Кіріспе

Коралл жыландары – элапидтер тұқымдасына жататын үлкен жыландар тобы, оларды екі ерекше топқа бөлуге болады: Ескі әлемнің коралл жыландары және Жаңа әлемнің коралл жыландары. Ескі әлемнің коралл жыландары үш туысқа (Calliophis, Hemibungarus және Sinomicrurus) жатады, олардың 27 түрі бар, ал Жаңа әлемнің коралл жыландары екі туысқа (Micruroides және Micrurus) жатады, олардың 83 түрі анықталған. Гендік зерттеулер ең алғашқы тарамдардың Азияда пайда болғанын көрсетті, бұл осы топтың Ескі әлемде пайда болғанын ұсынады. Екі туыстың Жаңа әлемдегі түрлері уысты болғанымен, олардың шағуы көбінесе өлімге соқтырмайды; Micrurus туысынан соңғы 100 жылда тек екі өлім жағдайы расталған. Ал Micruroides туысына жататын жыландар медициналық маңызы бар шағуды ешқашан тудырмаған.

Солтүстік Американың түстер үлгілері

Мамандар қазір кейбір түс үлгілері мен еске алу тәсілдері, мысалы, "қызыл сарыға тисе, өлімге әкеледі; қызыл қараға тисе, достыққа шақырады" деген сөз тіркесі – адамдар кейде улы коралл жыланы мен улы емес сүт жыланын ажырату үшін қолданады – сенімді болу үшін жеткілікті тұрақты емес екенін мойындайды. АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы кез келген жыланның түсі және/немесе жолақты үлгісі, шын мәнінде, коралл жыланы болуы мүмкін, бірақ әлемнің басқа бөліктерінде басқа түстес коралл жыландары да бар. Коралл жыландары АҚШ-та қызыл, сары/ақ және қара түсті жолақтарымен ерекшеленеді. Дегенмен, АҚШ-тағы бірнеше улы емес түрлердің ұқсас (бірақ толықтай бірдей емес) жолақтары бар, соның ішінде Cemophora тұқымдасына жататын екі қызыл жылан түрі және Lampropeltis тұқымдасына жататын кейбір патша жыландары (аталған сүт жыландары да солардың қатарында). Бірақ, "қызыл сарыға тисе, өлімге әкеледі" деген еске алу тәсіліне сүйенсек, кейбір патша жыландары табиғатта қызыл түс сарыға тимейді. Сонымен қатар, АҚШ-тың оңтүстік-батысында кездесетін Sonora тұқымдасына жататын кейбір жер жыландарының түсі, сол жердегі Sonora коралл жыланының (Micruroides euryxanthus) түсімен үйлеседі. АҚШ-тағы нағыз коралл жыланының қызыл жолақтары қара жолақтармен жанаспайды, тек сирек кездесетін ерекше үлгілерде ғана. Сондықтан, өте сирек жағдайларда, улы емес жыланды коралл жыланы деп жаңылыстырса, еске алу тәсілі дұрыс болып шығуы мүмкін. Алайда, АҚШ-та қызыл-сары-қара жолақты жылан (қызыл және қара жолақтары біріне-бірі жанасқан) көбінесе улы коралл жыланы емес. Сонымен қатар, бұл еске алу тәсілі Солтүстік Американың оңтүстігіндегі коралл жыландары үшін де үнемі дұрыс болмайды. Мысалы, Мексиканың Оахака коралл жыланы (Micrurus ephippifer) немесе Кларк коралл жыланы (Micrurus clarki, Коста-Рика мен Панамада) еске алу тәсіліне сәйкес келеді, ал Гондурас Ротан коралл жыланы (Micrurus ruatanus) немесе Панаманың қызылқұйрықты коралл жыланы (Micrurus mipartitus) сәйкес келмейді. Сонымен қатар, кейбір Оңтүстік Америка коралл жыландары еске алу тәсіліне сәйкес келеді, ал кейбіреулері – жоқ. Жағдайды одан да күрделі ету үшін Оңтүстік Американың үш түсті шошқа жыланы (Xenodon pulcher) қорғаныс механизмі ретінде коралл жыланына ұқсап, қызыл-қара-ақ-қара жолақтарын қайталайды, ерекше көзге түсетін айырмашылығы – олардың жоғары қарай иілген мұрыны (жер қазу үшін пайдаланылады). Шошқа жыландарының тісі артқы жағынан улағы бар, бірақ олардың уы адамдарға қауіпті емес деп есептеледі, алайда Оңтүстік Америка шошқа жыландарының уы Солтүстік Америка шошқа жыландарына қарағанда сәл күштірек болуы мүмкін деген деректер бар. Ескі әлемде коралл жыландарының ешқайсысы еске алу тәсіліне сәйкес келмейді. Коралл жыландарының көпшілігі кішкентай болады. Солтүстік Америка түрлерінің орташа ұзындығы шамамен 3 фут (1 метр) құрайды, бірақ 5 футқа (2 метр) дейін немесе одан да үлкен үлгілер кездеседі. Кейбір коралл жыландары суда да өмір сүреді, бірақ көпшілігі суда өмір сүрмейді. Суда өмір сүретін түрлердің құйрықтары жалпақ, жүзуге көмектесетін қанаттарға ұқсайды.

