Кіріспе

Аграрлық техника

Бау-бақша шаруашылығы мен ауыл шаруашылығында серіктес егу – әртүрлі дақылдарды бірге, жақын жерге себудің бір тәсілі. Оның себептері көп: арамшөптерді басу, зиянкестерді күзеу, тозаңдануға көмектесу, пайдалы жәндіктерге қолайлы орта жасау, жерді тиімді пайдалану және дақылдың өнімділігін арттыру. Серіктес егу – поликультураның бір түрі. Фермерлер мен бағбандар осы әдісті өнеркәсіптік дамыған және дамушы елдерде кеңінен қолданады. Серіктес егудің қазіргі қағидаларының көп бөлігі Азиядағы орман бақтарында ғасырлар бұрын, ал Мезоамерикада мыңдаған жылдар бұрын пайда болған. Бұл техника фермерлерге тыңайтқыштар мен пестицидтерге кететін шығынды азайтуға мүмкіндік береді.

Тарих

Еуропалықтар келгенге дейін Американың жергілікті халықтары серіктік егуді түрлі тәсілдермен қолданған. Осы халықтар 8000-10000 жыл бұрын қабақты, содан кейін жүгеріні, содан кейін қара бұршақты өсіріп үйреткен, осылайша "Үш қарындас" егіс технологиясы қалыптасқан. Жүгері сабағы бұршақтардың өсуі үшін тіреуіш ретінде қызмет етеді, бұршақтар азотты бекітіп жүгеріге пайда келтіреді, ал қабақтың кең жапырақтары топырақты ылғалды және құнарлы ұстауға жеткілікті көлеңке береді. 2000 жыл бұрынғы классикалық Грекия мен Рим авторлары кейбір өсімдіктердің жақын орналасқан басқа өсімдіктерге зиянды (аллелопатиялық) әсер ететінін білген. Теофраст лавр ағашы мен капустаның жүзімді әлсірететінін хабарлаған. Қытайда маса шөптері (Azolla spp.) күріш егісімен бірге серіктік егіс ретінде кем дегенде мың жылдан бері қолданылып келеді. Олар ауадан азотты бекітетін цианобактерияны (Anabaena azollae) қонақтайды және күрішпен бәсекелесетін өсімдіктерге күн сәулесінің түсуін кедергілейді.

20 ғасыр

Соңғы уақытта, 1920 жылдардан бастап, органикалық егіншілік және бау-бақша шаруашылығында серіктес егістік жиі қолданылады, себебі тыңайтудың, арамшөптерді жоюдың және зиянкестермен күресудің көптеген басқа тәсілдеріне тыйым салынған. Пермакультура да ұқсас әдістерді қолдайды. Мұндай жүйелерде қолданылатын серіктес өсімдіктердің тізімі кең, оған көкөністер, жеміс ағаштары, асүй шөптері, бақша гүлдері және мал азырақтық дақылдар кіреді. Оң (өсімдіктер бір-біріне көмектеседі) және теріс (өсімдіктерді бірге өсіру ұсынылмайды) өзара әрекеттесулердің саны көп, бірақ мұндай өзара әрекеттесулердің дәлелдері бақыланатын тәжірибелерден бастап, әңгімелерге дейін жетеді. Мысалы, капуста тұқымдасына жататын өсімдіктер (Brassicaceae) дәстүрлі түрде сельдерей, пияз тұқымдасына жататын өсімдіктер (Allium) және хош иісті шөптермен жақсы өседі, бірақ оларды жеміс немесе помидормен бірге өсіруге кеңес берілмейді. 2022 жылы агрономдар өсімдіктердің ауруға төзімділігін арттыру, зиянкестерді биологиялық жолмен бақылау үшін табиғи жауларды (паразитоидтар мен жыртқыштарды) сақтау және зиянкестерді қайтару үшін хош иісті шөптер сияқты серіктес егістіктерді қоса, бірнеше құралдарды қолдануды ұсынды. Олар өсімдіктер, серіктес өсімдіктер, өсімдіктермен қоректенетін зиянкестер және олардың табиғи жаулары арасындағы көптеген өзара әрекеттесулерді ескеретін көп деңгейлі тәсілді маңызды деп санайды. Көптеген зерттеулер өсімдіктердің зиянкестерге тигізетін әсерін қарастырды, бірақ өзара әрекеттесулердің салыстырмалы түрде аз бөлігі терең зерттелді немесе далалық сынақтарда қолданылды. Серіктес егістік зиянкестердің өсімдіктерді көру арқылы табу қабілетін бұзу арқылы, немесе оларды физикалық түрде тоқтату арқылы, зиянкестерді мақсатты дақылдан құрбандық дақылға аудару арқылы, немесе хош иісті серіктестердің ұшпалы қосылыстарды бөліп шығару арқылы өсімдіктерге зиянкестердің зиянын азайтуға мүмкіндік береді. Қолданылатын серіктес түрлеріне байланысты басқа да артықшылықтарына азотты бекіту, пайдалы жәндіктерді тарту, арамшөптерді басу, тамырларды зақымдайтын нематод құрттарын азайту және топырақтағы ылғалды сақтау жатады.

