Кіріспе
Гунделия немесе домалақ қызылқұм – гүлді өсімдіктер туысы. Бұл 20–100 см биіктіктегі, қызылқұмға ұқсас, көп жылдық, шырышты, тікенді гүлшоғырлы шөптесін өсімдік, гүлдері сары, жасыл, қызғылт, күлгін немесе қызыл-күлгін түсті диск тәрізді гүлшоғырлардан тұрады. Ол Астра тұқымдасына жатады. Гүлдері ақпаннан мамырға дейін гүлдейді. Өсімдіктің сабақтары тұқымдары піскенде кеуіп, жер астындағы тамырынан ажыралып, желмен таралып, аз өсімдік жамылған кең аумақтарға тұқымды тиімді жеткізеді. Бұл өсімдік Жерорта теңізінің шығыс бөлігінде және Таяу Шығыста өседі. Гунделия туысының түрлерінің саны туралы пікірлер әртүрлі. Кейде бұл туыс монотипті болып саналады, яғни Gundelia tournefortii – өте өзгергіш бір түр, ал басқа авторлар гүлдің түсі мен қалыңдығы бойынша тоғыз түрді ажыратады. Жас сабақтары Таяу Шығыста пісіріліп желінеді және оның дәмі артишок пен құрақтың араласуына ұқсас дейді.
Gundelia or tumble thistle is a low to high (20–100 cm) thistle like perennial herbaceous plant with latex, spiny compound inflorescences, reminiscent of teasles and eryngos, that contain cream, yellow, greenish, pink, purple or redish purple disk florets. It is assigned to the family Asteraceae. Flowers can be found from February to May. The stems of this plant dry out when the seeds are ripe and break free from the underground root, and are then blown away like a tumbleweed, thus spreading the seeds effectively over large areas with little standing vegetation. This plant is native to the eastern Mediterranean and the Middle East. Opinions differ about the number of species in Gundelia. Sometimes the genus is regarded monotypic, Gundelia tournefortii being a species with a large variability, but other authors distinguish up to nine species, differing in floret color and pubescence. Young stems are cooked and eaten in the Middle East and are said to taste like a combination of artichoke and asparagus.
Сипаттама
Гунделия турнефорти – тікенді жартылай жасырылған өсімдік, негізінен тарайтын 20–100 см биіктіктегі сабақтары бар. Өсімдіктің алғашқы өсуі жапырақтардың розеткасынан басталады. Барлық бөліктерінде сүтті шырыш бар. Жер үсті бөліктері тамырдан үзіліп, желмен домалап таралып, тұқымдардың таралуына көмектеседі.
Тамыр, сабақтар мен жапырақтар
Өсімдік диаметрі 4 см-ге дейін жететін ағаш тәрізді тік тамырсағатты қалыптастырады, беті әдетте ескі жапырақтардың қалдықтарымен жабылады. Жапырақтары сабақтарында кезектесіп орналасқан, түбінде тікенді қанаттары бар немесе олармен біріккен. Ең төменгі жапырақтары әдетте 7–30 см ұзындықта, 4–16 см енінде, қауырсын тәрізді тілімделген, ал ірі жапырақтардың бөліктері де қауырсын тәрізді тілімделуі мүмкін, жиектері тісті немесе араланған, барлығы тікендермен ұштар. Орталық және бүйір тамырлары айқын, ақшыл, кейде қызғылт реңді. Жапырақ бетін өрмек торы тәрізді түк жауып тұрады, ол тез қурап кетеді.
Гүлділер
Пентамерлік гүлдері әдетте 7–10 мм ұзындығында болады, сырты күңгірт қызғылт немесе сарғыш, іші ақтан ашық сарыға, жасыл, ет тәрізді немесе күміс қызғылт түске дейін өзгереді, 3–4 мм ұзындығында және шамамен 1 мм еніндегі кең жапырақтары бар, түтігі іштен түксіз. Бес біріккен тоқпандықтар 4–6 мм ұзындығындағы сары немесе қоңыр түсті цилиндр құрайды. Стильдің тармақтары да қоңыр түсті.
