Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америка Құрама Штаттарының ұлттық тарихи паркі
National Historical Park of the United States
Пасайк өзенінің Ұлы сарқырамасы – Нью-Джерси штатының Пасайк округіне қарасты Патерсон қаласында орналасқан, биіктігі 77 фут (23 метр) болатын көрнекті сарқырама. Сарқырама және оны қоршаған аумақ Ұлттық парктер қызметі басқаратын Патерсон Ұлы сарқырамасы ұлттық тарихи паркінің құрамында қорғалады. Конгресс оны 2009 жылы құруға бекітті. Америка Құрама Штаттарының ең ірі сарқырамаларының бірі болып табылатын ол, елдің алғашқы күндерінен бастап Нью-Джерсидің өнеркәсіптік дамуында маңызды рөл атқарды. Ол Патерсонның Ұлы сарқырамасы – Гаррет тауы ұлттық табиғи ескерткішінің бөлігі. Сондай-ақ, 1976 жылдан бері Ұлттық тарихи ескерткіштер ауданы деп жарияланды. Ұлы сарқыраманың арнасы мен қуат жүйелері 1977 жылы Ұлттық тарихи азаматтық инженерлік ескерткіш және Ұлттық тарихи механикалық инженерлік ескерткіш деп тағайындалды.
The Great Falls of the Passaic River is a prominent waterfall, 77 feet (23 m) high, on the Passaic River in the city of Paterson in Passaic County, New Jersey. The falls and surrounding area are protected as part of the Paterson Great Falls National Historical Park, administered by the National Park Service. The Congress authorized its establishment in 2009. One of the United States' largest waterfalls, it played a significant role in the early industrial development of New Jersey starting in the earliest days of the nation. It is part of the Great Falls of Paterson–Garret Mountain National Natural Landmark. It has also been designated as a National Historic Landmark District since 1976. The Great Falls' raceway and power systems were designated a National Historic Civil Engineering Landmark and a National Historic Mechanical Engineering Landmark in 1977.
Құрылуы мен ерте тарихы
Геологиялық тұрғыдан алғанда, сарқырамалар соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 13 мың жыл бұрын қалыптасқан. Бұрын Пасаик өзені қазіргі Саммит қаласының жанындағы Уочунг таулары арқылы қысқарақ жолмен ағып өткен. Мұздық шегінуіне байланысты өзеннің бұрынғы арнасы жаңадан пайда болған моренамен тосылды. Уочунг тауларының артында Пасаик мұздық көлі деп аталатын үлкен көл пайда болды. Мұз шегінген сайын өзен Уочунгтың солтүстік жағынан айналып өтетін жаңа жол тапты, соның нәтижесінде шамамен 200 миллион жыл бұрын пайда болған базальт тау жыныстарын тіліп, әсем сарқырамаларды құрды. Кейін бұл сарқырамалар аймақтағы бұрынғы жергілікті мәдениеттерді жалғастырған тарихи Ленапе тайпасының қоныс ететін жеріне айналды. Ал кешірек, колониялық дәуірде, 1690 жылдары голланд қоныс салушылар мұнда қоғам құрды.
Geologically, the falls were formed at the end of the last ice age approximately 13,000 years ago. Formerly the Passaic had followed a shorter course through the Watchung Mountains near present day Summit. As the glacier receded, the river's previous course was blocked by a newly formed moraine. A large lake, called Glacial Lake Passaic, formed behind the Watchungs. As the ice receded, the river found a new circuitous route around the north end of the Watchungs, carving the spectacular falls through the underlying basalt, which was formed approximately 200 million years ago. The falls later became the site of a habitation of the historic Lenape Native Americans, who followed earlier indigenous cultures in the region. Later, in the colonial era, Dutch settlers developed a community here beginning in the 1690s.
