Кіріспе

Сақтау ыдысының түрі – вазаның түрі. Амфора (ағылш. amphora) – төменгі жағы үшкір және ерекше пішін мен өлшемге ие, сақтау бөлмелері мен пакеттерде бір-біріне тығыз (соның салдарынан қауіпсіз) сыятын ыдыс түрі. Олар арқанмен байланып, құрлық және теңіз арқылы тасымалданған. Оның пішіні мен көлемі кем дегенде неолит дәуірінен белгілі. Амфоралар түрлі өнімдерді – сұйық және құрғақ – тасымалдау және сақтау үшін кеңінен қолданылды, бірақ ең көп шарап сақтауға пайдаланылды. Көбінесе керамикадан жасалған, бірақ металлдан және басқа материалдардан да үлгілері табылды. Амфораның түрлері ежелгі грек вазаларындағы суреттерде жиі кездесетін пішіндердің бірі болды. Амфора питос деп аталатын вазаны толықтырады, оның сыйымдылығы жарты тоннадан екі жарым тоннаға дейін жетеді. Ал амфораның сыйымдылығы жарты тоннадан кем, әдетте одан да аз. Екі түрдің де дене пішіні ұқсас. Питостың арқан байлауға арналған бірнеше кішкентай иілмелері немесе тұмсықтары болуы мүмкін, ал амфораның иығынан біріктіретін екі кең тұтқасы және ұзын мойны бар. Питостың мойны кең, оны қазып немесе қаппен су алуға болады. Амфораның мойны тар, оны төменгі жағынан және тұтқасынан ұстап құюға ыңғайлы. Кейбір түрлерінде тұтқалары болмауы мүмкін. Оның көлеміне қарай көтеру үшін екі-үш адам қажет болуы мүмкін. Бірақ көбінесе амфора – үстелге қоятын ыдыс-аяқ, немесе үстелге жақын қойылатын, көріну үшін арналған және шебер суретшілермен әсем безендірілген. Ішін жабу үшін тез бұзылатын материалдардан жасалған тығындар қолданылған, олардың көпшілігі сақталмаған. Амфоралардың екі негізгі түрі бар: мойын амфорасы, онда мойын мен дене өткір бұрышта қосылады; және бір бөліктен жасалған амфора, онда мойын мен дене үздісіз қисық сызықпен жоғары қарай жалғасады. Мойын амфоралары ежелгі Грекияның ерте тарихында жиі қолданылған, бірақ б.з.б. 7 ғасырынан бастап бір бөліктен жасалған түрлері оларды ығыстырды. Көбінесе құм сияқты жұмсақ топыраққа орнату арқылы тік сақтауға мүмкіндік беретін үшкір негізі болды. Негіз кемемен тасымалдауға да ыңғайлы болды, амфоралар тік немесе бес қабатқа дейін қабаттап жиналатын. Егер тік орнатылса, оларды тіреу құрылғысымен ұстап, арқандарды тұтқаларынан өткізіп, теңіз толқынында аударылып кетпеуіне қарайтын. Қаптама ретінде сабан, қамыс және құрақ қолданылған. Тіреу құрылғыларын ас үйлерде және дүкендерде де пайдалануға болады. Негіз зәйтүн майы және шарап сияқты қатты бөлшектері бар сұйықтықтардың шөгінділерін жинақтауға да мүмкіндік берді. Амфоралар теңіз археологтары үшін өте құнды, өйткені олар кеме апаттарының жасын және жүктің географиялық шығу тегін анықтауға көмектеседі. Кейде олар жақсы сақталғандықтан, ішіндегі бастапқы мазмұны әлі де бар, бұл азық-түлік және сауда жүйелері туралы ақпарат береді. Амфоралар арзан және көп болғандықтан, бастапқы орнына қайтарылмайтын, бос болған кезде баратын жерінде сындырылып тасталатын. Римдегі Тестаччодағы Тибр өзенінің жанындағы сынықтар жиналған орында, кальций гидроксидімен (calce viva) ылғалданғаннан кейін, қазір Монте Тестаччо деп аталатын биік және 1 шақырымнан астам шеңберлі төбе пайда болды.

Этимология

Амфора – ежелгі грек тілінде қола дәуірінде пайда болған грек-рим сөзі. Римдіктер оны Рим республикасындағы эллинизация кезінде қабылдады. Катон оны қолданған алғашқы әдеби тұлға. Римдіктер грек түрін стандартқа айналдырды – амфора, көпше түрі амфоралар. Бұл сөз бен ыдыс Италияға гректер арқылы әкелінгендігі сөзсіз, олар грек керамикасын кеңінен саудалаған. Етрусктер шарап өндірісінде амфораларды кеңінен импорттаған, жасаған және экспорттаған, сондай-ақ басқа грек ыдыстарының атауларын этруск тіліне аударғанмен, сөздің этруск тіліндегі түрі жоқ. Мүмкін, ыдысқа арналған әлі анықталмаған этруск сөзі амфораның қабылдануына кедергі келтірген шығар. Латын сөзі грек тіліндегі amphoreus (ἀμφορεύς) сөзінен шыққан, ол amphiphoreus (ἀμφιφορεύς) сөзінің қысқартылған түрі болып табылады. Бұл сөз amphi ("екі жақта", "екі") және phoreus ("тасымалдаушы") сөздерінен құралған, pherein ("тасымалдау") сөзінен туындаған, ол ыдыстың екі қарама-қарсы жақтағы тұтқаларына сілтеме жасайды. Амфора Кносс сарайының сызықтық B қола дәуірі жазбаларында 𐀀𐀠𐀡𐀩𐀸, a pi po re we түрінде, Микенде 𐀀𐀡𐀩𐀸, a po re we түрінде, ал Пилос фрагменттерінде ] re we түрінде кездеседі. Олар 209 идеограммасымен, Беннеттің АМФОРАСЫ ретінде белгіленген, оның бірнеше жазу үлгілері бар. Екі жазу түрі – микендік грек тіліндегі амфифоревес (көпше) және амфореве (екілік) сөздерінің транскрипциясы, олардан қысқаша форма құрлықта басым болғанын көруге болады. Гомер метрикалық себептермен ұзын форманы қолданады, ал Геродот қысқа форманы қолданады. Вентрис пен Чадвиктің аудармасы – "екі жақтан тасымалданады".