Барлық Астераceae-ге ортақ белгілері
Барлық астралылар сияқты, пентамерлі гүлдердің тоқпақшалары бірігіп, түтікше құрайды, осы түтікшенің ішінде мойынша өседі. Мойынша өзінің бойындағы түктерге тозаңды жинап алып, ұшында екі тармаққа бөлінеді. Бұл бөліктер төмен орналасқан жұмыртқалықтың үстінде орналасқан, онда бір ғана тұқым (ципсела) дамитын, ашылмайтын жеміс пайда болады. Барлық гүлдер (осы жағдайда тек біреу ғана) ортақ негізге (гүл төсегіне) бекітілген және бірнеше қатар жапырақшалармен (инволюкр) қоршалған. Гуделияның астралылар арасында сирек кездесетін ерекшелігі – гүлдердің жыныстық белгілеріне қарай бөлінуі, орталық гүлі функционалдық гермафродит, ал шеткі гүлдері функционалдық аталық болып табылады. Сколимус та Гуделияға жақын, анастомоздық сүттей арналары бар көп жылдық шөп, бірақ әр гүлбасында сары, қызғылт сары немесе ақ түсті көптеген тілшелі гүлдер болады, олар тік шоғырға немесе сабақтардың ұштарында бірнешеулеп орналасқан.
Фитохимия
Гунделия құрамында бірнеше эфир майлары бар, олардың ішінде тимол және гермакрен D үлкен үлесте (әрқайсысы 20-25%) кездеседі.
Таксономиялық тарихы
Сонымен, белгілі болғандай, домалақ қызылқұм (тumble thistle) алғаш рет Леонхард Раувольфтың (1573–1575) экспедициясы кезінде жиналған, ал осы үлгі Нидерландтағы Лейдендегі Ұлттық гербарийде сақталуда. Турнефорт, фон Гундельшаймер және Клод Аубрие де Грекия, Түркия, бұрынғы Армения және Парсы елдерінен саяхат жасағанда осы өсімдікті жинаған (1700–1702). Фон Гундельшаймер осы өсімдікті бірінші болып көргендіктен, оның серіктері оны Гунделия деп атауды бастады. Турнефорт гүлшоғырларының ерекше құрылымын байқады. Карл Линней 1753 жылы осы атауды қабылдап, жариялады, осылайша дұрыс атау берілді.
Қазіргі заманғы жіктеме
Субтаксистердің саны жөніндегі пікірталас әлі де жалғасуда, және кейбір авторлар тек бір ғана түр бар дейді, яғни Gundelia tournefortii. Басқалары Арменияда ғана кездесетін, қоңыр-қызыл гүлдері және тығыз мамық гүлшоғырлары бар G. aragatsi түрiн де мойындайды. Ал кейбіреулері тіпті тоғызға дейін әртүрлі таксондарды бөліп қарастырады.
Этимология
Педаний Диоскорид бұл өсімдікті силибум деп атады. Гунделия туы неміс ботанигі Андреас фон Гундельсхаймердің (1668–1715) құрметіне аталған, ал түрдің атауы турнефорти француз ботанигі Жозеф Питтон де Турнефорттың есімімен байланысты, олар бірлесіп Левантқа ботаникалық саяхат жасаған, осы саяхат барысында бұл түр жиналып, сипатталған және суреттелген. Күзде өсімдіктің құрғаған сары қабаттары барлық тауларды жабады, сондықтан оны тіпті ғарыштан да көруге болады. Бұл шұбалған қызыл гүлді өсімдік Кипр, Түркия (Анатолия), Армения, Әзірбайжан, Солтүстік Ирак, Солтүстік Иран, Ауғанстан, Батыс Сирия, Түрікменстан, Қазақстан, Өзбекстан, Израиль, Палестина, Ливан, Иордания және Египетте кездеседі. Бедуиндер мен арабтар жас жапырақтардың жер астындағы бөлігін аққуб сорпасын дайындау үшін пайдаланады. Батыс жағалауда жас гүлшоғырлары, сабақтары мен жапырақтары зәйтүн майында қуырылып, ет кесектерімен бірге толық піскенше қайнатылады, содан кейін йогуртпен қосылып беріледі. Гунделияның дәмі аспаржа мен артишок арасындағы дәмге еске түсіреді.
Дәстүрлі қолданыстар
Дәстүрлі түрде, Гунделия бауыр аурулары, қант диабеті, кеудедегі ауырсыну, жүрек ұстамасы, кеуде және асқазанның аурулары, ақ дақ, іш кешіру және бронхит сияқты көптеген ауруларды емдеу үшін қолданылады.
Мал азығы
Толыққан жапырақтары тікенді болғанына қарамастан малға жем ретінде пайдаланылады, жаңа (Сирия мен Палестинада) және кептірілген (Курдистан мен Иранда).
Мәдениет
Кейбір Киелі кітап зерттеушілері 83-ші Забурдың 14-ші тармағында айтылған: «Оларды желмен домалайтын шөптей қыл, құрғақ шөптей қыл» деген тілегі Гунделия өсімдігіне қатысты деп санайды. Осы түрдің Киелі кітаптағы аты – аққуб, ол Бабыл Талмудында да айтылады.