Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Силикат минералы – минерал немесе әшекей тас.
Silicate mineral
the mineral or gemstone
Топаз – алюминий мен фтордан тұратын, химиялық формуласы AlSiO(F, OH) силикат минералы. Ол зергерлік бұйымдар мен әртүрлі әшекейлерде әшекей тас ретінде қолданылады. Табиғатта кездесетін топаздың көбінесе түсі болмайды, бірақ іздік элементтердің болуы оны ақшыл көк немесе алтын қоңырдан сары-қызыл түске дейін өзгерте алады. Топазды көбінесе қыздыру арқылы немесе радиациямен өңдеуге алып, терең көк, қызыл-сары, ақшыл жасыл, қызғылт немесе күлгін түске бояйды. Топаз – незосиликат минералы, дәлірек айтқанда, алюминосиликат минералы. Ол табиғатта кездесетін ең қатты минералдардың бірі және салыстырмалы түрде төмен жарық сыну көрсеткішіне ие. Ол орторомбтық кристалл жүйесіне және дипирамидалық кристалл класына жатады. Топаз әлемнің көптеген аймақтарында кездеседі. Топазды өндіруші ең танымал елдер – Бразилия және Ресей.
Topaz is a silicate mineral made of aluminum and fluorine with the chemical formula AlSiO(F, OH). It is used as a gemstone in jewelry and other adornments. Common topaz in its natural state is colorless, though trace element impurities can make it pale blue or golden brown to yellow orange. Topaz is often treated with heat or radiation to make it a deep blue, reddish orange, pale green, pink, or purple. Topaz is a nesosilicate mineral, and more specifically, an aluminosilicate mineral. It is one of the hardest naturally occurring minerals and has a relatively low index of refraction. It has the orthorhombic crystal system and a dipyramidial crystal class. It occurs in many places in the world. Some of the most popular places where topaz is sourced are Brazil and Russia.
Этимология
"Топаз" сөзі көбінесе грек тіліндегі Τοπάζιος (Topázios) немесе Τοπάζιον (Topázion) сөздерінен (Ескі француз: Topace және Латын: Topazius) шыққан деп есептеледі. Бұл – Қызыл теңіздегі Сент-Джон аралының ежелгі атауы, оны табу қиын болған және ежелгі заманда сары түсті тас (қазір хризолит деп саналады: сары түсті оливин) осы аралдан қазылып алынған. "Топаз" атауы алғаш рет 1737 жылы қолданылған. Ежелгі Шри-Ланка (Тамрапарни) Грекия мен ежелгі Египетке топазтарды экспорттаған, бұл аралдың этимологиялық тұрғыдан байланысты атауларына себеп болды – Александр Полихистордың (Topazius) және ерте египеттіктердің (Topapwene) берген аттары ("Топаз жері"). Плинийдің айтуынша, Топазос – Қызыл теңіздегі аңызға толы арал және "топаз" минералы алғаш рет осы жерде табылды. Сонымен қатар, "топаз" сөзі санскрит тіліндегі तपस् "тапас" сөзімен де байланысты болуы мүмкін, ол "ыстық" немесе "от" деген мағынаны білдіреді. Орта ғасырларда "топаз" атауы кез келген сары түсті асыл тасқа қолданылған, бірақ қазіргі кезде ол жоғарыда сипатталған силикатты ғана білдіреді. Киелі кітаптың көптеген ағылшын тіліндегі аудармаларында, соның ішінде Король Джеймс нұсқасында "топаз" туралы айтылады. Дегенмен, бұл аудармалардағы "топаз" атауы Септуагинта аудармасынан алынған, ол топаз емес, сары түсті тасқа, мүмкін хризолитке (хризоберил немесе перидотқа) сілтеме жасайды, сондықтан бұл жерде топаз туралы сөз қозғалмайды. Ағылшын халық сенімдерінде топаз есірткіштікке (ақылсыздыққа) ем береді деп есептелген. Ежелгі римдіктер топаз саяхат кезінде қорғаныш береді деп сенген. Орта ғасырларда топазды сол қолға бекіту иесін қарғыстан сақтайды және жаман көзден қорғайды деп ойлаған. Сондай-ақ, топаз киген адамның дене температурасы көтеріліп, суық тигенде немесе қызғанда жазылуға көмектеседі деп есептелген. Еуропада Орта ғасырларда топаз зиялылық қабілеттерін арттырады деп саналған. Үндістанда топазды жүрек тұсына тағылса, ол сұлулық, ақыл-ой және ұзақ өмір сыйлайды деп сенген.
