Кіріспе
Бір мезгілде бір ғана дақыл өсіретін шаруашылықтар. Ауыл шаруашылығында монокультура – бір далаға бір ғана дақыл түрін егу практикасы. Монокультура интенсивті және органикалық шаруашылықта кеңінен қолданылады: 1000 гектарлық жүгері даласы да, 10 гектарлық органикалық қымыздық капуста даласы да монокультура болып табылады. Монокультура дақылдары фермерлерге егін салу, күтім жасау және жинау тиімділігін арттыруға мүмкіндік берді, негізінен осы операцияларда машиналарды қолдануды жеңілдету арқылы, бірақ монокультура аурулар мен зиянкестердің таралу қаупін де арттырады. Бұл практика әлемнің өнеркәсіптік дамыған елдерінде ерекше кең таралған. Түрлілікті уақыт бойынша, дақыл айналымы немесе тізбектелген егіс арқылы, немесе кеңістік бойынша, поликультура немесе аралас егіс арқылы қосуға болады (төмендегі кестеге қараңыз). Ұзаққа созылған монокультура, яғни жыл сайын бірдей дақылды өсіру, сезімтал дақылдарда зиянкестер мен аурулардың жылдам жиналуына және таралуына әкелуі мүмкін. "Олигокультура" термині әлемнің бірнеше аймақтарында қолданылатындай, бірнеше дақылды кезекпен өсіруді сипаттау үшін қолданылған. Монокультура тұжырымы, сондай-ақ (мысалы) қалалық ландшафттағы түрлілік туралы талқылауларда да қолданылуы мүмкін.
In agriculture, monoculture is the practice of growing one crop species in a field at a time. Monoculture is widely used in intensive farming and in organic farming: both a 1,000 hectare cornfield and a 10 ha field of organic kale are monocultures. Monoculture of crops has allowed farmers to increase efficiency in planting, managing, and harvesting, mainly by facilitating the use of machinery in these operations, but monocultures can also increase the risk of diseases or pest outbreaks. This practice is particularly common in industrialized nations worldwide. Diversity can be added both in time, as with a crop rotation or sequence, or in space, with a polyculture or intercropping (see table below). Continuous monoculture, or monocropping, where farmers raise the same species year after year, can lead to the quicker buildup and spread of pests and diseases in a susceptible crop. The term "oligoculture" has been used to describe a crop rotation of just a few crops, as practiced in several regions of the world. The concept of monoculture can also extend to (for example) discussions of variety in urban landscapes.
Артықшылықтары
Өсімдік монокультураларында егістіктегі әрбір өсімдік бірдей стандартталған егу, күтім және жинау талаптарына ие, бұл өнімділікті арттырып, шығындарды төмендетеді. Егер егіс өзіне қолайлы жағдайға бейімделсе, монокультура поликультурадан жоғары өнім береді. Монокультуралық егіс және синтезделген тыңайтқыштарды қолдану сияқты қазіргі амалдар азық-түлік өндіруге қажетті қосымша жер көлемін азайтты, бұл жағдай жерді сақтау деп аталады.
