Кіріспе

Тау жыныстарын құрайтын минералдар тобы.

Фельспат (Feldspar; кейде felspar деп те жазылады) – алюминий тектосиликат минералдарының тау жыныстарын құрайтын тобы, сонымен қатар натрий, кальций, калий немесе барий сияқты басқа катиондарды да қамтиды. Фельдспат тобының ең көп таралған мүшелері – плагиоклаз (натрий-кальций) фельдспаттары және сілтілік (калий-натрий) фельдспаттары. Фельдспарлар Жер қыртысының шамамен 60% құрайды.

Фельспарлар магмадан интрузивті және экструзивті магмалық жыныстар түрінде кристалданады, сондай-ақ көптеген метаморфты жыныстарда да кездеседі. Қалдық плагиоклаздық фельдспаттан дерлік толығымен құралған тау жынысы анортозит деп аталады. Фельдспарлар көптеген шөгінді жыныстарда да табылады.

Амонийлік фельдспат

Буддингтонит – химиялық формуласы NH4AlSi3O8 болатын аммоний фельдспаты. Ол бастапқы фельдспат минералдарының гидротермальдық өзгерісімен байланысты кездесетін минерал.

Құрылымы

Фелдспар кристалдарының құрылымы алюминосиликатты тетраэдрлерге негізделген. Әр тетраэдр төрт оттегі ионымен қоршалған алюминий немесе кремний ионынан тұрады. Әр оттегі ионы, өз кезегінде, үш өлшемді желі құру үшін көршілес тетраэдрмен ортақ болады. Бұл құрылымды алюминосиликатты тетраэдрлердің ұзын тізбектері ретінде көзге елестетуге болады, кейде олардың пішіні иілгендіктен, краншафт тізбектері деп сипаттайды. Әрбір краншафт тізбегі көршілес краншафт тізбектерімен байланысып, төрт мүшелі сақиналардан құралған үш өлшемді желіні қалыптастырады. Құрылым катиондарға (әдетте натрий, калий немесе кальций) орналасуға және зарядтық тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік беретіндей ашық.

Этимология

Фельцпат атауы неміс тіліндегі Фельдспат сөзінен шыққан, ол "дала" ("Feld") және "жапырақ" ("Spat") сөздерінің қосындысы. Спат бұрын "жапырақшаларға оңай бөлінетін тау жынысы" деген мағынада ұзақ қолданылып келген; ал Feldspat 18 ғасырда одан да нақты термин ретінде пайда болды, бұл, мүмкін, оның далаларда кездесетін тау жыныстарында жиі табылуымен (Urban Brückmann, 1783) немесе гранит және басқа минералдардағы "далалар" түрінде кездесуімен байланысты болған (René Just Haüy, 1804). Спаттан шпарға ауысу ағылшын тіліндегі шпар сөзінің ықпалынан туды, ол жақсы бөлінетін, мөлдір емес минералды білдіреді. Фельдспаттық – фельдспар құрамындағы материалдарды білдіреді. Фелспар деген балама жазу түрі қолданыстан шығып қалған. "Фельспар" термині – кварц және фельдспар сияқты ашық түсті минералдарды білдіретін, фельдспар мен кремнийден жасалған акроним, ол ескірген "фелспар" жазу түрімен ешқандай байланысы жоқ.

Ауа райының әсері

Фельдспаттың химиялық ыдырауы гидролиз арқылы жүреді және иллит, смектит және каолинит сияқты саз минералдарын құрайды. Фельдспаттың гидролизі фельдспаттың суда еріуімен басталады, бұл қышқыл немесе сілтілік ерітінділерде жақсырақ, ал бейтарап ерітінділерде нашаррақ болады. Фельдспаттың ыдырау жылдамдығы олардың еріген жылдамдығымен анықталады. Шөгінді тау жыныстарындағы минералдардың шамамен 40% саз, ал саз – ең көп таралған шөгінді тау жыныстарының, яғни сазды тау жыныстарының басым минералы болып табылады. Олар сонымен қатар топырақтың маңызды құрамына кіреді. Фельдспаттар, әсіресе плагиоклаз фельдспаттары, Жер бетінде олардың жоғары қалыптасу температурасының салдарынан өте тұрақты емес. Көп мөлшерде фельдспат бар құмтастар аркоз деп аталады. Шыны өндірісі: Фельдспат K2O және Na2O екеуін де қоюландыру үшін, ал Al2O3 және CaO тұрақтандырғыштар ретінде береді. Шыны жасау үшін маңызды Al2O3 көзі ретінде фельдспаттың темір және отқа төзімді минералдардың төмен мөлшерде болуы, Al2O3 бірлігіне шаққандағы төмен құны, ұшқыш заттардың және қалдықтардың болмауы бағалы. Керамика: Фельдспат керамика өнеркәсібінде оттеу кезінде денелерде шыны тәрізді фазаны қалыптастыру үшін қоюландырғыш ретінде қолданылады, осылайша шынылану процесін жақсартады. Олар сондай-ақ глазурьде сілтілер мен алюминийдің көзі ретінде қолданылады. Жер ғылымдары: Жер ғылымдары мен археологияда фельдспаттар калий-аргон, аргон-аргон және люминесценциялық тарихтау әдістерінде қолданылады. Кішігірім қолданылуы: Кейбір шаруашылық тазартқыштары (мысалы, Bar Keepers Friend және Bon Ami) фельдспатты жұмсақ абразивтік әсер беру үшін пайдаланады.

Өндіріс

USGS 2020 жылы фелдспаттың жаһандық өндірісін 26 миллион тоннаға бағалады, ал ең көп өндірген төрт ел: Қытай – 2 миллион тонна; Үндістан – 5 миллион тонна; Италия – 4 миллион тонна; Түркия – 7,6 миллион тонна.

Жерден тыс

2012 жылдың қазан айында Curiosity марсоходы Марс тасында фельдспардың жоғары құрамын анықтады.