Кіріспе

Жыртылмайтын бағбандық – кейбір органикалық бағбандар қолданатын өңдеусіз әдіс. Бұл техника топырақтағы шағын және ірі тіршілік жаратылыстарының "азық тізбегі" қауымдастығын құрайтынын мойындайды, бұл қоректік заттардың салауатты айналымы және зиянды организмдер мен аурулардың алдын алу үшін қажет. Өсімдіктер өндіретін көміртегі энергиясының бір бөлігін топыраққа жеткізеді, ал бұл энергиядан пайда көретін микроорганизмдер топырақтағы қолжетімді органикалық заттарды өсімдіктердің гүлдеуіне қажетті минералды компоненттерге айналдырады.

Тарих

Қазбасыз бау-бақшаның пайда болу тарихы нақты белгісіз, және ол өнеркәсіптік революцияға дейінгі немесе 19 ғасырдағы егіс шаруашылығы техникаларына негізделген болуы мүмкін. Масанобу Фукуока 1938 жылы осы саладағы алғашқы зерттеу жұмыстарын бастады, ал 1970 жылдары өзінің "Ештеңе жасамайтын" немесе табиғи шаруашылық туралы Фукуокалық философиясын жариялай бастады, оны кейбір адамдар қазір пермакультура қозғалысының бастауы деп санайды. 20 ғасырда осы әдісті дамытқан екі маманның бірі – Англияның көлді аймағындағы Оңтүстік Вестморленд аймағындағы Левенс-холл саябағының бас бағбаны Ф. Кинг, ол 1946 жылы "Қазба салу қажет пе?" деген кітап жазды. Екіншісі – Ұлыбританияның Миддлклифф қаласынан шыққан А. Гест, ол 1948 жылы "Қазбасыз бағбандық" атты кітап шығарды. Осы бағбандардың жұмысына Ұлыбританиядағы "Жақсы бағбандар қауымдастығы" қолдау көрсетті.

Мақсаты

Тарихи тұрғыдан алғанда, топырақты өңдеудің себептері – арамшөптерді жою, топырақты жұмсарту және ауамен толықтыру, сондай-ақ компост немесе тыңайтқыш сияқты органикалық заттарды топырақтың төменгі қабаттарына енгізу. Жер қабаты жұқа және эрозиясы жоғары аймақтарда қазуға қарсы күшті аргументтер бар, ол ұзақ мерзімді перспективада нәзік жоғарғы қабаттағы тағамдық тізбекке зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. Қазу көпжылдық арамшөптердің тамырларын жоюдың тиімді тәсілі болғанымен, ондаған жылдар бойы жатақан тұқымдарды бетке шығарып, өніп-өсуіне де себеп болады. Топырақты ауамен толықтыру процесі де ыдырау жылдамдығын арттырып, топырақтағы органикалық заттардың мөлшерін азайтады. Қазу топырақ құрылымын бұзып, тығыздануға алып келуі мүмкін, сондай-ақ топырақ организмдері арасындағы симбиоздық және өзара тиімді қарым-қатынастарды бұзуы мүмкін. Қазу қоректік заттарды орын ауыстырып, беткі органикалық материалды тереңге жылжытады, онда өсімдіктерге қолжетімді қоректік заттардың ыдырауын қолдау үшін оттегі жеткіліксіз болады, сондықтан оларды басқа тәсілмен толықтыру қажет. Қазу Батыс Еуропа сияқты ескі, терең, құнарлы топырақтары бар аймақтарда дәстүрлі түрде қолданылып келеді, онда қазудан кейін топырақ мерзімді түрде тынықтырылады, әдетте, өңделмеген жабық дақылдармен.