Қауіптері
Көпжылдық өсімдіктердің монокультуралары, мысалы, африкалық пальма майы, қант құмыры, шай және қарағайлар, топырақ пен қоршаған ортаға қатысты топырақтың қышқылдануы, деградациясы және топырақ арқылы берілетін аурулар сияқты мәселелерге әкелуі мүмкін, бұл соңында ауыл шаруашылығының өнімділігі мен тұрақтылығына теріс әсер етеді. Дегенмен, ауыстыру айналымы қысқа болған сайын (аз егістер қамтылған сайын) тәуекел де артады. Қысқа, екі жылдық айналымдарға бейімделген зиянкестерді іріктеу мысалдары бар. Монокультуралардың теріс әсері екі нәрсеге байланысты: биологиялық әртүрліліктің жоғалуы және пестицидтердің қолданылуы. Салауатты экожүйелер мен орталар жүздеген өсімдік, жәндік және жануар түрлеріне мекен. Егер жердің үлкен бөлігі тек бір түрге пайдаланылса, бүкіл тепе-теңдік бұзылады. Көптеген түрлер әдетте қамтамасыз ететін маңызды қоршаған ортаға қатысты қызметтер орындалмай қалады. Ауыл шаруашылығы жерлеріндегі биологиялық әртүрліліктің төмендеуі кейбір жәндіктердің табиғи жора-жолдастары болмайтынын білдіреді, нәтижесінде олардың саны бақылаудан шығып кетеді. Монокультуралық егістер табиғи ағаш тоғайларына қарағанда жоғары өнімділік пен тиімді жинауды қамтамасыз етеді. Ағаштардың бір түрлі тоғайлары көбінесе ағаштардың табиғи өсу жолы болып табылады, бірақ тоғайларда ағаштардың мөлшері әртүрлі болады, өлі ағаштар жетілген және жас ағаштармен араласады. Орман шаруашылығында бірлік ретінде отырғызылған және жиналған монокультуралар өлі ағаштарға және кеңістіктерге тәуелді жабайы табиғат үшін шектеулі ресурстарды қамтамасыз етеді, өйткені барлық ағаштардың мөлшері бірдей болады; олар көбінесе толық кесу арқылы жиналады, бұл ортаны күрт өзгертеді. Ағаштарды механикалық түрде жинау топырақты тығыздауы мүмкін, бұл ағаш астындағы өсімге кері әсер етеді. Бір түрлі егіс ағаштардың патогенмен жұқтырылғанда, жәндіктер шабуылдағанда немесе қолайсыз қоршаған орта жағдайларына ұшырағанда осал болуына да себеп болады.
Тұрғын үй монокультурасы
Америка Құрама Штаттарында газонды монокультураға ағылшын бақтары мен поместье ландшафттары әсер еткенімен, оның американдық ландшафтқа енуі салыстырмалы түрде жақында болды. Тұрғын үйлердегі жасыл аймақтардың дамуына эстетикалық талаптар ықпал етті, нәтижесінде көптеген американдық үйлерге шөптесін қосымшаға айналды. Шөптесін – бұл жергілікті емес түр және оған жоғары деңгейде күтім қажет. Дегенмен, оның кеңінен таралуының басты себебі әлеуметтік қысым болды. Жергілікті билік пен ұйымдар монокультуралық тәжірибелерді өз бақылауына алуға кірісті (мысалы, үй иелерінің кооперативтері). Жеке меншікке қатысты эстетикалық талаптар мен жылжымайтын мүліктің құнын сақтау сияқты мәселелер туындады. Тұрғын үйлердегі арамшөптер, газон және басқа да күтім мәселелері бойынша келіспеушіліктер азаматтық сот ісіне немесе тіпті көршілерге қарсы тікелей агрессияға әкеліп соқты. Жасыл революциядан кейін әлемдік бидай егістігінің көптеген сорттары генетикалық тұрғыдан ұқсас болғандықтан, мұндай аурулардың салдары бүкіл әлемдегі ауыл шаруашылығы өндірісіне қауіп төндіреді.
Ирландиядағы үлкен ашаршылық
Ирландияда бір ғана картоп түрінің – "лампердің" ғана қолданылуы 1845-1849 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа соқты. Ламперлер ирландиялықтарды арзан бағада тамақпен қамтамасыз етті. Картоп генетикалық өзгеріссіз, тек вегетативтік жолмен көбейтілді. 1845 жылы Америкадан келген Phytophthora infestans ауруына лампердің төзімділігі болмағандықтан, Ирландия бойынша картоп егіні дерлік толығымен қырылды.