Салмақтар мен өлшемдер

Амфоралардың биіктігі әртүрлі болған. Ең үлкендері биік болса, кейбіреулері одан төмен, ал ең кішілері амфориской (сөзбе-сөз "кішкентай амфоралар") деп аталған. Көпшілігі шамамен биік болған. Кейбір түрлерінде стандарттаудың жоғары деңгейі болды; шарап амфорасы шамамен 39 литр (41 АҚШ кварты) стандартты өлшемді ұстады, соның нәтижесінде Рим империясында амфора квадранталы өлшем бірлігі ретінде пайда болды. Барлығында шамамен 66 түрлі амфора анықталған. Бұдан өзге, бұл термин ежелгі римдік сұйықтарды өлшеу бірлігін де білдіреді. Рим амфорасының көлемі бір куб фунт, шамамен 26.026 литр.

Өндіріс

Рим амфоралары дөңгелекте жасалған терракота ыдыстар болатын. Өндіріс процесінде алдымен ыдыстың қабырғасы жасалып, содан кейін жартылай кептірілген. Одан соң мойны, жиегі және тұтқалары сазбен қосымша жапсырылған. Өндірістің осы кезеңдерін қайта құру негізінен Жерорта теңізінің шығысындағы кейбір аймақтардағы қазіргі заманғы амфора өндірісін зерттеуге негізделген. Олар өндіріс, мазмұны және одан әрі сату туралы мәліметтер берді. Амфораға әдетте жартылай кепкен кезде мөр басылған. Онда фиглинаның (шеберхананың) аты және/немесе шеберхана иесінің есімі көрсетілген. Амфора толтырылғаннан кейін, оған боялған мөрлер – титули пикти басылып, ыдыстың салмағы мен мазмұны жазылған. Бүгінде мөрлер тарихшыларға сауда тауарларының қозғалысын қадағалауға және ежелгі сауда желілерін қайта құруға көмектеседі, бұл әдіс бүгінгі күнге дейін көптеген түрлерінде қолданылады. Рим амфораларын зерттеу нәтижесінде олардың жіктемесі кеңейтілді, әдетте олар зерттеген ғалымның атымен аталады. Неофиникийлік типтер үшін 1951 жылы жарияланған Мананың еңбегін және 1977–1978 жылдардағы Ван дер Верфтің жаңартылған жіктемесін қараңыз. Галлиялық амфораларды Лаубенхаймер 1989 жылы жариялаған зерттеуде зерттеді, ал Криттік амфораларды Марангу Лерат талдады. Белтран 1970 жылы испан типтерін зерттеді. Адриатикалық типтерді Ламболья 1955 жылы зерттеді. Батыс Жерорта теңізі типтерінің жалпы талдауы үшін Панелла, Пикок және Уильямс еңбектерін қараңыз. Эгей теңізі аймағында Родос аралынан шыққан типтер біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырдан бастап жергілікті шарап өндірісінің дамуына байланысты кең таралған. Бұл типтер Камулодунум 184 түріне айналды, ол Родос шарабын империяның барлық аймақтарына тасымалдау үшін қолданылған. Дресселдің 2-4 типтерінің үлгілері шарап тасымалдау үшін Кос аралында 4 ғасырдан бастап императорлық дәуірдің ортасына дейін өндірілді. Криттік ыдыстар да шарап тасымалдау үшін танымал болды және Август дәуірінен бастап 3 ғасырға дейін Жерорта теңізінің айналасында кездеседі. Империяның соңғы кезеңінде амфора өндірісінде Солтүстік Африка типтері басым болды. Африка I және II типтері деп аталатын түрлер біздің заманымыздың 2 ғасырынан 4 ғасырдың соңына дейін кеңінен қолданылды. Шығыс Жерорта теңізінен (Газа) шыққан басқа типтер, мысалы, Кейінгі Римдік 4 типтері, біздің заманымыздың 4-7 ғасырлары арасында кең таралды, ал италиялық өндіріс тоқтады. 6000 ыдыс тасыған амфора жүк кемесі Грекия жағалауындағы Иония аралы Кефалонияның жағалауынан табылған.

Қазіргі заманғы қолданысы

Қазіргі заманғы шарап және сыра жасаушылардың кейбіреуі өнімдеріне ерекше дәм мен хош иіс беру үшін амфораларды қолданады, бұл басқа пісіру тәсілдерімен қол жеткізілмейді.

Жалпы сілтемелер

Please provide the English text you want me to translate. I need the content of the "English text" section to perform the translation. I will use the "Existing translation reference" only as a guide for terminology, prioritizing the accurate meaning of the original English.