Кіріспе

Байланыс және ақпарат қауіпсіздігі саласында маманданған швейцариялық компания Crypto AG 1952 жылы Борис Хагелин құрған байланыс және ақпарат қауіпсіздігі саласында маманданған швейцариялық компания. Компания 5,75 миллион АҚШ долларына құпия түрде сатып алынып, 1970 жылдан 1993 жылға дейін Американың Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) және Батыс Германияның Федералды барлау қызметі (BND) бірлесіп иеленді, ал ЦРУ 2018 жылға дейін жалғыз меншік иесі болып қала берді. Құпия компанияны пайдалана отырып шифрланған байланысты бұзу миссиясы "Рубикон операциясы" деп аталды. Штаб-пәтері Штайнхаузенде орналасқан компания шифрлау машиналарын және шифрлау құрылғыларының кең ауқымын ұзақ жылдар бойы өндіріп келді. Crypto AG иелері белгісіз болды, тіпті фирманың басқарушылары да олардың кім екенін білмеді, ал олар акцияларды ұстау арқылы меншік құқығын сақтады. Компания американдық, британдық және неміс ұлттық сигналдық барлау агенттіктеріне – Ұлттық қауіпсіздік агенттігіне (NSA), Үкіметтік байланыс штабына (GCHQ) және BND-ге артық мүмкіндік беретін өнімдерді сатқаны үшін сынға ұшырады. Crypto AG 120-дан астам елге, соның ішінде Үндістан, Пәкістан, Иран және Латын Америкасының көптеген елдеріне жабдықтар сатты. КСРО мен Қытай Халық Республикасы Crypto AG клиенттері болмаса да, олардың бірнеше достық елдері компанияның жабдықтарын пайдаланды. 2020 жылдың 11 ақпанында The Washington Post, ZDF және SRF басылымдары Crypto AG компаниясының Батыс Германияның барлау қызметімен құпия серіктестікте ЦРУ-ға тиесілі екенін және барлау агенттіктері шифрланған хабарламаларды жіберу үшін қолданылатын кодтарды оңай бұза алатынын жариялады. Операция алғашқыда "Тезаурус" кодын алды, кейіннен BND оны "Рубикон" (Rubikon) деп, ал ЦРУ "Минерва" деп атады.

Тарих

Crypto AG компаниясын швед азаматы, орыс тегіндес Борис Хагелин Швейцарияда құрды. Алғашында AB Cryptoteknik деп аталған және 1920 жылы Стокгольмде Арвид Герхард Дамм құрған фирма, Дамм патент алған C 36 механикалық криптограф машинасының өндірісін жүзеге асырды. Даммның қайтыс болуынан кейін және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Cryptoteknik алғашқы инвестор Хагелиннің бақылауына көшті. Хагелиннің ниеті – құрылғыны АҚШ армиясына сату болатын. 1940 жылы Германия Норвегияны басып алған кезде ол Швециядан АҚШ-қа көшіп, құрылғыны әскерилерге ұсынды. Әскерилер бұл құрылғыны Сигналдық барлау қызметіне және Арлингтон Холлдағы кодты бұзушыларға жеткізді. Нәтижесінде оған лицензиялық келісім берілді. Соғыс жылдарында американдық әскер үшін 140 000 дана өндірілді. АҚШ-та болған кезінде Хагелин Уильям Ф. Фридманмен жақын дос болып, 1952 жылы Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің (NSA) бас криптологы болған және 1930 жылдардан бері таныс Фридманмен байланысын нығайтты. 2018 жылы Crypto AG таратылып, активтері мен зияткерлік меншігі екі жаңа компанияға сатылды. CyOne швейцариялық ішкі нарық үшін құрылса, Crypto International AG 2018 жылы швед кәсіпкері Андреас Линде құрды. Ол бастапқы Crypto AG компаниясынан брендтің атын, халықаралық тарату желісін және өнім құқықтарын сатып алды. 2020 жылы парламенттік тергеу нәтижесінде Швейцария үкіметі мен оның барлау қызметтерінің Швейцарияда орналасқан Crypto компаниясының тыңшылық әрекеттерінен көп жылдар бойы хабардар болғаны және «АҚШ-тың тыңшылығынан пайда тапқаны» анықталды. Компанияның тарихы 2021 жылдың мамыр айында BBC Radio 4 арнасының Archive on 4 бағдарламасында талқыланды.