Мінез-құлық

Коралл жыландары мінез-құлқы жағынан әртүрлі, бірақ көпшілігі өте жасырын, жерге кіретін (құмға жататын) жыландар болып табылады. Олар уақытының көп бөлігін жер астында немесе жаңбырлы орман төңірегіндегі жапырақтардың арасында өткізеді, тек жаңбыр жауғанда немесе көбейту маусымында ғана бетке шығады. Micrurus surinamensis сияқты кейбір түрлерге толығымен су ортасы тән, және олар өмірінің көп бөлігін тығыз өсімдіктер өсетін, ақырын ағатын суларда өткізеді. Коралл жыландары негізінен кішкентай жыландармен, кесірткелермен, бақалармен, ұялаған құстармен, шағын кеміргіштермен және т.б. қоректенеді. Барлық элапидтер сияқты, коралл жыландарының да уын енгізуге арналған екі кішкентай қуыс тісі бар. Тістер ауыздың алдыңғы бөлігінде орналасқан. Бұл тістер кері тартылмайды, орнында бекітілген және уыт арнасымен тікелей байланыстырылмаған, олардың негізіне уыттың өтетін кішкентай ойығы бар. Уыттың толық күшіне жетуіне белгілі бір уақыт керек. Коралл жыландары агрессивті емес және шағуға бейім емес, АҚШ-тағы жылан шаққандардың жалпы санының бір пайызынан да аз бөлігін құрайды. Қоректенген жағдайда коралл жыландарының өмір сүру мерзімі шамамен жеті жылды құрайды.

Көбею

M. fulvius көбеюі – гемипендерді пайдалану арқылы ішкі ұрықтандыру. Көбею маусымы көктемнен жаздың басына және жаздың соңынан күздің басына дейін созылады. M. fulvius-та еркектердің аналықтардан кіші болуына байланысты еркектер арасындағы күрес жиі кездеспейді. Micrurus fulvius жұмыртқа туады және әдетте мамырдан шілдеге дейін жұмыртқа салады. Көктемнің басында аналықтар вителлогенез – ооциттер мен сарыуыздың қалыптасуы – процесінен өтеді, көбеюге дайындалады. Ұрықтанғаннан кейін шамамен 37 күн өткен соң жұмыртқалау жүреді, ал бір клатхтағы жұмыртқалардың орташа саны 5-7 аралығында болады. Дегенмен, террариумдағы жануарлардың кейбіреулері 13-ке дейін жұмыртқа салған. M. fulvius жұмыртқаларының инкубация кезеңі әдетте 60 күнге жетеді. Алайда, еркектерде жыл бойы жетілген сперматозоидтар эпидидимисте болады және қыс бойы аналықтар дайын болғанға дейін сперматозоидтарды деференттік өзекшеде сақтай алады. Климаттың көбею циклына қалай әсер ететінін зерттеген зерттеуде экваторға жақын орналасқан түрлерде көбірек үздіксіз циклдар байқалса, суық аймақтарда маусымдық циклдар басым екені анықталды. Климаттың өзгеруі салдарынан температураның жоғарылауы үздіксіз циклдардың жиілеуіне әкелуі мүмкін. Техас коралл жыланының, өте ұқсас түрінің жеке түр ретінде жіктелуі туралы пікір таласы бар. Оның Техас, Луизиана және Арканзас штаттарындағы ареалы Миссисипи өзенімен шығыс коралл жыландарының ареалынан бөлінген. Коралл жыландарының ең көп саны Оңтүстік-Шығыс АҚШ-та кездеседі, бірақ олар Кентукки штатының солтүстігінде де тіркелген. Аризона коралл жыланы жеке түр және туысқа жатады және Орталық және Оңтүстік Аризонада, Нью-Мексиконың оңтүстік-батысында және Мексиканың батысындағы Синалоа штатына дейін таралған. Ол шөлейт және жартылай шөлейт аймақтарда, сондай-ақ тікенді бұталы жерлерде, шөлді бұталы жерлерде, орманды жерлерде, далаларда және егістік жерлерде өседі. Жазықтарда және төменгі тау беткейлерінде, теңіз деңгейінен 5800 футқа (1768 м) дейін биіктікте кездеседі; көбінесе тасты жерлерде табады.

