Кіріспе

Жыландар туысы
жыландар

Автоматты таксобокс
| қазбалық таралуы = Миоцен – қазіргі заман
| суреті = Eunectes murinus2.jpg
| суреттің сипаттамасы = Жасыл анаконда (E. murinus)
| таксон = Eunectes
| авторы = Ваглер, 1830
| түбіртек түрі = Boa murina
| түбіртек түрінің авторы = (Линней, 1758)

Сипаттама

Бұл атау жыландар тобын білдірсе де, көбінесе бір түрді ғана атайды, әсіресе, жалпы немесе жасыл анаконданы (Eunectes murinus), ол салмағы бойынша әлемдегі ең ірі жылан, ал ұзындығы бойынша торлы питоннан кейін екінші орында тұрады.

Шығу тегі

Еунекттердің жақында табылған қазбалары басқа омыртқалы жануарлар мен жылан туыстарындағы басқа түрлерге қарағанда салыстырмалы түрде аз. Осы топтың қазба деректеріне "Жақындағы тартым" деп аталатын құбылыс әсер етеді. Жақындағы ата-бабаларының қазбалары белгісіз болғандықтан, қазіргі тірі түрлер туыстың тарихи ареалын қазіргі заманға қарай "тартады".

Этимология

Еунектс атауы εὐνήκτης сөзінен туындаған. Оңтүстік Америкадағы анакаучоа және анакаона аттарын Питер Мартир д'Анжиера еңбегінде кездестіруге болады. Генри Уолтер Бейтс Оңтүстік Америкада саяхат жасағанда осындай атаудың қолданыста екенін таба алмағандықтан, Оңтүстік Америкалық тегі туралы идеяны күмәндандырды. Анаконда сөзі Джон Рейдің 1693 жылғы Synopsis Methodica Animalium еңбегінде латын тілінде serpens indicus bubalinus anacandaia zeylonibus, ides bubalorum aliorumque jumentorum membra conterens деп сипатталған Цейлон (Шри-Ланка) жыланының атынан шыққан. Рей Лейден мұражайынан доктор Танкред Робинсон ұсынған жыландар тізімін пайдаланды. Оның мінез-құлқының сипаттамасы 1684 жылы Андреас Клейердің денесіне оралып, сүйектерін сызатын алып жылан туралы айтқан сөздеріне негізделген. Генри Юл 1886 жылғы Хобсон Джобсон еңбегінде бұл сөздің 1768 жылы шотланд журналында Р. Эдвин жариялаған көркем шығарма арқасында танымал болғанын атап өтті. Эдвин Шри-Ланкада жолбарыс болмаған кезде анаконданың «жолбарысты» өлтіргенін сипаттады. Юл мен Фрэнк Уолл бұл жыланның питон екенін және атауының тамил тілінен шыққан anai kondra, яғни «пил өлтіруші» деген мағынаны білдіретінін айтты. Дональд Фергюсон сингаль тілінде де шығу тегі болу мүмкіндігін көрсетті. Ол Хенакандая (hena – шаңқау/ірі, kanda – сабау/тірек) сөзінің Шри-Ланкада кішкентай камшы жыланға (Ahaetulla pulverulenta) қолданылып, мифтер пайда болғанға дейін питонға қате қолданылғанын атап өтті. Бразилияда анаконданы көбінесе сукури, сукурижу немесе сукуриуба деп атайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Тропикалық Оңтүстік Америкада Эквадор, Бразилия, Колумбия және Венесуэладан Аргентинаға дейін таралған, суға тым жақын келетін.

