Кіріспе
Әлеуметтік музыкалық веб-радио сайты
Last.fm Limited – 2002 жылы Ұлыбританияда құрылған музыкалық веб-сайт. "Audioscrobbler" деп аталатын музыка ұсыну жүйесін пайдалана отырып, Last.fm әрбір пайдаланушының музыкалық талғамын оның тыңдаған тректері туралы мәліметтерді жаздыру арқылы егжей-тегжейлі түрде анықтайды. Бұл мәліметтер интернет-радиостанцияларынан немесе пайдаланушының компьютерінен немесе портативті музыкалық құрылғыларынан алынады. Бұл ақпарат Last.fm дерекқорына музыкалық ойнатқыш арқылы (мысалы, Spotify, Deezer, Tidal, Qobuz, MusicBee, SoundCloud және Anghami сияқты) немесе пайдаланушының музыкалық ойнатқышына орнатылған қосымша арқылы жіберіледі ("жұмбақталады"). Содан кейін деректер пайдаланушының жеке парақшасында көрсетіледі және жеке әртістер туралы анықтамалық беттер жасау үшін жинақталады. 2007 жылдың 30 мамырында CBS Corporation компаниясы өзінің ағынды тарату бөлімшесі CBS Interactive арқылы оны 140 миллион фунт стерлингке (280 миллион АҚШ долларына) сатып алды, қазіргі таңда Paramount Global компаниясының бір бөлігі болып табылады. Сайт бұрын радио ағынды қызметін ұсынған, ол 2014 жылдың 28 сәуірінде тоқтатылды.
Тарих
Қазіргі Last.fm веб-сайты екі бөлек көзден – Last.fm және Audioscrobbler – жасалды, олар 2005 жылы біріктірілді. Audioscrobbler Ричард Джонстың Ұлыбританиядағы Саутгемптон университетінің Электроника және компьютерлік ғылымдар мектебінде оқып жүрген кезінде бастаған компьютерлік ғылым жобасы болды. «Scrobbling» термині адамдар, музыка және басқа да деректер туралы ақпаратты іздеу, өңдеу және тарату ретінде анықталды. Джонс алғашқы плагиндерді жасады, содан кейін қауымдастыққа API ашты, нәтижесінде әртүрлі операциялық жүйелердегі көптеген музыка ойнатқыштар қолдау алды. Audioscrobbler пайдаланушыларының тіркелген компьютерінде ойнаған әндерін қадағалаумен шектелді, бұл кестелер жасауға және бірлесіп сүзгілеуге мүмкіндік берді.
Audioscrobbler және Last.fm (2002 2006)
Соңғы.fm 2002 жылы Феликс Миллер, Мартин Стиксел, Майкл Брайденбрюкер және Томас Вилломицер, барлығы Германиядан немесе Австриядан шыққандар, интернет-радиостанция және музыкалық қауымдастық сайты ретінде құрылды. Динамикалық ойнату тізімін жасау үшін ұқсас музыкалық профильдер қолданылды. Сайт атауы FM радиосына қатысты сайттарда танымал болған Микронезияның жоғарғы деңгейлі доменін пайдалану арқылы жасалған. "Ұнату" және "тыйым салу" түймелері пайдаланушыларға өз профильдерін біртіндеп өзгертуге мүмкіндік берді. Соңғы.fm 2002 жылы Europrix жүлдесін жеңіп алды және 2003 жылы Prix Ars Electronica сыйлығына ие болды. Audioscrobbler және Соңғы.fm командалары тығыз байланыс орнатып, екі команда да Лондонның Уайтчепел ауданындағы бір кеңсеге көшті. 2003 жылға қарай Соңғы.fm Audioscrobbler профильдерімен толық интеграцияланды. Деректер Audioscrobbler плагині немесе Соңғы.fm станциясы арқылы енгізілуі мүмкін. Сайттар көптеген қоғамдық форумдарды бөлісті, бірақ әрқайсысының өзіне тән форумдары да болды. Ескі Audioscrobbler сайтының audioscrobbler.com домендік атауы 2005 жылдың 9 тамызында жаңа Соңғы.fm сайтымен толықты біріктірілді. Audioscrobbler.net 2005 жылдың 5 қыркүйегінде жекелеген дамуға бағытталған сайт ретінде іске қосылды. Дегенмен, Соңғы.fm беттерінің ең төменгі бөлігінде әрбір жаңарумен өзгеретін