The word "topaz" is usually believed to be derived (via Old French: Topace and Latin: Topazius) from the Greek Τοπάζιος (Topázios) or Τοπάζιον (Topázion), from Τοπαζος. This is the ancient name of St. John's Island in the Red Sea which was difficult to find and from which a yellow stone (now believed to be chrysolite: yellowish olivine) was mined in ancient times. The name topaz was first applied to the mineral now known by that name in 1737. Ancient Sri Lanka (Tamraparni) exported topazes to Greece and ancient Egypt, which led to the etymologically related names of the island by Alexander Polyhistor (Topazius) and the early Egyptians (Topapwene) – "land of the Topaz". Pliny said that Topazos is a legendary island in the Red Sea and the mineral "topaz" was first mined there. Alternatively, the word topaz may be related to the Sanskrit word तपस् "tapas", meaning "heat" or "fire". In the Middle Ages, the name topaz was used to refer to any yellow gemstone, but in modern times it denotes only the silicate described above. Many English translations of the Bible, including the King James Version, mention topaz. However, because these translations as topaz all derive from the Septuagint translation topazi[os], which referred to a yellow stone that was not topaz, but probably chrysolite (chrysoberyl or peridot), topaz is likely not meant here. An English superstition also held that topaz cured lunacy. The ancient Romans believed that topaz provided protection from danger while traveling. During the Middle Ages, it was believed that attaching the topaz to the left arm protected the owner from any curse and warded off the evil eye. It was also believed that wearing topaz increased body heat, which would enable people to relieve a cold or fever. In Europe during the Middle Ages, topaz was believed to enhance mental powers. In India, people believed topaz granted beauty, intelligence, and longevity when worn over the heart.
Қымбат бағалы тастар
Топаз – құйма тас. Ол кесіліп, жылтыратылған кезде әшекейлер немесе басқа да безендіру заттары жасауға қолданылады. Төмен сапалы топаз өте қатты болғандықтан абразивті материал ретінде жиі қолданылады және жоғары температурада қолданылатын отқа төзімді материалдарды өндіру үшін пайдаланылады. Топазды отқа төзімді материал ретінде пайдалану топазды күйдіру кезінде фтордың түзілуіне байланысты денсаулық және қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтар тудырады. Топаз – екінші санаттағы құйма тастарға, яғни жартылай құйма тастарға жатады, оларға аквамарин, морганит және турмалин да кіреді. Көк топаз – АҚШ-тың Техас штатының ресми құйма тасы. Төртінші тойдың құйма тасы көк топаз, ал жиырма үшіншісі – императорлық топаз. Бұл қосылыстарды 750–850°C температураға дейін қыздырғанда топаз пайда болады. Тағы бір әдіс бойынша аморфты Al2O3, Na2SiF6 және судың қоспасы 500°C температураға дейін қыздырылып, 4000 бар қысымға ұшыратылып, 9 күнге қалдырылады. Егер сатушы топаз қай жерден және қай кен орнынан алынғаны туралы ақпарат ұсына алмаса, онда ол этикалық емес жолмен жиналған болуы мүмкін.
Topaz is a gemstone. In cut and polished form, it is used to make jewelry or other adornments. Lower quality topaz is commonly used as an abrasive material due to its hardness and it is used to produce refractory materials for high temperature environments. Using topaz as a refectory material does have some health and environmental concerns due to the production of fluorine as a byproduct of calcining topaz. Topaz is a part of the second rank of gemstones, or semiprecious stones, accompanying aquamarine, morganite, and tourmaline. Blue topaz is the state gemstone of the US state of Texas. The 4th wedding anniversary gem is blue topaz and the 23rd is imperial topaz. When these compounds are heated to temperatures of 750° to 850 °C topaz is formed. Another method uses a combination of amorphous Al2O3, Na2SiF6, and water which is heated to a temperature of 500 °C, put under a pressure of 4000 bars, and left for 9 days. If the seller cannot produce information about the locality and mine that the topaz was collected from, it is likely that it was collected unethically.