Адамдармен қарым-қатынасы

Адамдар мен анакондалардың кездесуі қауіпті болғанымен, олар тұрақты түрде адамдарды ауламайды. Дегенмен, анакондалардан туындайтын қауіп Амазония ормандарында өтетін комикстерде, фильмдерде және оқиғалы әңгімелерде (көбінесе арзан басылым журналдарында немесе оқиғалы журналдарда жарияланады) кең таралған. Жергілікті халық және кейбір еуропалық саяхатшылар өте үлкен анакондалар туралы, нақты өлшенген ешбір мысалдан гөрі әлдеқайда ірі жыландар туралы әңгімелер айтады. Сүйкімді болғанына қарамастан, жабайы анакондалардың биологиясы туралы көп мәлімет белгілі емес. Біздің біліміміздің көп бөлігі доктор Хесус А. Ривас және оның командасының Венесуэланың Льянос аймағында жүргізген жұмысына негізделген.

Түрлер

ТүрТаксон авторЖалпы атауыГеографиялық ареалСуретE. akayimaРивас және басқалар, 2024 боливиялық анакондаОңтүстік Америка, Боливияның Бени және Пандо департаменттеріE. deschauenseei (=E. notaeus?)Данн және Конант, 1936E. notaeusКоуп, 1862Бұл түр жойылған; оның қазба қалдықтары Колумбиядағы Ла Вента фаунасында (Миоцен) табылған. Бірақ оның жарамдылығы күмәнді. Ривас және басқалар.

Жұптастыру жүйесі

Эунекттердегі жұптасу маусымы түрлер арасында да, түрлер ішінде де, жергілікті жағдайларға байланысты өзгереді, бірақ көбінесе құрғақ маусымда болады. Жасыл анаконда (E. murinus) – Эунекттердің жұптасу жүйесі тұрғысынан ең көп зерттелген түрі, одан кейін сары анаконда (E. notaeus) келеді; ақырғысы ретінде, E. deschauenseei және E. beniensis түрлері сирек кездесетін болғандықтан, олардың жұптасу жүйелерінің егжей-тегжейлі сипаттамалары толыққанды зерттелмеген. Бұл мөлшерлік айырмашылық екі жынысқа да бірнеше артықшылықтар береді. Ұрғашы анакондалардың ірі денесі жоғары өнімділікке және ірі ұрпаққа алып келеді; нәтижесінде, еркектер ірі ұрғашыларды таңдауға бейім. Еркектердің ірі денесі де артықшылықты тудырады, себебі үлкен еркектер төзімділік күресінде және сперма бәсекелестігінде сәттірек болады, олар көбірек сперма өндіре алады. Жасыл анакондада (E. murinus) көбейтілу кезеңінде 13-ке дейін еркектердің жиналатыны байқалған, олардың орташа ұзақтығы екі аптаға дейін созылады. Ұрғашы анакондалар жұбайларын жеген кезде, жыныстық қатынастан кейінгі жоғары протеиндік тамақтан тікелей пайда көреді, сонымен қатар ұрпақ құру үшін қосымша ресурстардың жанама пайдасын алады; жалпы канибализм (көбейтілу маусымынан тыс) барлық түрлерде расталған, бірақ E. deschauenseei-де кездеспейді, бірақ бұл түрде де болуы мүмкін. Екі жағдайда да, ұрғашы анакондалар сегіз жылдан астам уақыт бойы басқа анакондалардан оқшауланған, ал ДНК-талдау толық қалыптасқан ұрпақтың аналарымен генетикалық тұрғыдан бірдей екенін көрсетті; бұл жиі байқалмаса да, Эунекттердің барлық түрлерінде және Боидтардың басқа да бірнеше түрлерінде мүмкін.

Жергілікті мифология

Хуни Куиннің негізгі мифі бойынша, Юбе есімді бір ер адам анаконда әйеліне ғашық болып, өзі де анакондаға айналды. Ол судың терең әлемінде оның қасында өмір сүре бастады. Сол әлемде Юбе емдік қасиеттері бар және білімге жол ашатын есірткіш сусынды тапты. Бір күні, анаконда әйеліне ештеңе айтпай, Юбе адамдардың жеріне қайтып, бұрынғы адам кейпіне енуге шешім қабылдады. Миф ципо немесе аяуасканың қалай пайда болғанын да түсіндіреді – Хуни Куин тайпасының қасиетті салт-дәстүрлерінде қолданылатын есірткіш сусын.