Кіріспе

Критикалық потенциал мәні

Электрофизиологияда шектік потенциал – мембраналық потенциалды деполяризациялау үшін әрекет потенциалын бастауға қажетті маңызды деңгей. Нейроғылымда шектік потенциалдар орталық нерв жүйесінде (ОНЖ) және шеткі нерв жүйесінде (ШНЖ) сигнал беруді реттеу және тарату үшін қажет. Көбінесе шектік потенциал –50 және –55 мВ арасындағы мембраналық потенциал мәнін құрайды, бірақ бірнеше факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Нейронның тыныш күйдегі мембраналық потенциалы (–70 мВ) натрий және калий иондары арқылы шектік деңгейге жету мүмкіндігін арттыру немесе азайту үшін өзгертілуі мүмкін. Ашық, вольтажға сезімтал натрий каналдары арқылы клеткаға натрийдің енуі мембрананы шектік деңгейден деполяризациялап, оны қоздырады, ал калийдің шығуы немесе хлоридтің енуі клетканы гиперполяризациялап, шектік деңгейге жетуін тежеуі мүмкін.

Ашылу

Алғашқы тәжірибелер нейрондардағы кез келген электрлік өзгеріс иондардың әрекеті арқылы жүруі керек деген тұжырымдамаға негізделген. Неміс физикалық химигі Вальтер Нернст бұл ұғымды жүйке қозғыштығын ашу үшін тәжірибеде қолданды және жартылай өткізгіш мембрана арқылы жергілікті қозғыштық процесі иондық концентрацияға байланысты деген қорытындыға келді. Сондай-ақ, иондық концентрация қозудың шектеуші факторы екені көрсетілді. Иондардың қажетті концентрациясы жетілсе, қозу сөзсіз пайда болады. Бұл шекті мәнді анықтауға негіз болды. 1950 жылдары Алан Ллойд Ходжкин мен Эндрю Хаксли қимыл потенциалын қайта құрумен қатар, қозу шегінің артындағы механизмді тәжірибе жүзінде анықтауға мүмкіндік алды. Ол Ходжкин-Хаксли моделі деп аталады. Олар кальмардың алып аксонында вольтажды қыспақ техникасын қолдану арқылы қозғалғыш тіндердің, әдетте, қимыл потенциалын іске қосу үшін белгілі бір мембраналық потенциалға жету керектігін анықтады. Тәжірибе иондық өткізгіштіктің өзгеруін бақылау арқылы нәтиже бергендіктен, Ходжкин мен Хаксли осы терминдерді шектік потенциалды талқылау үшін қолданды. Бастапқыда олар натрий немесе калийдің өткізгіштігінде үзіліс болуы керек деп болжаған, бірақ шын мәнінде екі өткізгіштік те мембраналық потенциалмен бірге тегіс өзгереді. Олар көп ұзамай шектік потенциалда, ішке және сыртқа ағындар, яғни натрий және калий иондарының ағындары, сәйкесінше, дәл тең және қарама-қарсы екенін анықтады. Тыныш мембраналық потенциалға қарағанда, шектік потенциалдың жағдайлары тұрақсыз токтардың тепе-теңдігін көрсетті. Тұрақсыздық дегеніміз – кез келген деполяризация одан әрі вольтажға сезімтал натрий каналдарын белсендіре бастауы, ал келіп түсетін натрий деполяризациялық тогы калийдің кешіккен сыртқы тогын басып озады. Ал тыныш деңгейде калий мен натрийдің ағындары тең және тұрақты түрде қарама-қарсы болады, онда кенеттен, үздіксіз иондар ағыны пайда болмауы керек. Негізі, деполяризацияның белгілі бір деңгейінде, токтар тең және тұрақсыз түрде қарама-қарсы болған кезде, оң зарядтың кез келген қосымша кірісі қимыл потенциалын тудырады. Деполяризацияның бұл нақты мәні (мВ) шектік потенциал деп аталады.

Физиологиялық қызметі мен ерекшеліктері

Шекті мән кіріс стимулдарының әрекет потенциалын тудыруға жеткілікті ме, жоқ па, соны анықтайды. Ол кіріс тежегіш және оқыс стимулдардың арасалмақтығына байланысты. Стимулдардың тудырған потенциалдары қосылады, және олар жиілігі мен амплитудасына қарай шекті мәнге жете алады. Орталық нерв жүйесінің қалыпты жұмыс істеуі негізінен нейронның дендриттік ағашына түсетін синапстық сигналдардың жиналуын қамтиды. Бұл жергілікті өзгермелі потенциалдар, көбінесе сыртқы стимулдармен байланысты, аксонның бастапқы сегментіне жетеді және шекті мәнге жеткенше күшейеді. Стимулдың күші қаншалықты жоғары болса, деполяризация, яғни шекті мәнге жету әрекеті де соғұрлым күшті болады. Деполяризация міндетін орындау үшін жасушаның анатомиялық ерекшеліктеріне байланысты бірнеше маңызды қадамдар қажет. Мұнда қатысқан иондық өткізгіштер мембраналық потенциалға және мембраналық потенциалдың өзгеруінен кейінгі уақытқа тәуелді.