Өнеркәсіптік даму
1778 жылы Александр Гамильтон сарқырамаға барып, оның өнеркәсіптік әлеуетіне тәнті болды. Кейін Гамильтон елдің Қаржы министрі болғанда, ол елдің алғашқы жоспарланған өнеркәсіптік қаласын таңдап, оны «ұлттық өндіріс орны» деп атады. 1791 жылы Гамильтон осы мақсатты іске асыру үшін мемлекеттік тіркеудегі жеке корпорация – «Пайдалы өндірістерді орнату қоғамын» (S.U.M.) құруға көмектесті. Патерсон қаласын осы қоғам құрды және оны Нью-Джерси штатының губернаторы Уильям Патерсонның құрметіне атады, оның қоғамды дамытуға салған еңбегі үшін. Гамильтон жаңа қаладағы су диірмендерін қуатпен қамтамасыз ету үшін каналдар жүйесін жобалауды, болашақ астана Вашингтон қаласының жоспарын жасаған инженер Пьер Шарль Л’Энфанға тапсырды. Осының нәтижесінде Патерсон дамып келе жатқан диірмен өнеркәсібінің орталығына айналды. 1792 жылы Дэвид Годвинге Нью-Джерсиде сумен жұмыс істейтін алғашқы мақта илеу фабрикасын салу тапсырылды. Ол кейіннен сарқырамада алғашқы бөгетті тұрғызды, ол ағаштан жасалған. 1812 жылы мұнда штаттың алғашқы үздіксіз қағаз фабрикасы ашылды. 19 ғасырда сарқыраманың қуатын пайдаланып өнім шығарған басқа да өнеркәсіптер: «Роджерс локомотивтер зауыты» (1832), «Колт өндіріс компаниясы» (Колт револьвері үшін, 1837) және «USS Holland» (SS 1) кемесінің құрылысы (1898). Тарихи аудандағы ең көне құрылыс – 1813 жылы салынған «Феникс» диірмені. Жұмысшылар, әсіресе Еуропадан келген жаңа иммигранттар, олар көбінесе ағылшын тілін білмейтін, қанаушылыққа ұшырады. Олар жақсы жұмыс жағдайларын іздеуді бастады. Өнеркәсіптік аймақ еңбек дауларының ортасы болды және 1913 жылғы Патерсон жібек ереуілінің орталығына айналды. Зауыттардағы қиын жағдайларға байланысты иммигрант жұмысшылар Ұлы соғыс кезінде және одан кейін көптеген ереуілдер ұйымдастырды, бұл сол кездегі әлеуметтік шиеленісті күшейтті. Олар АҚШ-тағы алғашқы еңбек қозғалыстарын құрды. SUM қоғамы 1945 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін оның жарғысы мен мүлкі Патерсон қаласына сатылды. Аймақ 20 ғасырдың ортасы мен соңында өнеркәсіптің күрт төмендеуіне әкелген қайта құрылымдау кезеңінде тоқырап қалды. 1971 жылы алаңдаған тұрғындар «Ұлы сарқыраманы сақтау және дамыту корпорациясын» құрды, ол тарихи диірмен ғимараттары мен каналдарды өнеркәсіптік тарихтың құнды мүліктері ретінде қалпына келтіру және қайта дамытумен айналысты.
In 1778, Alexander Hamilton visited the falls and was impressed by its potential for industry. Later when Hamilton was the nation's Secretary of Treasury, he selected the site of the nation's first planned industrial city, which he called a "national manufactory." In 1791, Hamilton helped found the Society for the Establishment of Useful Manufactures (S. U. M.), a state chartered private corporation to fulfill this vision. The town of Paterson was founded by the society and named after New Jersey Governor William Paterson, in appreciation of his efforts to promote the society. Hamilton commissioned civil engineer Pierre Charles L'Enfant, responsible for the layout of the new capital at Washington, D. C., to design the system of canals known as raceways to supply the power for the watermills in the new town. As a result, Paterson became the nucleus for a burgeoning mill industry. In 1792, David Godwin was commissioned to build the first water powered cotton spinning mill in New Jersey. He subsequently built the first dam on the falls; it was a structure made of wood. In 1812, this was the site of the state's first continuous roll paper mill. Other 19th century industries that produced goods using the falls as a power source include the Rogers Locomotive Works (1832), Colt's Manufacturing Company, for the Colt revolver (1837), and the construction of the USS Holland (SS 1) (1898). The oldest extant structure in the historic district is the Phoenix Mill, built in 1813. Workers were exploited, especially new immigrants from Europe, who often did not speak English. They began to seek better working conditions. The industrial area became the site of labor unrest, and it was a center for the 1913 Paterson silk strike. Facing harsh conditions in factories, immigrant workers staged numerous strikes during and after the Great War, adding to social tensions of the time. They organized the first labor movements in the United States. The SUM society continued operation until 1945, when its charter and property were sold to the city of Paterson. The area fell into disuse during a period of restructuring that resulted in a steep decline of industry in the region during the mid to late 20th century. In 1971, concerned residents established the Great Falls Preservation and Development Corporation to restore and redevelop the historic mill buildings and raceways as artifacts of industrial history.