Audioscrobbler слоганы болды. Бұл слогандар әдетте танымал сөздерден немесе жарнамалардан алынған және бастапқыда Audioscrobbler веб-сайтының беттерінде жарияланған, оларды сайттың алғашқы мүшелері жасаған және ұсынған. Сайт 2006 жылдың 14 шілдесінде жаңартылды, нәтижесінде Соңғы.fm радио ағындарын ойнатуға және басқа медиаплеерлермен ойнатылған тректерді тіркеуге арналған жаңа бағдарламалық қамтамасыз ету қосылды. Басқа өзгерістерге достар жүйесін жақсарту және оны екі жақты достыққа айналдыру, Соңғы.fm "Торпедосы" қосылды, онда пайдаланушылар өздерінің профиліне қатысты ақпаратты бір бетте көре алады, онлайн-дүкендерден музыка сатып алу мүмкіндіктері кеңейтілді және веб-сайттың жаңа визуалды дизайны (қосымша қара түсті схемасымен) енгізілді. Сайт 2006 жылдың 15 шілдесінде жапон тіліндегі нұсқасымен тілдік базасын кеңейте бастады. Қазіргі уақытта сайт неміс, испан, француз, итальян, поляк, португал, швед, орыс, түрік және қарапайым қытай тілдерінде қолжетімді. 2006 жылдың соңында сайт қазан айында өткен BT Digital Music Awards сыйлығында "Үздік қоғамдық музыка сайты" атағын жеңіп алды. Соңғы.fm Tuneglue Audiomap жобасында EMI компаниясымен де серіктестік құрды. 2007 жылдың қаңтар айында NME Awards сыйлығында "Үздік веб-сайт" номинациясына ұсынылды.
CBS сатып алу және қайта құру (20072009)
2007 жылдың сәуір айының соңында CBS пен Last.fm арасындағы келіссөздер туралы әңгімелер пайда болды, бұл CBS компаниясының Last.fm компаниясын шамамен 225 миллион фунт стерлинг (449 миллион доллар) құнына сатып алуға ниеттенгенін көрсетеді. 2007 жылдың мамыр айында Channel 4 Radio радиостансасы Worldwide Chart атты апталық бағдарламаны эфирге шығаратыны жарияланды, ол Last.fm пайдаланушылары әлемнің түкпір-түкпірінен тыңдап жүрген музыканы көрсетеді. 2007 жылдың 30 мамырында Last.fm компаниясы CBS компаниясымен 140 миллион фунтқа сатып алынды, Last.fm-нің ағымдағы басқару тобы өз қызметін жалғастырады. 2008 жылдың шілдесінде жаңа дизайнмен, түс схемасымен және бірнеше жаңа мүмкіндіктермен, сондай-ақ кейбір ескі мүмкіндіктер алынып тасталған "жаңа буын" Last.fm іске қосылды. Алайда, бұл өзгеріске кейбір пайдаланушылар наразылық білдірді, олар "жаман және пайдаланушыға ыңғайсыз" интерфейс, қателер және баяу жұмыс ілеуіне шағымданды. Дегенмен, жаңа дизайннан кейін бір ай өткен соң CBS компаниясының баспасөз хабарламасында сайттың трафигі 20%-ға өскені хабарланды. 2009 жылдың 22 ақпанында Techcrunch порталы "[RIAA] әлеуметтік музыка сервисі Last.fm-нен пайдаланушылардың тыңдау әдеттері туралы деректерді сұрады, осы арқылы компьютерлерінде жарияланбаған тректері бар адамдарды анықтауға тырысты. Ал CBS компаниясына тиесілі Last.fm деректерді RIAA-ға берген" деп мәлімдеді. Бұл Last.fm және Techcrunch екеуінен де көптеген ашық хабарламаларға әкелді, Last.fm жеке деректерді RIAA-ға бермегенін мәлімдеді. Бұл сұраныс U2 тобының сол кезде жарияланбаған No Line on the Horizon альбомының ағып кетуіне және оның кейіннен BitTorrent сияқты файл алмасу сервистері арқылы кеңінен таралуына байланысты болды. Үш айдан кейін, 2009 жылдың 22 мамырында Techcrunch Last.fm компаниясының бас компаниясы CBS деректерді бергенін мәлімдеді. Last.fm тағы да бұл мәлімдемені жоққа шығарды, CBS Last.fm-нің білімінен тыс деректерді бере алмайтынын айтты.