Тұзаққа түсіру

Тұзақ дақылдары зиянкестерді негізгі дақылдан аулаққа тарту үшін баламалы өсімдіктерді пайдаланады. Мысалы, настурция (Tropaeolum majus) кейбір көбелек құрттарының тамақ өсімдігі болып табылады, олар негізінен капуста тұқымдасына (брассикалар) жататын өсімдіктермен қоректенеді; кейбір бағбандар оларды брассикалардың айналасына отырғызу арқылы азық дақылдарын зақымданудан қорғай алады, себебі зиянкестер жұмыртқаларын басымдықпен настурцияға түсіреді. Дегенмен, көптеген тұзақ дақылдары кішкентай ауқымдағы жылыжайларда, бақшаларда және егістіктердегі тәжірибелерде зиянкестерді ошақты дақылдардан аударғанмен, олардың аз ғана бөлігі ірі коммерциялық ауқымда зиянкестердің келтіретін зиянды азайтады.

Хостты табудың бұзылуы

С. Финч пен Р. Х. Коллиер "Арамшөптер жойылғаннан кейін жәндіктер жақсы көре алады" атты мақаласында, ұшқыш зиянкестердің қоныс ететін өсімдіктері басқа өсімдіктермен немесе тіпті жасыл түсті "алдау өсімдіктерімен" қоршалғанда, олардың табыстылығы айтарлықтай төмендеуін тәжірибе арқылы көрсетті. Зиянкестер қонысын кезең-кезеңмен іздейді, бірінші кездесетін өсімдік иісі оларды бос топырақтан аулақтап, қоныс өсімдігіне қонуға тырысады. Егер өсімдік оқшауланған болса, жәндік иіс шығатын жерге жақын жасыл түсті жерге қонады, бұл "тиісті қону" болып саналады. Егер ол қате өсімдікке, "тиісті емес қонуға" қонса, ұшып кетеді және басқа өсімдікке барады; егер "тиісті емес қонулар" саны көп болса, ол аймақтан кетеді. Сырға екі фитотоксикалық зат шығарады: [2,4 дигидрокси 1,4(2H) бензоксазин 3-он (DIBOA) және 2(3H) бензоксазолинон (BOA)]. Бұл заттар шөптер мен екі жапырақты өсімдіктердің өніп-өсуін тежейді.