Мембрананың тынығу потенциалы

Жасуша мембранасының фосфолипидтік қос қабаты иондарға өте өткізбейді. Жасуша мембранасының толық құрылымына липидтік қос қабатқа енген немесе оны толығымен кесіп өтетін көптеген ақуыздар кіреді. Кейбір ақуыздар иондардың өте ерекше жолмен өтуіне мүмкіндік береді, олар иондық каналдар деп аталады. Калийдің "шығу" каналдары калийдің жасуша ішіндегі (жоғары концентрация) және сыртқы (төмен) концентрациясындағы айырмашылыққа жауап ретінде мембрана арқылы ағып кетуіне мүмкіндік береді. Жасуша ішіндегі калий (K+) иондарының оң (+) зарядтарының жоғалуы мембрананың сыртқы бетімен салыстырғанда теріс потенциалдың пайда болуына әкеледі. Натрийдің (Na+) жасушаға кіретінінің мөлшері одан әлдеқайда аз болғандықтан, нақты тынығу потенциалы шамамен –70 мВ, тек K+ үшін есептелген потенциалдан, тепе-теңдік потенциалынан (шамамен –90 мВ) кем болады. Натрий-калий АТФазасы – бұл мембранадағы белсенді тасымалдаушы, ол калийдің (2 ион) жасушаға қайта, ал натрийдің (3 ион) жасушадан шығуына көмектеседі, осылайша екі ионның концентрациясын сақтап, сондай-ақ кернеу поляризациясын сақтайды.

Полярланудан арылу

Алайда, стимул кернеуге сезімтал натрий арналарын ашуға бірден әсер еткенде, оң натрий иондары жасушаға көптеп ағып кіріп, кернеу артады. Бұл процесті лиганд немесе нейротрансмиттер лигандқа сезімтал арнаға байланысу арқылы да бастауға болады. Жасушаның сыртында ішкі жағына қарағанда натрийдің мөлшері көп, ал жасуша ішіндегі оң заряд калий иондарының кешіктірілген түзетуші кернеуге сезімтал калий арналары арқылы сыртқа шығуына себеп болады. Жасуша мембранасындағы калий арналары кешіктірілгендіктен, натрийдің одан әрі кіруі кернеуге сезімтал натрий арналарын одан да көп белсендіреді. Деполяризация шекті деңгейден жоғары болса, Na өткізгіштігі жеткілікті деңгейде артып, ішке қарайғы натрий қозғалысы сыртқа қарайғы калий қозғалысын бірден басып тастайды. Егер натрий иондарының ағыны шекті деңгейге жетпесе, онда натрий өткізгіштігі тыныш күйдегі калий өткізгіштігін жеңу үшін жеткілікті деңгейде арта алмайды. Мұндай жағдайда, кейбір нейрондарда мембраналық потенциалдың тербелісі байқалады. Егер процесс сәтті аяқталса, оң зарядтың күрт ағыны мембрананы деполяризациялайды, ал калий жасушаның тыныш күйіне оралуын немесе гиперполяризациялануын кешіктіреді. Натрий ағыны жасушаны өзінің тепе-теңдік потенциалын (шамамен +52 мВ) орнатуға тырысып, жасуша ішін сыртқы ортаға қарағанда оң зарядты етеді.