Ағыту мен басқа платформаларға қол жеткізудің өзгерістері (2009-2011)
2009 жылғы 24 наурызда Last.fm тегін эфир тыңдау саясатында өзгеріс жариялады. Блогта жазылғандай, «АҚШ, Ұлыбритания және Германияда ештеңе өзгермейді. Басқа барлық елдерде Last.fm Radio тыңдау үшін ай сайын 3 еуро төлеу қажет болады». Бұл өзгеріс 2009 жылғы 22 сәуірде күшіне енді. Бұл жаңалық пайдаланушылардың арасында көңілі қашуға себеп болды, олар өз деректерін жіберуді тоқтатты, қолтаңбаларын/аватарын өзгертуден бас тартты және тіпті шоттарын жойды. 2009 жылғы 11 қыркүйекте CBS Radio Last.fm бағдарламаларының алғаш рет төрт ірі нарықтағы FM станцияларында HD Radio көп арналы трансляциясы арқылы қолжетімді болатынын хабарлады. Оларға Лос-Анджелестегі KCBS HD2, Сан-Францискодағы KITS HD3, Нью-Йорктегі WWFS HD2 және Чикагодағы WXRT HD3 кіреді. Бағдарламаның көп бөлігі Last.fm пайдаланушылары жасаған апталық музыкалық тізімдерден, сондай-ақ Нью-Йорктегі Last.fm студиясынан тікелей эфирде орындалған музыка мен сұхбаттардан тұрды. Ол 5 қазанда эфирге шықты. 2010 жылғы 12 сәуірде Last.fm бүкіл тректерді алдын ала қарау мүмкіндігін алып тастайтынын, оның орнына тегін Hype Machine және төлеу арқылы тыңдауға болатын MOG сияқты сайттарға бағытталатынын мәлімдеді. Бұл Last.fm пайдаланушыларының бір бөлігінен күшті қарсылық тудырды, олар бұл шешімді белгілі емес және келісім шарты жасалмаған әртістердің музыкасын насияттау мүмкіндігіне және жалпы сайттан ләззат алуға кедергі келтіретін қадам ретінде қарастырды. Одан кейін жаңа «Әртістен тікелей ойнату» мүмкіндігі енгізілді, ол әртістерге пайдаланушылар толық тыңдай алатындай жеке тректерді таңдауға мүмкіндік берді. 2010 жылғы 17 қарашада жеке радиостанцияларды тыңдау мүмкіндігі («жеке таңбалы радио», «сүйікті тректер радиосы») жойылды. Бұл өзгеріс пайдаланушылардың наразылығын тудырды. Last.fm бұл шешімнің себебі лицензиялық талаптар екенін мәлімдеді. Бұл өзгеріс радиодағы тагтік ағынға барлық музыканы қамтуына әкелді, әр жеке пайдаланушы таңбалаған музыканы ғана емес, бұл кез келген таг жинағы бойынша трансляцияланатын тректердің санын арттырды.
