Кіріспе
Химикалық қосылыс
Аммиак ерітіндісі, сондай-ақ аммиак суы, аммиак гидроксиді, аммиактық сұйықтық, аммиак сұйықтығы, аквааммиак, сулы аммиак немесе (дәл емес) аммиак деп те аталады, бұл суда аммиактың ерітіндісі. Оны NH3(aq) символдарымен белгілеуге болады. Аммиак гидроксиді деген атау құрамында тұз бар екенін көрсетеді, бірақ NH4OH үлгілерін бөліп алу мүмкін емес. NH4+ және OH− иондары тек өте сұйылтылған ерітінділерде ғана аммиактың жалпы мөлшерінің маңызды бөлігін құрамайды. Мұндай ерітінділердің концентрациясы Бауме шкаласының бірліктерімен (тығыздық бойынша) өлшенеді, ал 26 градус Бауме (шамамен 30% аммиак салмағы бойынша ) – бұл жоғары концентрациялы коммерциялық өнімнің стандартты түрі.
Қаныққан ерітінділер
Басқа газдар сияқты, аммиактың еріткіш сұйықтықтардағы ерігіштігі еріткіш температурасының жоғарылауымен азаяды. Аммиак ерітінділерінің тығыздығы еріген аммиактың концентрациясы артқан сайын төмендейді. Белгілі температурада қаныққан ерітіндінің тығыздығы 0,88 г/мл-ге тең, масса бойынша 35,6% аммиак, ерітіндінің литріне 308 грамм аммиак және молярлығы шамамен 18 моль/л құрайды. Жоғары температурада қаныққан ерітіндінің молярлығы төмендеп, тығыздығы артады. Қаныққан ерітінділерді қыздырғанда аммиак газы шығарылады.
Қолданбалар
Сусыз аммиактан ерекшеленетіні, сулы аммиак тазартқыш заттардан басқа көптеген арнайы емес қолданыстарға ие емес.
Үй тазалау құралы
Үй ішіндегі "аммиак" – судагы NH3 ерітіндісі, және көптеген беттерді тазалауға арналған жалпы мақсаттағы тазартқыш ретінде қолданылады. Аммиактың көбінесе із қалдырмайтын жылтырлық беретіндігіне байланысты, оның ең көп қолданылатын түрлерінің бірі – шыны, фарфор және тот баспайтын болатты тазалау. Ол пештерді тазалауға және жабысқан кірді кетіру үшін заттарды ысытуға да жиі қолданылады. Үй шаруашылығында қолданылатын аммиактың концентрациясы салмағы бойынша 5%-дан 10%-ға дейін өзгереді. АҚШ-та тазалау өнімдерін өндірушілер өнімнің қауіпсіздік туралы мәліметтер кестесін (material safety data sheet) ұсынуға міндетті, онда қолданылған концентрация көрсетілуі керек. Аммиак ерітінділері (салмағы бойынша 5–10%) тұрмыстық тазартқыштар ретінде, әсіресе шыны тазалауға қолданылады. Бұл ерітінділер көзге, шырышты қабықтарға (тыныс алу және ас қорыту жолдарына) және аз дәрежеде теріге тітіркенді әсер етеді. Сарапшылар химиялық затты ағартқыш құрамындағы сұйықтықтармен араластырмауға, себебі уытты хлорамин газы түзілуі мүмкін екенін ескертеді. Хлорлы өнімдермен немесе мысалы, тұрмыстық ағартқышпен араластырудан уытты хлорамин буы пайда болуы мүмкін. Сондай-ақ, сарапшылар аммиак негізіндегі тазартқыштарды (мысалы, шыны немесе терезе тазартқыштарды) автомобильдің сенсорлық экранында қолданбауға кеңес береді, себебі экранның жарықтандыруға қарсы және саусақ іздерін қалдырмайтын қаптамаларына зақым келтіру қаупі бар. Сұйытылған (1–3%) аммиак көптеген тазалау құралдарының, соның ішінде терезе тазалау формулаларының құрамына да кіреді. Сулы аммиак суда еріген газ болғандықтан, терезенің бетінен су буланып кеткен кезде газ да буланып, терезеде із қалдырмайды. Судағы аммиакты басқа тазалаушы ингредиенттермен бірге тазалау құралдарында қолданудан басқа, оны жеке тазартқыш ретінде де сатуға болады, әдетте ол жай ғана "аммиак" деп белгіленеді. Ол таза түрінде, лимон иісімен (әдетте сары түсті) немесе қарағай иісімен (жасыл) сатылуы мүмкін. Сабын қосылған аммиак "бұлтты аммиак" деп аталады.