Жәндіктерді жою

Кейбір серіктес өсімдіктер зиянкес жәндіктер мен патогенді саңырауқұлақтардан егінді зақымдауды, олардың хош иісті ұшқыш химиялық заттарды өндіруі арқылы, аллелопатияның тағы бір түрімен сақтайды. Мысалы, қызғалдақтың жапырақтарының иісі көршілес өсімдіктерде құрттардың қоректенуінен сақтайды деп есептеледі. 2005 жылғы зерттеуде мексикалық қызғалдақтан алынған майдың ұшқыш заттары үш құрт түрінің (бұршақ құрты, жасыл шаңқұрт және жылыжай және картоп құрты) көбеюін 5 күннен кейін 100%-ға дейін тоқтатуға қабілетті екені анықталды. Бағбандарға таныс тағы бір мысал – пияз бен морковтың бір-бірінің зиянкестерімен өзара әрекеттесуі: пияздың иісі морковтың тамыр құртын, ал морковтың иісі пияздың құртын қорғайды деп жиі айтылады. Бау-бақша шаруалығында қызғалдақ томат өсімдіктерін жылыжай ақ құртынан (аффид) олар өндіретін хош иісті лимонен арқылы жақсы қорғайды. Барлық мақсатты және серіктес өсімдіктердің комбинациялары тиімді емес; мысалы, көптеген егістік өсімдіктеріне пайдалы серіктес – кондық, Brassica дақылдарын жасырмайды. Дегенмен, көп түрлі жүйелерге тигізетін әсер күрделі және егін өнімділігін арттырмауы мүмкін. Осылайша, француз қызғалдағы алманың құртын – балыққұйрығын тежеп қана қоймай, сонымен қатар оның жәндік жауларын, мысалы, икнеумоноид Ascogaster quadridentata сияқты паразиттік қоңыздарды да тежейді. Нәтижесінде, серіктес өсімдіктер алмаға зиянды әсерін азайта алмайды.

Жыртқыштарды тарту

[[Файл:Nesiocoris tenuis жапырақта.jpg|thumb|upright=0.6|Көкжапырақ (Mentha spicata) Nesidiocoris tenuis деген жыртқыш құртты тартады, ол егістік зиянкестерін басуға көмектеседі. Кейбір серіктес шөптердің хош иісті заттары табиғи жауларды тартады, бұл зиянкестерді басуға көмектеседі. Мята, базилик және бархат гүлі – бұл өсімдіктермен қоректенетін жәндіктердің жауларын, мысалы, жалпы жыртқыштарды тартады. Мысалы, көкжапырақ (Nesidiocoris tenuis) – қарақұмырды, ал базилик – Ceraeochrysa cubana деген жасыл желекті құртты тартады. Өсімдік түрлерінің, зиянкестер түрлерінің және зиянкестердің табиғи жауларының арасындағы көптеген өзара әрекеттесулер күрделі және толыққанды түсініксіз. Бразилияда 2019 жылы далалық зерттеу жүргізілді, онда көкбауырдың (Brassica oleracea) арасына петрушка егу, ақ құрттардың (Brevicoryne brassicae, Myzus persicae) санын азайтуға көмектескенімен, паразиттердің де санын азайтты. Жыртқыш жәндіктердің саны артты, олар құртты өлтіретін паразиттермен қоректенген болуы мүмкін, ал құрттардың азаюы жалпы жыртқыштардың санының артуымен байланысты болуы мүмкін.

Қорғаушы баспана

Коста-Рикадағы көлеңкеде өсірілген кофе плантациясы. Артқы жақтағы қызыл ағаштар көлеңке береді, ал алдыңғы жақтағылары күн сәулесіне толыққанды түсуі үшін қырқылған. Кейбір егістер желден қорғау үшін немесе көлеңкеде өсіріледі. Мысалы, көлеңкеде өсірілген кофе, әсіресе Coffea arabica, дәстүрлі түрде сирек ағаштардың жұқа жапырағымен жасалған жарық көлеңкеде өсіріледі, бұл жарықтың кофе бұталарына жетіп, оларды қызып кетуден қорғауға мүмкіндік береді. Қолданылатын Азия ағаштарына Эритрина субумбранс (ттон тонг немесе дадап), Глирицидия сепиум (хае фаланг), Кассия сиамея (хи лек), Мелия азедарах (хао дао санг) және пайдалы ағаш өсірілетін Пауловния томентоса жатады.