Веб-сайт пен үстелдік қосымшаларды қайта құру (20122013)
2012 жылдың наурыз айында Last.fm-ге хакерлер шабуыл жасап, 43 миллионнан астам пайдаланушы тіркелгісі бұзылды. Бұл хакерлік шабуылдың толық ауқымы және оның Tumblr, LinkedIn және Myspace-ке қарсы жасалған ұқсас шабуылдармен байланысы 2016 жылдың тамызына дейін расталмады. 2012 жылдың 14 ақпанында Last.fm жаңа бета-жұмыс үстелі клиентінің қоғамдық сынақтан өту үшін іске қосылғанын хабарлады. Жаңа скробблер барлық пайдаланушылар үшін 2013 жылдың 15 қаңтарында жарияланды. 2012 жылдың 12 шілдесінде Last.fm жаңа веб-сайттың жаңа дизайны да қоғамдық бета-тестке ашық екенін және сынақтан өткізетін пайдаланушылардың пікірлеріне негізделгенін мәлімдеді. Сайттың жаңа дизайны 2012 жылдың 2 тамызында барлық пайдаланушылар үшін қолжетімді болды. Технологиялық сайттар бұл жаңалықты жақсы қабылдаса да, сайттың көптеген пайдаланушылары сайттың форумында өзгерістерге теріс пікір білдірді. 2012 жылдың 13 желтоқсанында Last.fm 2013 жылдың қаңтарынан бастап АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Канада, Ирландия, Австралия, Жаңа Зеландия және Бразилия елдерінен басқа барлық елдердегі абоненттерге радио қызметін тоқтату туралы хабарлады. Сонымен қатар, АҚШ, Ұлыбритания және Германиядағы жұмыс үстелі клиентіндегі радиоға жазылу қажет болды, бірақ веб-радио сол елдерде тегін қалды. YouTube плеері енгізілгеннен кейін стандартты радио қызметі тек жазылған пайдаланушыларға ғана қолжетімді болды. 2014 жылдың 26 наурызында Last.fm 2014 жылдың 28 сәуірінде стримингтік радио қызметін тоқтату туралы хабарлады. Сайттың мәлімдемесінде бұл шешім "скробблинг пен ұсынымдарды жақсартуға" бағытталғаны айтылды. 2015 жылдың 15 сәуірінде Last.fm жаңа веб-сайттың эксклюзивті бета-нұсқасын жариялады. Digital Spy сайтының форумдарындағы жаңа дизайн аптасында пайдаланушылардың реакциясы "көбінесе жағымсыз" деп сипатталды. 2016 жылы Music Manager тоқтатылды және музыканттар мен жазба компаниялары сайтқа жүктеген музыка қолжетімсіз болды. Spotify интеграциясынан кейін оларды ойнатуға және жүктеуге мүмкіндік болды, бірақ өзгерістен кейін әртістер өздерінің әндеріне Last.fm каталогынан қол жеткізе алмады. Last.fm 2022 жылы өзінің жиырма жылдығын тойлады. Үшінші тарапты әзірлеушілер пайдаланушылардың тыңдау статистикалық деректерін Discord-пен біріктіретін бағдарламаларды жасады, соның ішінде Нидерландыдан шыққан 400 000-нан астам пайдаланушысы бар танымал бот бар.
Қаржыландыру және персонал
Соңғы.fm Ltd онлайн жарнама алаңын сатудан және қолданушылардың ай сайынғы төлемдерінен қаржыландырылады.
Сатып алу алдындағы қаржыландыру
2004 жылы компания алғашқы «періште» инвестициясын инвестициялық банкир Питер Гарднерден алды, ол 2002 жылдан бері негізін қалаушылармен таныс болған. Екінші раундты Стефан Глензер басқарды (оған Джои Ито мен Рид Хоффман да қосылды), ол Майкл Брейденбруккердің үлесін де сатып алды. 2006 жылы компания еуропалық инвесторлар Index Ventures-тен алғашқы венчурлық капиталды алды, оның бас серіктестері Нил Ример мен Дэнни Ример де Last.fm директорлар кеңесіне қосылды, оның құрамына Феликс Миллер, Мартин Стиксел және Стефан Глензер (төраға) кірді. Алғашқы негізін қалаушылар Феликс Миллер, Мартин Стиксел және Ричард Джонс 2009 жылдың жазында компанияны тастап кетті.
Пайдаланушы есепшоттары
Тегін пайдаланушы тіркелгісі төменде тізілген барлық негізгі мүмкіндіктерге қол жеткізуді қамтиды. Тіркелген пайдаланушылар жеке хабарламалар жіберуге және алуға болады. Жақында іске қосылған Last.fm Pro тіркелгісі тегін нұсқаға қосымша мүмкіндіктер ұсынады, оның ішінде ең маңыздысы – пайдаланушы атын өзгерту және жаңа мүмкіндіктерге ертерек қол жеткізу.
