Кіріспе

Стилбит – цеолит тобына жататын тектосиликатты минералдар сериясының атауы. 1997 жылға дейін стильбит жеке минерал түрі ретінде танылған, бірақ 1997 жылы Халықаралық минералогиялық ассоциация жүргізген қайта жіктеу оны сериялық атауға өзгертіп, минерал түрлері мынадай атауларға ие болды:

Стилбит Ca
Стилбит Na

Стилбит Ca, екеуінің ішінде әлдеқайда көп таралғаны, сулы кальций-натрий-алюминий силикаты, NaCa4(Si27Al9)O72·28H2O. Стилбит Na болса, натрий кальцийден басым. Бұл түрлер көзбен ажыратылмайды, ал зертханалық тексерулер жүргізілмеген жағдайда «стилбит» сериясы атауы қолданыла береді.

Тарих

Бір кезде геуландит пен стильбит бірдей минералдар деп есептелген. Олар екі жеке түр екені анықталғаннан кейін, 1818 жылы стильбит үшін десмин ("шоғыр") деген атау ұсынылды, және бұл атау әлі күнге дейін Германияда қолданылып келеді. "Стилбит" ағылшынша атауы грек тіліндегі "stilbein" сөзінен ("жарық беру") шыққан, себебі оның {010} жақтары инжу-маржан сияқты жылтырайды.

Химия және туысқан түрлер

Стилбитте алмастырылатын катиондардың кең ауқымы байқалады: кремний мен алюминий иондары эквивалентті орындарды иеленеді және бір-бірін алмастыра алады. Кремний мен алюминийдің зарядтары әртүрлі болғандықтан (Si4+ және Al3+), натрий/кальций орнындағы иондар зарядты теңестіру үшін сәйкес келуі керек. Стеллерит, формуласы Ca4(Si28Al8)O72·28(H2O) деп жазылатын, пен стильбит арасында үздіксіз қатар бар, сондай-ақ стильбит пен баррерит, Na8(Si28Al8)O72·26(H2O), арасында да үздіксіз қатар кездеседі. Эпистильбит – стильбитке байланыссыз жеке цеолит түрі.

Кристалл класы

Стильбит әдетте моноклиникалық 2/м болып келеді, яғни оның бір еселік айналу симметрия осі, айна жазықтығына перпендикуляр болады. Екі еселік ось – кристалдың b осі, ал a және c кристалдық осьтері айна жазықтығында орналасқан. Моноклиникалық кристал үшін a және c бір-біріне тік бұрыш құрамайтын β бұрышымен еңкейген. Стильбитте β шамамен 130°. Дегенмен, стильбиттің кристалдары дерлік орторомбтық болып көрінеді, сондықтан екі формулалық бірлік (Z = 2) қамтитын үлкен элементар жасушаны таңдауға болады, ол орторомбтық жасушаға ұқсас, барлық үш кристалдық ось дерлік бір-біріне перпендикуляр болады. Осы минерал псевдоорторомбты деп аталады. Стильбиттің толық емес түрлері триклиникалық, тіпті нақты орторомбтық болуы мүмкін, шындығында, бір кристалдағы симметрия орторомбтықтан триклиникалыққа дейін өзгеруі мүмкін. a = 13,60 – 13,69 Å, b = 18,20 – 18,31 Å, c = 17,78 – 17,86 Å, β = 90,0 – 90,91°. Стильбиттің құрылымы псевдоорторомбтық, және цеолиттерге тән ашық каналдарға ие. Онда a-ға параллель және псевдоорторомбтық c-ге параллель каналдарды құрайтын 10 мүшелі және 8 мүшелі сақиналар бар.

Қолданылуы

Стилбиттің ашық каналдары молекулалық ілгі сияқты әрекет етеді, бұл оған мұнай өңдеу процесінде көмірсутектерді бөлуге мүмкіндік береді.

Қоршаған орта

Стилбит - төмен температурада түзілетін екіншілік гидротермальдық минерал. Ол базальттық жанартаулық тау жыныстарының амигдалалы қуыстарында, андезиттерде, гнейстерде және гидротермальдық тамырларда кездеседі. Сонымен қатар, ыстық бұлақтардың шөгінділерінде, кейбір құмтастар мен конгломераттарда байланыстыратын зат ретінде де табылады. Стилбит тұнбалы туфтарда немесе терең теңіз шөгінділерінде кездеспеген. Оның ілеспе минералдары - басқа цеолиттер, пренит, кальцит және кварц.

Жергілікті жерлер

Стилбит Исландияның, Фарер аралдарының, Скай аралының, Фанди шығанағының, Новая Шотландияның (онда ол провинциялық минерал болып табылады), Нью-Джерсидің солтүстігі және Солтүстік Каролинаның жанартаулық жыныстарында кең таралған. Лосось түсті кристалдар Декан тұзақтарында, Бомбей (Мумбаи) және Пуна қалаларына жақын, ашық жасыл апофиллитпен кездеседі; Исландияның Джупивогр маңындағы Берюфьордтың кальцитіне (Исландия шыршасы) ақ шоғырлы топтар еніп жатады; қоңыр шоғырлар АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы Патерсон жанында табылады; ал кірпіш қызыл түсті кристалдар Шотландияның Олд Килпатрик аймағында кездеседі. Исландия Ca стилбитінің типтік орны саналады. Бұл Рейдарфьордур бойындағы Хельгуста Исландия кені деп есептеледі. Мұнда кальцит пен кварц үстінде стильбиттің жарқын ақ түсті байламдары, геуландит пен ламонтитпен бірге қуыстарда кездеседі. Na стилбитінің типтік орны – Италияның Сардиния аймағындағы Кальяри провинциясының Пула қаласы. Онда диаметрі 5 см-ге дейінгі ұсақ, жылтыр, ақ немесе қызғылт түсті Na стилбитінің ұштық кристалдары мен пішінсіз массалары табылған, олар қатты ауа райына ұшыраған вулкандық андезит немесе риолиттегі үлкен жарықтар мен қуыстардағы қызғылт геуландиттің жұқа қабатын жабады. Батыс Үндістанның Үшінші дәуірге жататын Декан базальттары әлемдегі стилбиттің ең көп кездесетін көзі болып табылады. Стилбит – Насик және Пуна маңындағы толеиттік базальттық платоларда ең көп таралған цеолит, ал Мумбаиға қарай жағалауға қарай оның мөлшері азаяды.