Минералогия
Топаз - фелсикалық магмалық, шөгінді және гидротермалдық өзгертілген тау жыныстарының қосымша минералы. Топаздың кристалдық құрылымы (F, OH)₂O және O қабаттарының (010) бойымен кезектесіп орналасуымен сипатталады, ал Al³⁺ октаэдрлік, ал Si⁴⁺ тетраэдрлік орындарды иеленеді. Кейде топаздың ішінде қуыстар табылады, олар брюстерлинит деп аталатын сұйықтықпен толтырылған. Қыздырғанда топаз массасын жоғалтты, ал Брюстер зерттеулерінің нәтижесінде топаз ылғалды ортада пайда болғаны және осы сұйықтыққа толы қуыстардың қалыптасуына себеп болғаны анықталды. Бұл сұйықтық - көмірсутек, оның сыну көрсеткіші 1·13-ке тең. Бұл қасиет минералды диагностикалық тұрғыдан анықтауға мүмкіндік береді. Топаздың 2V оптикалық бұрышы 48°-тан 69,5°-қа дейін өзгеруі мүмкін. Дегенмен, топаздың барлық түсінің меншікті салмағы оның цитриннен айтарлықтай ауыр екенін көрсетеді (көлем бойынша шамамен 25%), және бұл салмақ айырмашылығы бірдей көлемдегі екі тасты ажырату үшін қолданылуы мүмкін. Егер тастың көлемі белгілі болса, оның топаз болған жағдайдағы салмағын анықтап, оны сезімтал таразымен тексеруге болады. Сонымен қатар, шыны тастар да бірдей мөлшердегі топаздан жеңіл болады. Әртүрлі қоспалар мен өңдеулер топазды шарап-қызыл, ақшыл сұр, қызғылт-сары, ақшыл жасыл немесе қызғылт (сирек) түске бояуы мүмкін, сондай-ақ оның мөлдірлігін өзгерте алады – мөлдірден жартылай мөлдірге дейін. Қызыл және қызғылт түсті сорттардың түсі хромның кристалдық құрылымдағы алюминийді алмастыруынан туындайды. Императорлық топаз сары, қызғылт (табиғи болса сирек), немесе қызғылт-сары түсті болады. Бразилиялық императорлық топаз көбінесе ашық сарыдан алтын қоңырға дейін, кейде күлгін түске дейін өзгереді. Көптеген қоңыр немесе ашық топаздар жарқыраған сары, алтын, қызғылт немесе күлгін түске ие болу үшін өңделеді. Кейбір императорлық топаз тастар ұзақ күн сәулесіне ұшырағанда түсін жоғалтуы мүмкін. Табиғи көк топаз өте сирек кездеседі. Әдетте, түсіз, сұр немесе ашық сары және көк түсті материалдарды жылумен өңдеп, сәулелендіру арқылы қажетті қара көк түске жеткізеді. Топаз өте қатты болғанымен, оның атомдық байланысының әлсіздігіне байланысты, корунд сияқты ұқсас қаттылықтағы басқа минералдарға қарағанда онымен абайлап қаруану керек. Бұл топазға белгілі бір жазықтықта соққы берілгенде сындыруға бейімділік береді (алмаз, мысалы, барлық жазықтықтарында тең күшпен байланысқан көміртек атомдарынан тұрады). Топаз асыл тас үшін салыстырмалы түрде төмен сыну көрсеткішіне ие, сондықтан үлкен гранітері бар тастар немесе үстелдер жоғары сыну көрсеткіші бар минералдардан жасалған тастар сияқты жылтырамайды, бірақ сапалы түсіз топаз жарқырайды және ұқсас кесілген кварцқа қарағанда көбірек "жан" көрсетеді. Типтік "жарқын" кесімінде топаз жылтыр үстел гранін айналасында өлі көрінетін тәж гранітерімен немесе жылтыр тәж гранітерінің сақинасымен және тұнжыраған үстелмен болуы мүмкін. Ол сондай-ақ өте жақсы жылтыратылады және кейде оның тайғақ сезімі арқылы ғана цитриннен ажыратылуы мүмкін (кварцты осы деңгейде жылтырату мүмкін емес). Топаз бен кварцты ажыратудың тағы бір әдісі - оларды бромфор немесе метилен йод ерітіндісіне салу. Кварц бұл ерітінділерде әрқашан жүзіп отырады, ал топаз батып кетеді. Бразилиялық пегматиттерден алынған топаздың кейбір мөлдір кристалдары алып тас сияқты болып, жүздеген килограмм салмаққа жетеді. Жан Батист Тавернье байқаған Аурангзеб топазының салмағы Американың алтын топазы, соңғы кезде табылған асыл тас салмағы Зимбабведегі Сент-Аннс кенішінен 1980 жылдардың соңында үлкен, ашық көк топаз үлгілері табылды. Түсіз және ашық көк топаздың түрлері Техас штатының Мейсон округіндегі Ллано өркеніндегі кембрийге дейінгі гранитте кездеседі. Бұл аймақта топаздың коммерциялық кен орындары жоқ. Топазды синтездеуге болады.