Профиль
Last.fm пайдаланушысы бірнеше әдістердің кез келгенін немесе барлығын қолданып музыкалық профиль құра алады: компьютердегі музыка ойнатқыш бағдарламасында немесе Audioscrobbler плагині орнатылған iPod-та жеке музыка жинағын тыңдау арқылы, немесе Last.fm интернет-радиосын тыңдау арқылы, Last.fm клиентімен немесе кіріктірілген ойнатқыш арқылы. Ойнатылған барлық әндер тізімге қосылады, одан жеке үздік орындаушылар/тректер тізімі және музыкалық ұсыныстар есептеледі. Бұл автоматты трек тіркеу "скробблинг" деп аталады. Last.fm әрбір пайдаланушы үшін пайдаланушы аты, аватары, тіркелу күні және ойнатылған тректердің жалпы саны сияқты негізгі ақпаратты қамтитын профильдік бетті автоматты түрде жасайды. Сондай-ақ, жалпы хабарламалар үшін "Шоутбокс" бар. Профильдік беттер барлығына көрінеді, сонымен қатар үздік орындаушылар мен тректердің тізімі, және соңғы 10 ойнатылған трек (көбейтілуі мүмкін). Әрбір пайдаланушының профилінде музыкалық талғауының үйлесімділігін бағалайтын "Taste-o-Meter" көрсеткіші бар.
Ұсыныстар
Соңғы.fm жеке ұсыныстар бетін ұсынады, ол тек қана тиісті пайдаланушыға ғана көрінеді және пайдаланушының жеке талғамдарына сай жаңа музыка мен шараларды ұсынады. Ұсыныстар бірлескен сүзгілеу алгоритмі арқылы есептеледі, соның арқасында пайдаланушылар өздерінің профильдерінде тізімделмеген, бірақ ұқсас музыкалық талғамдары бар басқа пайдаланушылардың профильдерінде кездесетін әртістердің тізімін қарап, үзінділерін тыңдай алады.
Суретші беттері
Әртіс жолы немесе жолдар кем дегенде бір пайдаланушымен "тыңдалған" (scrobbled) соң, Last.fm автоматты түрде әртістің басты бетін жасайды. Бұл бетте ойнатудың жалпы саны, тыңдаушылардың жалпы саны, ең танымал апталық және барлық уақыттағы тректер, ең көп тыңдайтын апталық пайдаланушылар, ұқсас әртістердің тізімі, ең танымал тегтер және хабар алмасуға арналған чат көрсетіледі. Сондай-ақ, шараларға, қосымша альбомдарға және жеке тректерге, сондай-ақ ұқсас әртістер радиосына сілтемелер бар. YouTube-тан импортталған ресми музыкалық бейнелер мен басқа бейнелерді тиісті әртіс пен тректер беттерінен қарауға болады. Пайдаланушылар әртістің басты бетіне вики нысанында тиісті биографиялық мәліметтер мен басқа да ақпаратты қоса алады. Вандализмнің алдын алу үшін түзетулер үнемі тексеріледі. Әртістің суреті де жүктелуі мүмкін. Егер бірнеше сурет ұсынылса, ең танымал сурет дауыс беру арқылы таңдалады. Пайдаланушылар ұсынған контент Creative Commons Attribution Share Alike License және GNU Free Documentation License лицензиясымен пайдалануға рұқсат етіледі. Last.fm қазіргі уақытта бірдей есімді әртістерді ажырата алмайды; бірдей есімді жарамды әртістер бір профильді бөліседі. Сондай-ақ, Last.fm және оның пайдаланушылары классикалық музыка жанрында шатасуға себеп болатын композитор мен әртіс арасындағы айырмашылықты әзірге анықтамайды.