Қауіпке ұшыраған машиналар

2015 жылы жарияланған АҚШ үкіметінің құпиясы ашылған (бірақ ішінара өңделген) құжаттарына сәйкес, 1955 жылы (шифрлау 1954 жылғы 17 қарашада АҚШ-тың қару-жарақтың тізіміне қосылғаннан кейін) Crypto AG негізін қалаушы Борис Хагелин мен Уильям Фридман кейбір сатып алушылардың қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін C 52 шифрлау машиналарына қатысты жазбаша келісімге келді. Фридман сол кезде Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (NSA) үшін жұмыс істеген, АҚШ үкіметінің белгілі криптографы болды. Хагелин NSA және оның Ұлыбританиядағы әріптесі, Үкіметтік байланыс штабы (GCHQ) әртүрлі машиналардың техникалық сипаттамалары және қай елдер қандай машиналарды сатып алғаны туралы хабардар етті. Мұндай ақпарат беру арқылы барлау агенттіктері мұндай машиналармен жіберілген хабарламалардың шифрлауын бұзуға қажетті уақытты мүмкін емес ұзақтығынан қол жетімді ұзақтыққа дейін қысқарта алды. Келісіммен басталган құпия байланыс Crypto AG-дің CX 52 сияқты, C 52-нің жетілдірілген нұсқасын, белгілі бір елдерге сатпауы және NSA компания атынан CX 52 машиналарының кейбір операциялық нұсқаулықтарын жазып, машиналардың толық мүмкіндіктерін пайдаланбауын қамтамасыз етуді қамтыды, осылайша шифрлауды бұзуға қажетті күш-жігерді азайтуға көмектесті. Crypto AG бұрын NSA, GCHQ және Германияның Федералды барлау қызметі (BND) сияқты барлау агенттіктерімен бірігіп машиналарды бұрмалауда айыпталып, агенттіктерге машиналар шығарған шифрланған ақпаратты оқуға мүмкіндік берген. 1986 жылы АҚШ президенті Рональд Рейганның ұлттық теледидарда Триполи мен Ливияның Шығыс Берлиндегі елшілігі арасындағы дипломатиялық байланыстарды тыңдау арқылы Ливияның Муаммар Каддафиінің 1986 жылғы Батыс Берлиндегі дискотекадағы жарылысқа қатысқандығына айғақтары бар екенін жариялағаннан кейін осы келісімге күдік туды. Рейган президенті Триполи мен Бенгазиді жауап ретінде бомбалауға бұйрық берді. Crypto AG машиналарының бұзылғанын көрсететін қосымша дәлелдер 1991 жылы бұрынғы Иран премьер-министрі Шапур Бахтиардың қазасынан кейін ашылды. 1991 жылғы 7 тамызда, Бахтиардың денесі табылғанға дейін бір күн бұрын, Иран барлау қызметі Иран елшіліктеріне шифрланған хабарлама жіберіп, «Бахтиар қайтыс болды ма?» деп сұрады. Батыс үкіметтері бұл хабарламаны шифрлап, ирандықтарды Crypto AG жабдықтарына күдік тудырды. Иран үкіметі 1992 жылғы наурыз айында Тегеранда Crypto AG компаниясының жетекші сатушысы Ханс Бюхлерді тұтқындады. Ол Бюхлерді шифрлау кодтарын батыс барлау қызметтеріне жіберді деп айыптады. Бюхлер тоғыз ай бойы тергеуден өтті, бірақ машиналарда қандай да бір ақаулық бар екенін білмеді, 1993 жылғы қаңтарда Crypto AG Иранға 1 миллион доллар кепілдік төлегеннен кейін босатылды. Бюхлер босатылғаннан кейін көп ұзамай Crypto AG оны жұмыстан босатып, 1 миллион доллар кепілдік ақшасын одан жеке алуға тырысты. Швейцариялық БАҚ және неміс Der Spiegel журналы 1994 жылы оның ісіне қатысты, бұрынғы қызметкерлермен сұхбаттасып, Crypto машиналары бірнеше рет бұрмаланғанын анықтады. Crypto AG бұл айыптауларды «таза ойдан туған нәрсе» деп жоққа шығарды, баспасөз хабарламасында «1994 жылғы наурызда Швейцарияның Федералды прокуратурасы Crypto AG-ге қарсы кең ауқымды алдын ала тергеуді бастады, ол 1997 жылы аяқталды. Бұқаралық ақпарат құралдарында қайта-қайта айтылып жүрген үшінші тараптардың ықпалы мен манипуляциясына қатысты айыптаулар негізсіз болып шықты» деді. Кейінгі сарапшылар бұл жоққа шығаруға көнбеді, Crypto AG өнімдерінің бұрмаланғанын айтты. Le Temps Crypto AG 1956 жылдан бері британдық, американдық және батыс неміс құпия қызметтерімен белсенді жұмыс істеп, тіпті NSA тапсырысы бойынша машиналарға арналған нұсқаулықтарды бұрмалағанын дәлелдеді. Бұл мәлімдемені 2015 жылы құпиясы ашылған АҚШ үкіметінің құжаттары растады. Crypto AG жариялануынан кейін Швейцария үкіметі Crypto International AG компаниясына экспорттық бақылау енгізу туралы шешімі Швециямен дипломатиялық шиеленіске әкелді, нәтижесінде Швеция Швейцариямен дипломатиялық қарым-қатынастың 100 жылдығын тойлау жоспарларын тоқтатты. Швеция билігі Crypto International компаниясынан жабдық алуына кедергі келтіретін экспорттық бақылау Швецияның шешімінің себебі болды.