Topaz is an accessory mineral to felsic igneous, sedimentary, and hydrothermally altered rocks. The crystal structure of topaz alternates between sheets of (F, OH)2O and O along (010) with Al3+ occupying the octahedral sites and Si4+ in the tetrahedral sites. On occasion, cavities can be found within topaz and they are filled with a liquid called brewsterlinite. After heating, the topaz lost mass, and through examination Brewster concluded Topaz was formed in a wet environment creating these liquid filled cavities. This liquid is a hydrocarbon with a refractive index of 1·13. This cleavage is diagnostic for this mineral. The 2V optical angle in topaz can range from 48° to 69.5°. The specific gravity of all shades of topaz, however, means that it is considerably heavier than citrine (about 25% per volume) and this difference in weight can be used to distinguish two stones of equal volume. Also, if the volume of a given stone can be determined, its weight if it were topaz can be established and then checked with a sensitive scale. Likewise, glass stones are also much lighter than equally sized topaz. A variety of impurities and treatments may make topaz wine red, pale gray, reddish orange, pale green, or pink (rare), and opaque to translucent/transparent. The pink and red varieties come from chromium replacing aluminium in its crystalline structure. Imperial topaz is yellow, pink (rare, if natural), or pink orange. Brazilian imperial topaz can often have a bright yellow to deep golden brown hue, sometimes even violet. Many brown or pale topazes are treated to make them bright yellow, gold, pink, or violet colored. Some imperial topaz stones can fade from exposure to sunlight for an extended period of time. Naturally occurring blue topaz is quite rare. Typically, colorless, gray, or pale yellow and blue material is heat treated and irradiated to produce a more desired darker blue. Although very hard, topaz must be treated with greater care than some other minerals of similar hardness (such as corundum) because of a weakness of atomic bonding of the stone's molecules along one or another axial plane (whereas diamonds, for example, are composed of carbon atoms bonded to each other with equal strength along all of its planes). This gives topaz a tendency to break along such a cleavage plane if struck with sufficient force. Topaz has a relatively low index of refraction for a gemstone, and so stones with large facets or tables do not sparkle as readily as stones cut from minerals with higher refractive indices, though quality colorless topaz sparkles and shows more "life" than similarly cut quartz. When given a typical "brilliant" cut, topaz may either show a sparkling table facet surrounded by dead looking crown facets or a ring of sparkling crown facets with a dull well like table. It also takes an exceptionally fine polish, and can sometimes be distinguished from citrine by its slippery feel alone (quartz cannot be polished to this level of smoothness). Another method of distinguishing topaz from quartz is by placing the unset stone in a solution of bromoform or methylene iodide. Quartz will invariably float in these solutions, whereas topaz will sink. some clear topaz crystals from Brazilian pegmatites can reach boulder size and weigh hundreds of pounds. The Topaz of Aurangzeb, observed by Jean Baptiste Tavernier weighed The American Golden Topaz, a more recent gem, weighed Large, vivid blue topaz specimens from the St. Anns mine in Zimbabwe were found in the late 1980s. Colorless and light blue varieties of topaz are found in Precambrian granite in Mason County, Texas within the Llano Uplift. There is no commercial mining of topaz in that area. It is possible to synthesize topaz.