Вариациялар

Шекті мәннің шамасы көптеген факторларға қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Натрий немесе калий иондарының өткізгіштігінің өзгеруі шекті мәннің көтерілуіне немесе төмендеуіне алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, аксонның диаметрі, кернеуге сезімтал натрий арналарының тығыздығы және аксон ішіндегі натрий арналарының қасиеттері шекті мәнге әсер етеді. Әдетте, аксон немесе дендритте бұрынғы тітіркендіруден туындаған шағын деполяризациялық немесе гиперполяризациялық сигналдар болады. Бұл сигналдардың пассивті таралуы жасушаның пассивті электрлік қасиеттеріне байланысты. Егер сигналдар жасуша мембранасының кедергісі мен сыйымдылығын жеңе алатын болса ғана, олар нейрон бойымен жалғасып, төменгі жағында әрекеттік потенциалды тудыруы мүмкін. Мысалы, үлкен диаметрлі нейронның мембранасында кішкентай жасушаға қарағанда иондық арналар көп болады, нәтижесінде иондық токтың ағынына қарсы кедергі азаяды. Ток кедергісі аз жасушада жылдам таралады және нейронның басқа бөліктерінде шекті мәнге жету ықтималдығы жоғары. Эксперименттік зерттеулер көрсеткендей, шекті потенциал натрий арналарының тығыздығын реттеу және осы натрий арналарын тоқтату арқылы кіріс сипаттамаларының баяу өзгерістеріне бейімделеді. Кешіктірілген түзетуші калий арналарының гиперполяризациясы салыстырмалы рефрактерлік кезеңді тудырады, бұл шекті мәнге жетуді әлдеқайда қиындатады. Кешіктірілген түзетуші калий арналары әрекеттік потенциалдың кешіккен сыртқы фазасына жауапты болады, олар тез белсендірілген натрий арналарына қарағанда басқа кернеулік тітіркендірумен ашылады. Олар калийдің жасуша ішінен сыртқа қарай концентрациялық градиент бойынша ағып түсуіне мүмкіндік береді. Олар да баяу жабылады, нәтижесінде оң зарядтың қажетті деңгейден артық сыртқа ағыны пайда болады. Бұл жасушада артық теріс зарядты тудырады, жауап беру үшін өте күшті тітіркендіру және деполяризация қажет болады.

Трекерлік әдістер

Шектілікті бақылау әдістері жүйке қозғыштығын тексереді және аксоналдық мембраналардың және стимуляция орындарының қасиеттеріне байланысты. Олар мембраналық потенциалға және осы потенциалдағы өзгерістерге өте сезімтал. Бұл тесттер бақылау шегін (немесе тынығу шегін) қоршаған ортаның өзгеруінен, алдыңғы жалғыз импульстан, импульстар тізбегінен немесе шектік токтан туындаған шекпен өлшеуге және салыстыруға мүмкіндік береді. Шекті мәндердегі өзгерістерді өлшеу мембраналық потенциалдың, аксоналдық қасиеттердің және/немесе миелин қабығының тұтастығының өзгеруін көрсетеді. Шектілікті бақылау компьютер арқылы тесттік стимулдың күшін реттеуге мүмкіндік береді, осылайша жоғары жүйке немесе бұлшық ет потенциалының белгілі бір бөлігін белсендіруге болады. Шектілікті бақылау эксперименті жүйкеге үнемі аралықтармен 1 мс стимулды қолданудан тұрады. Әрекеттік потенциал тудырғыш импульстан кейін тіркеледі. Стимул автоматты түрде белгіленген пайыздық үлеспен азайтылады, жауап мақсатты деңгейден төмен түскенше (әрекеттік потенциалдың пайда болуы). Содан кейін, тынығу (немесе бақылау) шегі орнатылғанша стимул жоғарылатылады немесе төмендетіледі, бұл алдыңғы жауаптың мақсатты жауаптан кем немесе артық болғанына байланысты болады. Осыдан кейін жүйке ортасын өзгерту немесе қосымша токтарды қолдану арқылы жүйке қозғыштығын өзгертуге болады. Жеке шектік ток мәнінің құнды ақпараты шамалы, өйткені ол субъектілер арасында және ішінде өзгереді, сондықтан бақылау шегін рефракция, супернормальділік, күш-уақыт тұрақтысы немесе «шектік электротонус» арқылы туындаған шектермен салыстыратын шектік өлшемдердің жұптары ғылыми және клиникалық зерттеулерде тиімдірек. Шектілікті бақылау тұрақты стимул әдісі сияқты басқа электрофизиологиялық әдістерге қарағанда артықшылықтарға ие. Бұл әдіс 200% динамикалық диапазонға дейінгі шектік өзгерістерді бақылауға мүмкіндік береді және әдетте басқа тесттерге қарағанда аксоналдық қасиеттер туралы көбірек мәліметтер береді. Сонымен қатар, бұл әдіс шектік өзгерістерге сандық мән беруге мүмкіндік береді, оны математикалық түрде пайыздық көрсеткішке айналдыру арқылы жеке талшықты және көп талшықты препараттарды, әртүрлі нейрондық орындарды және әртүрлі түрлердегі жүйке қозғыштығын салыстыру үшін пайдалануға болады.

