Кіріспе

Қара дененің сәуле шығару қуаты туралы физикалық заң

Стефан-Болцман заңы, сондай-ақ Стефан заңы деп аталады, заттың температурасы тұрғысынан заттың шығаратын жылулық сәулеленуінің қарқындылығын сипаттайды. Бұл заңды тәжірибелік жолмен анықтаған Йозеф Стефан және теориялық тұрғыдан дәлелдеген Людвиг Болцманның есімдерімен аталады. Идеалды жұтатын/шығаратын дене немесе қара дене үшін Стефан-Болцман заңы, бірлік уақытта бірлік бет ауданынан сәулеленетін жалпы энергия (сәулелік шығыс деп те аталады) қара дененің температурасының төртінші дәрежесіне тура пропорционалды екенін көрсетеді, T:

Пропорционалдық коэффициенті , Стефан-Болцман тұрақтысы деп аталады. Оның мәні:

Жалпы жағдайда, сәулелік шығыс үшін Стефан-Болцман заңы мынадай түйінде болады:

мұнда – сәуле шығаруды жүзеге асыратын дененің эмиссивтілігі. Эмиссивтілік әдетте нөл мен бірдің арасында болады, бірақ кейбір ерекше материалдарда эмиссивтілік бірден артық болуы мүмкін. Эмиссивтілік бірге тең болса, ол қара денеге сәйкес келеді.

Тарих

1864 жылы Джон Тиндал платиналық жіпшеден инфрақызыл сәуле шығаруды және жіпшенің сәйкес түсін өлшеді. Абсолюттік температураның төртінші дәрежесіне пропорционалдылықты 1877 жылы Йозеф Стефан (1835–1893) Тиндалдың эксперименттік өлшеулері негізінде, Вена ғылым академиясының мәжілістерінің бюллетеньдерінде жарияланған «Über die Beziehung zwischen der Wärmestrahlung und der Temperatur» (Термальды сәулелену мен температура арасындағы байланыс туралы) мақаласында анықтады. Теориялық тұжырымдамалар негізінде заңды 1884 жылы Людвиг Болцман (1844–1906) Адольфо Бартолидің еңбегіне сүйене отырып ұсынды. Бартоли 1876 жылы термодинамика принциптерінен сәулелену қысымының бар екенін дәлелдеді. Бартолиден кейін Болцман жұмыс денесі ретінде идеалдық газдың орнына электромагниттік сәулеленуді пайдаланатын идеалдық жылу машинасы туралы қарастырды. Заң дерлік бірден тәжірибе жүзінде тексерілді. Генрих Вебер 1888 жылы жоғары температурадағы ауытқуларды көрсетті, бірақ 1897 жылға дейін 1535 К температураға дейін өлшеу қателіктері шегінде толыққанды дәлдік расталды. Заң, оның ішінде Стефан-Болцман тұрақтысының жарық жылдамдығы, Болцман тұрақтысы және Планк тұрақтысы функциясы ретіндегі теориялық болжамы, 1900 жылы қалыптасқан Планк заңының тікелей салдары болып табылады.

Күннің температурасы

Өзінің заңдары арқылы Стефан Күн бетінің температурасын анықтады. Ол Жаку Луи Соредің (1827–1890) деректеріне сүйене отырып, Күннің энергия ағынының тығыздығы белгілі бір қыздырылған металл ламеланың (жіңішке пластинканың) энергия ағынының тығыздығынан 29 есе үлкен деп қорытынды жасады. Дөңгелек ламелла өлшеу құрылымынан соншалықты қашықтықта орналастырылды, ол Күнмен бірдей бұрыштық диаметрде көрінетіндей болды. Сорет ламелланың температурасын шамамен 1900 °C-тан 2000 °C-қа дейін бағалады. Стефан Күннен келетін энергия ағынының 1/3 бөлігін Жер атмосферасы сіңіреді деп есептеді, сондықтан ол Күннің дұрыс энергия ағыны үшін Сореттің мәнінен 3/2 есе үлкен мәнді алды, яғни 29 × 3/2 = 43,5. Атмосферадағы сіңудің нақты өлшемдері 1888 және 1904 жылдары ғана жасалды. Стефан есептеген температура бұрынғы мәндердің орташасынан (медианасы) 1950 °C және абсолютті термодинамикалық шамасы 2200 K болды. 2,574 = 43,5 екендігінен, заң бойынша Күннің температурасы ламелланың температурасынан 2,57 есе жоғары, сондықтан Стефан 5430 °C немесе 5700 K мәнін алды. Бұл Күн температурасының алғашқы сенімді мәні болды. Осыған дейін 1800 °C-тан 13 000 000-ға дейін әртүрлі мәндер айтылған. 1800 °C-қа тең ең төменгі мәнді 1838 жылы Клод Пуйель (1790–1868) Дулон-Петти заңы арқылы анықтады. Пуйель де Күннің дұрыс энергия ағынының жартысын ғана ескерді.

Энергия тығыздығының термодинамикалық шығарылымы

Сәулеленуді қамтитын қораптың энергия тығыздығы термодинамика қолданылу арқылы шығарылуы мүмкін.