумо Ассоциациясының төрешілер бөлімінің мүшелері – сумо ақсақалдары анықтайды. Олар әр күні сағат 11-де жиналып, келесі күнгі жекпе-жектерді сағат 12-де жариялайды. Бірақ 14-ші күні жарияланатын 15-ші күнгі соңғы жекпе-жектер бұл ереженің ерекшелігі болып табылады. Ережелерді бұзу айыппұлға және/немесе күрескер мен оның жаттықтырушысының (stablemaster) шұғыл тоқтатылуына әкелуі мүмкін. Сумо спортына келген кезде, күрескерлердің Эдо дәуіріндегі самурайлардың шаштарына ұқсас, шаштарын ұзын өсіріп, топнот (чонмаге) жасауы күтіледі. Сонымен қатар, олар қоғамда жүргенде чонмаге және дәстүрлі жапон киімін киюі керек, бұл оларды күрескер ретінде бірден тануға мүмкіндік береді. Киімнің түрі мен сапасы күрескердің дәрежесіне байланысты. Джонидан және одан төменгі дивизиондағы рикишилерге қыста да тек юката деп аталатын жұқа мақта шапан киюге рұқсат етіледі. Сонымен қатар, олар сыртқа шыққанда geta деп аталатын ағаш сандал киюі керек. Макушита және санданме дивизияларының күрескерлері юката үстінен дәстүрлі қысқа пальто кие алады және зори деп аталатын шұлық сандал киюге рұқсат етіледі. Жоғары дәрежелі сектори өздері таңдаған жібек шапан кие алады, ал киімнің сапасы айтарлықтай жақсарады. Олар ресми шараларда оичо (үлкен гинкго жапырағы) деп аталатын жоғары түйіннің күрделі түрін киеді деп күтіледі. Жатақханада да осыған ұқсас айырмашылықтар бар. Жас күрескерлер жаттығу үшін таңғы сағат 5-те ерте тұруы керек, ал сектори таңғы сағат 7-де бастауы мүмкін. Сектори жаттығу жасап жатқанда, жас күрескерлерге тамақ пісіруге, үйді тазалауға, ванна дайындауға, секторидің сүлгісін ұстап тұруға немесе терін сүртіп тастауға көмектесу сияқты шаруалармен айналысуға тура келеді. Сабақтан кейін суға түсу және түскі тамақ ішу реті сақталады. Күрескерлерге әдетте таңғы асты жеуге рұқсат етілмейді және үлкен түскі астан кейін ұйқыға ұқсайтын тынығуға рұқсат етіледі. Көптеген күрескерлерде 2-ші типті қант диабеті, жоғары қан қысымы және дене салмағының артық болуынан туындайтын жүрек аурулары жиі кездеседі. Алкогольді шамадан тыс ішу бауыр ауруларына әкелуі мүмкін, ал артық салмақ буындарға қысым түсіріп, артритке шалдықтыруы мүмкін. XXI ғасырда күрескерлердің денсаулығын жақсарту мақсатында салмақ алу нормалары бұрынғыдан гөрі азайтылды.