"Шектік электротон"

Шектілік бақылаудың ерекше әдісі – шектілік электротонусы, ол мембрана ішінде ұзаққа созылатын субшегін деполяризациялық немесе гиперполяризациялық тоқтарды жасау үшін шектілік бақылау жүйесін пайдаланады. Осы ұзаққа созылатын тоқтарды құру арқылы жасушаның қозғыштығындағы өзгерістерді байқауға және тіркеуге болады. Көп деполяризация кезінде шектің төмендеуі, ал көп гиперполяризация кезінде шектің көтерілуі байқалады. Гиперполяризация кезінде калий каналдарының жабылуына байланысты интернодальдық мембрананың кедергісі артады, нәтижесінде график "жайылады". Деполяризация кері әсер етеді, калий каналдарын белсендіреді, нәтижесінде график "жинақталады". Шектілік электротонусты анықтайтын ең маңызды фактор – мембраналық потенциал, сондықтан шектілік электротонусты мембраналық потенциалдың көрсеткіші ретінде де қолдануға болады. Бұдан әрі, бұл әдіс маңызды медициналық жағдайлардың ерекшеліктерін анықтау үшін, осы жағдайлардың шектік потенциалға тигізетін әсерін тәжірибелік түрде алынған әсерлермен салыстыру арқылы қолданылуы мүмкін. Мысалы, ишемия және деполяризация электротонус толқындарының бірдей "жинақталу" әсерін тудырады. Бұл байқау ишемия калий каналдарының жоғары белсенділігінен туындауы мүмкін деген қорытындыға әкеледі.

Клиникалық маңызы

Шектік потенциалдың рөлі клиникалық жағдайда, яғни жүйке жүйесінің және қан айналым жүйесінің жұмысында маңызды екендігі анықталды.

Қалтыраулы ұстамалар

Қызумен байланысты ұстамалар – дене температурасының күрт өсуімен қатар жүретін конвульсия, көбінесе балалық шақта кездеседі. Балалық шақта қызумен байланысты ұстамалардың қайталануы ересек жастағы уақытша бөлімше эпилепсиясының қаупін арттырады. Patch-clamp әдісімен, тышқанның кортикальды нейрондарында қызбалы дене температурасын тудырғаннан кейін, осыған ұқсас жағдай in vitro жағдайында қайта жаңғыртылды; шектік потенциалдың айқын төмендеуі байқалды. Бұл төмендеудің себебі, ыстыққа тым көп ұшырағанда GABAB рецепторы арқылы жүзеге асырылатын тежелудің әлсіреуі болуы мүмкін.

АЛС және диабет

Амиотрофиялық бүйірлік склерозы және диабетпен ауыратын науқастарда нейрондық қоздырғыштың бұзылыстары анықталды. Бұл екі жағдайдың себептері әртүрлі болғанымен, ишемияға реакция арқылы жүргізілген тестілер, керісінше, ишемияға және одан туындайтын парестезияға төзімділік танытады. Ишемия натрий-калий сорғысының тоқтауынан болатындықтан, шектік потенциалдағы бұзылыстар осыған байланысты деп есептеледі.

Аритмия

1940 жылдан бері диастолалық деполяризация, немесе "кардиостимуляторлық потенциал" ұғымы қалыптасты; бұл механизм жүрек тініне тән ерекшелік болып табылады. Шекке жеткенде және одан туындаған әрекеттік потенциал оқшауланғанда, жүрек соғуы өзара әрекеттесулер нәтижесінде пайда болады; бірақ, егер бұл жүрек соғуы дұрыс емес уақытта орын алса, аритмия деп аталатын қауіпті жағдай туындауы мүмкін.

Дәрі-дәрмектерді қолдану

Әртүрлі дәрілердің жанама әсері ретінде QT аралығының ұзаруы байқалуы мүмкін. Осы аралықтың ұзаруы натрий және кальций каналдарының деполяризациясының кешігуінен туындайды; каналдар дұрыс деполяризацияланбаса, шектік потенциал мерзімінен бұрын жетеді, соның салдарынан аритмия пайда болуы мүмкін. Бұл дәрілер, проаритмиялық агенттер деп белгілі, микробқа қарсы препараттар, антипсихотиктер, метадон және, парадоксалды түрде, антиаритмиялық препараттарды қамтиды. Мұндай препараттарды қолдану ең көп кездесетін жер – жансақтау бөлімдері, сондықтан мұндай пациенттерде QT аралығы ұзарған кезде ерекше сақ болу қажет: ұзарған QT аралығының салдарынан туындайтын аритмиялардың қатарында, әлеуетті қауіпті торсада де Пуант (TdP) аритмиясы бар.

Тамақ рационының рөлі

Диета аритмия қаупіне әсер етуі мүмкін. Балық майы мен кейбір өсімдік майларында болатын полиқанықпаған май қышқылдары аритмияның алдын алуға көмектеседі. Кернеуге тәуелді натрий тогын тежеу арқылы, бұл майлар шектік потенциалды оң жаққа қарай жылжытады; демек, әрекет потенциалы үшін күшті деполяризация қажет болады. Бұл сығындыларды клиникалық емдеуде қолдану мәселесі зерттеу нысаны болып қалады, бірақ балық майын тұрақты түрде пайдалану мен жүрек айрығы (атриальді фибрилляция) – ауыр және көбірек кездесетін аритмияға байланысты ауруханаға түсу жиілігінің азаюы арасында мызғымас байланыс анықталды.