Ұлы құламалар мемлекеттік паркі
Нью-Джерси штаты 2007 жылы Паттерсон қаласындағы Ұлы Сарысуды қоршаған жаңа қалалық мемлекеттік саябақ құру жоспарларын жариялады, ол Ұлы Сарысу мемлекеттік паркі деп аталды. Саябақтың бас жоспарында айналасындағы өнеркәсіптік аймақтарды саябақтарға пайдалану, соның ішінде жол желісі мен демалыс аймақтарын құру, сондай-ақ сарысуды көруге қолайлы жаңа аймақтар жасау көзделген. Алайда, бұл жоспарлар Ұлы Сарысу ұлттық тарихи паркінің құрылуымен тоқтатылды.
The State of New Jersey announced plans for a new urban state park in Paterson surrounding the Great Falls, called Great Falls State Park, in 2007. The master plan for the park called for utilizing surrounding industrial areas for parklands that include a trail network and recreation areas, and creating new areas to view the falls. These plans were superseded by the establishment of Great Falls National Historical Park.
Ұлттық тарихи парк
2009 жылдың 30 наурызында Президент Обама «Жалпы мемлекеттік жерді басқару туралы заңға» қол қойды. 2011 жылға дейін Грейт Фолс штатының паркі және Пассаик өзені бойындағы басқа да жерлер Патерсон Грейт Фолс Ұлттық тарихи паркін құру үшін федералдық үкіметке берілді. Ұлттық парк жүйесінің бірлігі ретінде ресми түрде құрылуы Ішкі істер министрінің әрекетін қажет етті.
On March 30, 2009, President Obama signed the Omnibus Public Land Management Act By 2011, Great Falls State Park and other land along the Passaic River were transferred to the federal government for the creation of the Paterson Great Falls National Historical Park. Formal establishment as a unit of the National Park System required action by the Secretary of the Interior,
Су тасқынын көру
Шарлауды оңтүстіктегі Хейнс Оверлук паркінен және солтүстіктегі Мэри Эллен Крамер паркінен көруге болады. Көлікпен өте келіп көруге болады, МакБрайд даңғылы өзенді шарлаудың үстінен өтетін жерден. Шарлау шатқалының үстіндегі жаяу көпір (тарихи деректер бойынша, осы шатқалымен өтетін сегізінші көпір) сонымен қатар көргенге арналған нүкте ретінде қызмет етеді. Ұлы шарлауық тарихи ауданындағы Spruce және McBride даңғылдарының қиылысында орналасқан келушілер орталығы шарлау туралы, сондай-ақ Патерсон қаласының өндірістік және мәдени тарихы туралы тарихи ақпарат береді. 2016 жылы Ұлы шарлауыққа рекордтық 177 000 келуші келді.
The Falls are viewable from Haines Overlook Park on the south and Mary Ellen Kramer Park on the north. Drive by viewing is available from McBride Avenue where it crosses the river just above the Falls. A footbridge over the Falls gorge (historically, the eighth such bridge to span this chasm) also serves as an outlook point. A visitor's center at the corner of Spruce and McBride avenues, in the Great Falls Historic District, provides a historical overview of the falls and the industrial and cultural history of Paterson. A record 177,000 visitors went to the Great Falls in 2016.