Әдістер

Қазусыз әдістер табиғатқа өсімдік күтімін жүргізуге мүмкіндік береді. Жақсы шіріген тыңайтқыш, компост, жапырақ үні, қолданылған саңырауқұлақ компосты, ескі сабан сияқты органикалық заттар кемінде 5-15 сантиметр (2-6 дюйм) тереңдікте топырақ бетіне мульча ретінде тікелей қосылады, содан кейін құрттар, жәндіктер және микроорганизмдердің әрекетімен топыраққа сіңіріледі. Құрттар мен басқа да топырақ мекендеушілері топырақ құрылымын нығайтуға көмектеседі, олардың жасаған қуыстары ауа өткізуді және су ағызуды қамтамасыз етеді, ал олардың шығарылымдары топырақ түйіршіктерін байланыстырады. Бұл табиғи биосфера топырақтың жоғарғы қабаттарындағы жылдық өсімдіктердің тамырлары үшін қолайлы жағдайды сақтайды. Чарльз Доудинг сияқты тәжірибелілер қазусыз жүйелердің зиянкестер мен аурулардан азат екенін айтады, бұл мүмкін, осы бұзылмаған ортада топырақ микрофлорасының тепе-теңдігіне қол жеткізілуімен және пайдалы топырақ саңырауқұлақтарының өсуіне жағдай жасалуымен байланысты. Мульча астындағы ылғал жалаңаш топыраққа қарағанда тиімдірек сақталады, бұл судың баяу сіңуіне және қоректік заттардың азынуына мүмкіндік береді. Тағы бір қазусыз әдіс – парақтап мульчалау, онда бақша учаскесі ылғалданған қағаз немесе картонмен, содан кейін компостпен және ландшафтық мульчамен жабылады. Бұл әдіс «лазанья бау-бақшасы» деп те аталады. Қазусыз жүйе қазудан оңайырақ деп есептеледі. Бұл ұзақ мерзімді процесс, ол мульча үшін жеткілікті органикалық заттардың болуына тәуелді. Сонымен қатар, алдын ала көп жылдық арамшөптердің тамырларын жою пайдалы, бірақ олардың бекінісін компост мульчасын қолданар алдында үлкен картон парақтары немесе бірнеше қабат газетпен жабу арқылы әлсіретуге болады. Газет немесе картонды тегіс жаюға және оны үрлеп кетпеуіне көмектесу үшін оларды жақсы ылғалдандыру қажет.

Австралия

Эстер Динс «No Dig Gardening» және «Leaves of Life» атты кітаптарды жазды. Ол осы бау-бақша өңдеу әдісін үйрету, тамақ дайындау және ерекше қажеттіліктері бар адамдар үшін көтерілген бақтарды насихаттау үшін белсенді түрде саяхат етті. Сондай-ақ, су сапасын сақтаудың қажеттілігі туралы да айтты. Динс 95 жасқа дейін бау-бақшамен айналысты. Осы шақта Харпер Коллинз баспасы Райдтағы кеңселерінде оған арнайы құрмет көрсету шарасын өткізді, себебі Эстер Австралиядағы ең көп жарияланған автор болған еді. Динс есейген сайын Лусинда Бартрам оған көмектесті, ол басқаларға қазбасыз бау-бақша өңдеу әдістерін үйрету дәстүрін жалғастыруға көмектесті. 1990 жылдардың ортасынан 2009 жылға дейін Бондиден, кейін Рэндвиктен келген Бартрам Динске көпшілікке жетіп, Сиднейдің солтүстік жағындағы Уайтарадағы емханасының маңындағы оның көптеген «қазбасыз» гүлзарларын күтіп ұстады. Әйелдер көп жыл бойы мектеп оқушыларына «қазбасыз» бау-бақша өңдеу техникаларын үйретіп, 2009 жылға дейін бау-бақша көрмелерінде өз білімдерін тегін бөлісті. Эстер Динс көптеген белгілі бағбандарға, соның ішінде пермакультура қозғалысының Билл Моллисонға шабыт берді, бірақ ол «мен осылай істемес едім» деді, яғни табиғаттың еркіндікке ие болуына рұқсат бермей, бақтың қатаң шекараларын және көп жылдық өсімдіктерін сақтап, формалдылықты ұстады. Эстер Динстің қазбасыз бау-бақша өңдеу қағидаларына негізделген бақтардың қатарында Рэндвик қауымдастығының органикалық бақшасы (RCOG), Сидней, Жаңа Оңтүстік Уэльс, Австралия бар.

Ұлыбритания

1982 жылдан бері Чарльз Доудинг өзінің базар бақшаларында, төрттен бір гектардан жеті гектарға дейінгі аумақтарда қазба жұмыстарынсыз өңдеумен айналысады. Ол органикалық егіншілік және қазба жұмыстарынсыз бау-бақша шаруашылығы туралы он бір кітап жазды және осы тақырыпта үнемі дәрістер мен курстар өткізеді. Оның әдістері ылғалды британдық климатта құрттар жиналатын шіркінбеген органикалық заттардың орнына компосты мульча ретінде қолдануға негізделген. Ол бағбандарды жергілікті топыраққа, жағдайларға және өсірілетін дақылдарға қарай өз тәсілдерін бейімдеуге шақырады. Оның ерекшелігі – жергілікті сауда орындарына сатылатын салат жапырақтарын өсіру. Өсімдіктер бұзылмаған топырақта жақсы өседі.