Алкил аминінің прекурсоры
Өнеркәсіпте сулы аммиак кейбір алкил аминдерді өндіру үшін бастау материал ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе сусыз аммиак қалаулы. Гексаметилентетрамин сулы аммиак пен формальдегидтен оңай түзіледі. Этилендиамин 1,2-дихлорэтан мен сулы аммиактан пайда болады.
Абсорбциялық салқындату
ХХ ғасырдың басында су-аммиак жүйелерін қолданатын буды сіңіру циклі кең таралған және жиі қолданылды. Бірақ, буды сығыстыру циклының дамуынан кейін, оның тиімділік коэффициенті төмен болғандықтан (буды сығыстыру циклінікінен шамамен бес есе аз) маңыздылығы азайды. Electrolux және Эйнштейн тоңазытқыштары – аммиак ерітіндісін қолданудың белгілі мысалдары.
Суды тазарту
Аммиак хлорамин жасау үшін қолданылады, оны дезинфекциялағыш ретінде қолдануға болады. Ішу суында хлорамин тікелей хлорлауға қарағанда артықшылыққа ие, себебі ол тұрақтанған су құбырларында ұзақ уақыт бойы белсенділігін сақтайды, соның арқасында су арқылы таралатын инфекциялардың қаупі төмендейді. Аммиак аквариумшылар жаңа аквариумды аммиак арқылы, "аквариумды қосымсыз іске қосу" процесін пайдаланып құру үшін қолданады. Бұл жағдайда аммиакта қосымша заттар болмауы керек.
Тамақ өндірісі
Аммиак (аммоний карбонаты және аммоний бикарбонаты) – алғашқы химиялық көтеруші агенттердің бірі болды. Ол бұғы мүйізінен алынған. Аммоний карбонаты қыздырғанда белсендірілетіндіктен, көтеруші агент ретінде пайдалы. Бұл қасиет нан пісірушілерге ашытқының ұзақ дайындалу уақытынан және нан мен печеньелерді пісіру кезінде соданың тез CO2 шығаруынан аулақ болуға мүмкіндік береді. Ол әлі де аммиак печеньелері және басқа да хрустящие өнімдерді жасау үшін қолданылады, бірақ аммиактың жағымсыз иісі және қазіргі заманғы разрыхлитель формулаларымен салыстырғанда тағамдық қоспа ретінде қолданылуына қатысты алаңдаушылықтар оның танымалдығын азайтты. Еуропалық Одақта тағамдық қоспа ретінде қолдану үшін оған E527 нөмірі тағайындалған. Сулы аммиак тағамдағы қышқылдықты төмендету үшін қышқылдық деңгейді реттегіш ретінде қолданылады. АҚШ-та Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы оны тағамдық сападағы түрін қолданғанда, жалпы қауіпсіз деп мойындайды (GRAS). Оның pH деңгейін бақылау мүмкіндігі оны тиімді микробқа қарсы агент етеді.
Жиһаздарды қараңғылау
Жиһаз жасау кезінде аммиак түтіні таник қышқылы бар ағаштарды қараңғылату немесе бояу үшін дәстүрлі түрде қолданылып келді. Аммиак ерітіндісінен шыққан түтін ағашпен бірге герметикалық жабық контейнерге қойылғаннан кейін, ағашта табиғи түрде кездесетін таник қышқылы мен темір тұздарымен реакцияға түсіп, ағашқа терең, қою түс береді. Бұл техника көбінесе өнер және қолөнер қозғалысы кезеңінде жиһаз жасауда қолданылды – бұл стиль көбінесе еменнен жасалып, осы әдістермен боялған.
Малға арналған сабанды өңдеу
Аммиак ерітіндісі сабанды өңдеуге қолданылады, нәтижесінде "аммиакталған сабан" алынып, оны мал жеуге қолайлы етеді.
Зертханалық пайдалану
Сулы аммиак дәстүрлі сапалық бейорганикалық талдауда комплексант және сілте ретінде қолданылады. Көптеген аминдер сияқты, ол мыс(II) ерітінділерімен терең көк түс береді. Аммиак ерітіндісі күміс оксидінің қалдықтарын, мысалы, Тольенс реактивінен түзілген қалдықтарды еріте алады. Ол көбінесе алтын, күміс және платинадан жасалған әшекейлерді тазалауға арналған ерітінділерде кездеседі, бірақ опалдар мен інжу-маржандар сияқты кеуекті асыл тастарға зиянды әсер ете алуы мүмкін.