Ұлттық табиғи ескерткіш
Патэрсонның Ұлы шарлауы – Гаррет тауы 1967 жылдың қаңтар айында ұлттық табиғи ескерткіш ретінде тағайындалды және 1967 жылдың сәуірінде жақын орналасқан Гаррет тауымен бірге кеңейтілді. Олар бірлесіп, ерте мезозой кезеңінде базальт лавасының экструзия және интрузия арқылы аймақтың геологиялық құрылымын қалай қалыптастырғанын көрсетеді. Бұл мәртебе аймақты федералдық құрылыс жобаларынан қорғайды, бірақ жергілікті және штаттық құрылыс жобаларынан қорғамайды. Қаңтарылған көршілес өнеркәсіптік аймақтарды қайта жаңғырту мәселесі үздіксіз дау тудырып келеді. 1990 жылдары 1980 жылдары өрт салдарынан қираған Allied Textile Printing Co. (ATP) зауытын құрастырылған үйлерге айналдыруға жасалған әрекет қала әкімдігімен бастапқыда мақұлданған, бірақ кейіннен ауданның тарихи келбетін сақтап қалуды көздеген жергілікті азаматтардың коалициясы бұл жобаны тоқтатты.
The Great Falls of Paterson – Garret Mountain is a National Natural Landmark designated in January 1967 and were expanded in April 1967 to include nearby Garret Mountain. Together they help demonstrate how jointed basaltic lava flow shaped the geology of the area during the Early Mesozoic period through both extrusion and intrusion. The designation protects the site from federal development, but not from local and state development. Redevelopment of the decayed adjacent industrial areas has been an ongoing controversial topic. An attempt in the 1990s to redevelop the adjacent Allied Textile Printing Co. (ATP) facility, destroyed by fire in the 1980s, into prefabricated townhouses was initially approved by the city but later repelled by a coalition of local citizens seeking to preserve the historic character of the district.
Су электр қондырғысы
Құламадағы гидроэлектр стансасын «Игл Крик жаңартылатын энергия» компаниясы басқарады, және компания Дунди бөгетінің төменгі ағысында тағы бір стансаны іске қосуды қарастырып отыр. «Грейт Фоллс» гидроэлектр стансасында жалпы қуаты 10,95 МВт үш Каплан типті турбина орнатылған. Әрбір турбинаға 710 cfs ағын түседі, ал жалпы ағын 2130 cfs, 1377 MGD құрайды. Турбиналарды 12,5 фут/сек және 8,5 миль/сағ жылдамдықпен су жеткізетін диаметрі 8,5 фунт болатын үш су құбыры бар.
The hydroelectric plant at the falls is operated by Eagle Creek Renewable Energy, which is considering commissioning another facility downstream at the Dundee Dam. The Great Falls hydroelectric plant has three Kaplan type turbines with a total capacity of 10.95 Mwe. Flow through each turbine is 710 cfs, with a total flow of 2,130 cfs, 1,377 MGD. Three 8.5' diameter penstocks feed the turbines, with a velocity 12.5 ft/sec and 8.5 mph.
Танымал мәдениетте
Ұлы шарлауықтың және қаланың ерекше тарихы Уильям Карлос Уильямстың "Патэрсон" атты бес томдық философиялық поэмасында баяндалған. Уильямстың поэмасында сипатталған эпизодтардың бірі – 1827 жылы Сэм Пэтчтің шарлауықтан секіруі, ол кейін Ниагара шарлауығында трюк жасаған тұңғыш адам болды. 2016 жылы Жим Джармуш түсірген "Патэрсон" фильмі Уильямстың туындыларынан шабыттанды және шарлауықты маңызды орын ретінде көрсетеді. Ұлы шарлауық HBO-ның "Сопранолар" қылмыстық драмасының пилоттық сериясында, сондай-ақ сериалдың алтыншы эпизодында көрсетілді, онда екі гангстер есірткі сатушысын көпірден құлатып, шарлауықтың ішіне жіберіп өлтіреді.
The unique history of the Great Falls and the city were described in the five volume philosophical poem Paterson by William Carlos Williams. Among the episodes described in Williams' poem is the 1827 leap over the falls by Sam Patch, who later became the first known person to perform a stunt at Niagara Falls. The 2016 film Paterson, directed by Jim Jarmusch, is partly inspired by the works of Williams and features the falls as a primary location. The Great Falls were also featured in the pilot of the HBO crime drama The Sopranos, as well as in the series' sixth episode, in which two mobsters throw a drug dealer off the bridge and into the falls to his death.