Банан
1950 жылға дейін Gros Michel банан түрі АҚШ-та тұтынылатын бананның басым бөлігін құрады, себебі олардың дәмі, кішкентай тұқымдары және өнімділігі жоғары болған. Олардың кішкентай тұқымдары, Азияның басқа түрлеріндегі үлкен тұқымдарға қарағанда ыңғайлырақ болғанымен, оларды егуге болмады. Осының салдарынан, бананның жаңа өсімдіктерінің барлығы басқа өсімдіктің кесілген көшеттерінен өсірілуі тиіс болды. Осы жыныссыз көбейту әдісінің нәтижесінде, өсірілген барлық банан бірдей генетикалық құрамға ие болды, бұл оларға Fusarium қырылуына (саңырауқұлақтық ауру) қарсы тұру қабілетін бермеді. Бұл ауру Кариб теңізінде, олар өсірілген аймақта жылдам тарады. 1960 жылдардың басында банан өсірушілер Кавендиш бананы өсіруге көшті, ол да ұқсас әдіспен өсіріледі. Осы түр де ұқсас ауруларға ұшырауы мүмкін, өйткені барлық банан бір-бірінің клондары болып табылады және Gros Michel сияқты оңай зардап шегуі мүмкін.
Ірі қара мал
Бұл термин сондай-ақ кең ауқымды шоғырландырылған мал азықтандыру операцияларында (CAFO) өсірілетін шаруашылық жануарларының бір тұқымы қолданылғанда да пайдаланылады. Бүгінгі мал өндірісі жүйесінің көптеген түрлері тек бірнеше мамандандырылған тұқымдарға сүйенеді. Бір ғана белгіге (өнімге) аса назар аудару, құнарлылық, ауруға төзімділік, күш-қуат және аналық сезімталдық сияқты басқа да қажетті белгілерге нұқсан келтіруі мүмкін. 1990 жылдардың басында бірнеше Гольштейн бұзауларының нашар өсіп, өмірінің алғашқы 6 айында өлгені байқалды. Олардың барлығы сиыр лейкоциттерінің жабысу кемшілігіне себеп болатын гендегі мутация бойынша гомозигота болып шықты. Бұл мутация Гольштейн популяцияларында бүкіл әлемде жоғары жиілікте кездеседі. (АҚШ-тағы бұқалардың 15%-ында, Германияда 10%-ында және Жапонияда 16%-ында). Ауруға шалдыққан және мутацияны таситын жануарлардың тегін зерттеген ғалымдар, мутацияның бастауын мал өндірісінде кеңінен қолданылған бір бұқаға байлады. 1990 жылы АҚШ-та шамамен 4 миллион Гольштейн сиыры болды, бұл шамамен 600 000 жануардың зардап шегуіне әкелді.
Генетикалық әртүрліліктің пайдасы
Аграрлық жүйенің генетикалық құрамында әртүрлілік болмауы немесе оның өте аз болуы кемшіліктерге алып келуі мүмкін, бірақ әртүрлі гендерге ие организмдерді енгізу арқылы генетикалық әртүрлілікті арттыру осы кемшіліктерді жойып, жүйені тұрақтырақ етеді. Мысалы, егер дақылдардың әртүрлі генетикалық қасиеттері болса, олардың аурулар мен зиянкестерге төзімділігі артады, нәтижесінде осы зиянкестер мен аурулардың бүкіл аймаққа таралу қаупі төмендейді. Себебі, егер бір дақыл белгілі бір аурудың немесе зиянкестің түлігіне ұшыраса, оның төңірегіндегі басқа өсімдіктерде сол түлікке қарсы қорғаныш гендері болуы мүмкін. Бұл дақылдың өнімділігін арттыруға, сонымен бірге пестицидтерді қолдануды және олардан зиян шегу қаупін азайтуға көмектеседі.
Бір функционалдылық
Монофункционалдық – ұқсас ұғым; алайда, монофункционалдық жер учаскесінің функциясы бірнеше түрлердің күшімен атқарылуы мүмкін, сондықтан ол толыққанды бірдей кемшіліктерге ұшырамайды. Алғаш рет индустриялану ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығына келгенде, экономикалық тиімділіктің айқын бастапқы артықшылықтарына байланысты монофункционалдық идеал ретінде жақталып келді. Алайда, соңғы жылдары бұл көзқарас өзгерді. Монофункционалдықтың монокультура сияқты кейбір кемшіліктері бар екені анықталды, атап айтқанда, синергияны жоғалту және адамның барлық қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыра алмау.