Адамдарға қауіп

Жаңа әлемдегі коралл жыландары Солтүстік Америкадағы жыландардың арасындағы ең күшті уға ие. Дегенмен, олардың жасырын мінезі және көбінесе сирек қоныстанған аймақтарда тіршілік етуіне байланысты, тістеу жағдайлары салыстырмалы түрде аз тіркеледі. Халық тығыз қоныстанған аймақтарда да тістеу сирек болады. Американың Ұлттық денсаулық сақтау институттарының мәліметінше, АҚШ-та жыл сайын шамамен 15-25 адамды коралл жыланы шағады. Адамдармен кездескенде, коралл жыландары көбінесе қашуға тырысады және тек ұсталған жағдайда ғана шағады. Сонымен қатар, коралл жыландарының тістері қысқа (протероглиф тістері) болып келеді, олармен қалың киімді тесіп өту мүмкін емес, бірақ жұқа киім арқылы тістеу орын алуы мүмкін. Дегенмен, теріге кез келген түрде ену – дереу медициналық көмек қажеттілігін білдіретін шұғыл жағдай. Тарихи түрде, Солтүстік Американың *Micrurus* және *Micruroides* түрлерінің уындағы күшті нейротоксиндер тыныс алу бұлшықеттерін парализге ұшыратып, жасанды тыныс алу қажеттігін тудыруы мүмкін деп есептелген. Әдетте, тістеу кезінде жеңіл ғана ауырсыну сезімі байқалады және тыныс алу жеткіліксіздігі 10-18 сағатқа дейін кешігуі мүмкін екені хабарланған. Коралл жыланының уында нейротоксикалық компонент бар, ал оның симптомдары: тістеуден туындаған ауырсыну, сілекейдің көп бөлінуі (сиалорея), дене мүшелерінің шаншуы (парестезия), қабақтың түсуі (птоз), әлсіздік, көрудің нашарлауы, паралич, бұлшық еттердің дікілдеуі (фасцикуляция) және екі көру (диплопия). Алайда, соңғы зерттеулер, кем дегенде Техас коралл жыланының (*Micrurus tener*) шағуы сирек антидот талап ететінін, көбінесе жүйелік тыныс алу проблемаларын көрсетпейтінін және қатты ауыруға себеп болуы мүмкін екенін көрсетті. Осы клиникалық белгілердің барлық *Micrurus* түрлеріне тән екенін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Коралл жыландарының дене ұзындығы мен удың мөлшері арасында байланыс бар сияқты. Бұрын коралл жыланының уытқа қарсы сарысуының жетіспеушілігі туралы хабарлар болған, бірақ бір дереккөз өндіріс қайта басталғанын және 2021 жылдың мәліметі бойынша Pfizer антидоттың қолда бар екенін мәлімдеді.