Тау-кен өндірісі
Топазды ірі көлемде өндіру үшін көбінесе ашық және жер асты шахталары қолданылады. Құнды кенді жуу және сұрыптау арқылы топаз асыл тастар жиналады. Шағын шахталарда аллювиалды ортада құрғақ просеивание әдісі қолданылады, материалды іріккіштерге тиеп, асыл тастарды қажетсіз шаң мен қоқыстан бөледі. Бұл еріген шөгінділер басқа жерлерге ағып, су көздерін құрғатып, егістік жерлерді жойып, жер көшкініне әкелу қаупін тудыруы мүмкін. Кен өндіруден туындайтын ластану қоршаған ортаға зиян келтіріп, оның денсаулығына нұқсан тигізеді. Кен орнын дайындау үшін орманды жою және кен өндіру кезінде қолданылатын техника атмосфераға парниктік газдарды бөліп шығарады. Орманды жою табиғи кеңістіктің үлкен аумағынан тіршілік ету орындары мен биологиялық әртүрлілікті де алып тастайды. Экожүйенің бұзылуы жануарлар мен жергілікті тұрғындар үшін қиындықтар тудыруы мүмкін. Су кен өндіру операцияларының маңызды бөлігі болып табылады, ол суды көршілес елді мекендерден тартып алып, су тапшылығын тудырады. Кен өндіруден қалған қалдықтар жақын жердегі су жүйелеріне зиянды заттарды сіңіріп, жергілікті қауымдастықтардың ішу суына енуі мүмкін. Адамдарға кен өндіруден туындайтын қауіптердің бірі – шахталардағы қауіпті жағдай және жеткіліксіз өтемақы. Шахталардың құлауы, техниканың істен шығуы сияқты жазалаулар адам өмірін қауіпке ұшыратуы мүмкін. Шахтада жұмыс істейтіндер зиянды химиялық заттар мен ауыр металдарға ұшырауы мүмкін, бұл олардың денсаулығына кері әсер етеді. Кен өндіруден түскен табыс жер иелері, жұмысшылар және кен орнын басқаратын операторлар арасында тең емес үлестірілуі мүмкін. Заңсыз кен өндіру операцияларында кеншілерге көбірек ақша берілуі мүмкін, бірақ мұндай операцияларда қатаң ережелер аз және қауіпті жағдайлар көп.
Large scale topaz mining typically uses open pit and underground mining to extract the gem. The waste material is discarded using large machines to transport it away while the valuable ore is washed and sorted to recover the topaz gems. In smaller scale mines, dry sieving is used in alluvial environments by shoveling the material into sieves to separate the gems from unwanted dust and debris. These loose sediments can be washed away to other areas and cut off water features, destroy farmland, and create a threat of landslides. The pollution produced by mining can impact the environment around it and damage its health. Deforestation undergone to create the mine along with the machinery used during the mining process add greenhouse gasses to the atmosphere. Deforestation also removes habitats and biodiversity from a large area of natural space. This disruption to the ecosystem can be challenging to the wildlife and local populations. Water is also a large component of mining operations which draws it away from neighbouring communities and creates a lack of water. Tailings leftover from the mining process can leach contaminants into nearby water systems which can get into the drinking water of local communities. Some ways humans can be impacted by gem mining is through danger in mines and inadequate compensation. Accidents such as collapsing mines and machinery malfunctioning can put human life in danger. Those working in the mines can also be exposed to harmful chemicals and heavy metals that can impact their health. For income, there can be an unequal dispersal of the funds made from gem mining between land owners, laborers, and the operators of the mine. In illegal mining operations, there can be more money given to miners, however, these operations have fewer regulations and more dangerous environments.