Диаграммалар
Last.fm ерекшелігінің бірі – жартылай автоматты түрде апта сайын жасалатын және оның профиль құру бөлігі ретінде сақталанатын егжей-тегжейлі жеке музыка кестелері мен статистикасы. Пайдаланушыларға «Үздік орындаушылар», «Үздік тректер» және «Үздік альбомдар» сияқты бірнеше түрлі кестелер қол жетімді. Бұл кестелердің әрқайсысы Audioscrobbler плагині немесе Last.fm радио ағыны арқылы жазылған трек, альбом немесе орындаушыны тыңдаған адамдардың нақты санына негізделген. Сонымен қатар, Last.fm жүйесіндегі әр орындаушының үздік тректері мен жеке альбомдардың үздік тректері үшін де кестелер бар (егер аудио файл туралы тег ақпараты болса). Орындаушылардың профильдері сондай-ақ «Үздік жанкүйерлердің» қысқа тізімін сақтайды, ол жанкүйердің профиліндегі орындаушының маңыздылығын көрсетуге арналған формула бойынша есептеледі, көптеген тректер ойнатқан пайдаланушылар мен тек бірнешеуін ойнатқандарды теңестіреді. Ақпарат көбінесе пайдаланушылардың компьютерлерінен «scrobble» (жазылған) аудио файлдардың ID3 деректерінен жинақталғандықтан, олар дұрыс емес немесе қате жазылуы мүмкін, сондықтан тізімдерде көптеген қателер кездеседі. Мағынасы анық емес тыныш белгілері бар тректер әсіресе бөлек тізімдерге түсіп, тректің танымалдығын азайтуы мүмкін. Бірдей атқа ие орындаушылар немесе топтар әрқашан ажыратылмайды. Жүйе әртүрлі орындаушылардың тегтерін бір орындаушының профиліне аударуға тырысады және соңғы кезде трек атауларын үйлестіруге ұмтылады.
Әлемдік карталар
Last.fm барлық Last.fm пайдаланушылары тыңдаған ең танымал 400 әртіс пен тректердің апталық "глобал" тізімін жасайды. Нәтижесі радиода ойналуына немесе сатылуына негізделген Ұлыбританияның Top 40, Billboard, Soundscan сияқты дәстүрлі коммерциялық музыка тізімдерінен едәуір өзгеше. Last.fm тізімдері аз өзгергіш, ал жаңа альбомның шығуы коммерциялық тізімдерден шығып кеткеннен кейін де көптеген айлар немесе жылдар бойы ойнату деректерінде көрінуі мүмкін. Мысалы, The Beatles Last.fm-де үздік бестікке тұрақты түрде кіреді, бұл топтың музыкасының қазіргі альбом сатылымына қарамастан, танымалдылығын көрсетеді. Күтілетін альбомның шығуы немесе әртістің қазасы сияқты маңызды оқиғалар тізімдерге үлкен әсер ете алады. Global Tag Chart әртістерді, альбомдар мен тректерді сипаттау үшін қолданылған ең танымал 100 тегті көрсетеді. Бұл Last.fm пайдаланушыларының тег жүйесі алғаш енгізілгеннен бері қолданған тегтердің жалпы санына негізделген және қазіргі уақытта осы тегтермен байланысты "глобал тег радио" станцияларын тыңдаған пайдаланушылардың санын міндетті түрде көрсетпейді.
Скрабблдену
Last.fm радиосы арқылы ойнатылған музыканы Last.fm автоматты түрде қадағалайды. Пайдаланушылар басқа стриминг сайттардан немесе жеке құрылғыларындағы жергілікті ойнатылған музыканы бақылау арқылы өз Last.fm профиліне тыңдау деректерін қоса алады. Scrobbling – бұл музыканы компьютерлер, ұялы телефондар, планшеттер және дербес (аппараттық) медиа ойнатқыштардағы бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы жергілікті түрде сақтап, ойнату мүмкіндігі. Шындығында, Last.fm радио қызметінің пайда болуына дейін де, кейін де тыңдау деректерін scrobble етудің жалғыз тәсілдері осылар болды. Кейбір сайттар мен медиа ойнатқыштарда тыңдау деректерін жүктеу (scrobble) мүмкіндігі енгізілген, ал басқалары үшін пайдаланушылар өздерінің музыка ойнатқыштарына плагин жүктеп орнатуы керек, ол әннің жартысы немесе алғашқы төрт минуты ойнатылғаннан кейін әртісі мен атауын автоматты түрде жібереді, егер біріншісі ертерек болса. Егер тректің ұзақтығы 30 секундтан кем болса (iTunes-та 31 секунд) немесе тректе метадеректер (ID3, CDDB және т.б.) болмаса, онда ол жіберілмейді. Dial-up қолданушыларды немесе оффлайн режимде музыка тыңдаушыларды ескере отырып, деректерді кэштеу және оларды жаппай жіберу де мүмкін.