Кіріспе

Конвергенттік тақта шекарасында мұхиттық литосфераның континенттік литосфераға көтерілуі – геологиялық процесс. Обдукция – геологиялық процесс, онда тығыз мұхиттық қабық (тіпті жоғарғы мантия да) конвергенттік тақта шекарасында төмен түсетін мұхиттық тақтадан сүртіліп, іргелес тақтаның үстіне итеріледі. Океандық және континенттік тақталар жақын келгенде, әдетте тығыз мұхиттық қабық субдукция процесінде континенттік қабықтың астына батып кетеді. Аз кездесетін обдукция көбінесе тақталардың соқтығысуында, орогендік белдеулерде (субдукцияланатын мұхиттық тақтаның бір бөлігі континенттік тақтаға орналасады) немесе артқы доға алаптарында (тақталардың соқтығысуынан континенттің шеті қалған бөлігінен алыстатылатын аймақтар) жүзеге асады. Мұхиттық литосфераның обдукциясы офиолит деп аталатын тау жыныстарының ерекше жиынтығын құрайды. Бұл жиынтыққа терең теңіз шөгінді тау жыныстары (черт, әк тас, кластикалық шөгінділер), жанартаулық тау жыныстары (жастық лава, жанартаулық шыны, жанартаулық күл, қабатты дамбалар және габбролар) және перидотит (мантия тау жынысы) кіреді. Джон Макфи офиолиттің обдукция арқылы қалыптасуын «мұхиттық қабық траншеяға құлап, континенттің астына өткенде, қабықтың бір бөлігі – яғни офиолит – үстінен қырқылып, континенттің шетіне жетіп, орналасады» деп сипаттайды. Континенттік қабықтың фрагменті субдукция аймағына түсіп, мұхиттық мафиялық және ультрамафиялық тау жыныстарының мантиядан континенттік қабыққа көтерілуіне алып келетін жағдайларда да обдукция болуы мүмкін. Обдукция көбінесе екі үлкен тақтаның арасында қалған кішкентай тектоникалық тақтада жүзеге асады, онда қабық (аралдық доға және мұхиттық) жаңа терран ретінде іргелес континентке біріктіріледі. Екі континенттік тақта соқтығысқанда, олардың арасындағы мұхиттық қабықтың обдукциясы пайда болған орогенездің бір бөлігі болып табылады.

Субдукциялық аймақтарда жоғары көтерілу

Бұл процесс мұхит шұңғымаларының (субдукция аймағы) ішкі қабырғаларының астында және артында жүзеге асады, онда мұхит қабығы мен мантиясының бөліктері төмен түсетін тақтаның жоғарғы жағынан жұлып алынып, жоғары қысымды жиынтықтарға енгізіліп, екінші тақтаның алдыңғы шетіне тығылады. Кернеулік жағдайда мұхит қабығы мен жоғарғы мантиясының әлсіреуі және жарылуы мүмкін. Бұл офиолиттік тақталардың үстіңгі тақтаға қосылуына алып келеді. Бұл концепция Омандағы Семейіл офиолит кешенінің орналасуы үшін Черч және Черч, сондай-ақ Стивенс Ньюфаундлендтің батысындағы аралдар шығанағының жапырағының орналасуы үшін дәлелдеген. Кейіннен бұл идея мұхиттық литосфераның астына континенттік шеттердің субдукциясын қолдайтын гипотезалармен алмастырылды.

Таралу жотасының субдукциялық аймаққа айналуы

Көптеген офиолиттік кешендер тақталардың қосылуы арқылы пайда болғаннан кейін көп ұзамай, мұхиттық литосфераның жұқа, ыстық обдукцияланған қабаттары түрінде орналастырылды. Тарату шекарасының субдукция шекарасына ауысуы, тақталардың салыстырмалы қозғалысының жылдам қайта құрылуынан туындауы мүмкін. Трансформациялық жарықшақ та субдукция аймағына айналуы мүмкін, онда жоғарырақ, ыстық, жұқа литосфера төменгі, суық литосфераның үстіне шығады. Бұл механизм континенттік шетке жақын жерде болса, офиолиттік кешеннің обдукциясына алып келеді. Офиолиттің кең таралған түрі артқы доғалық шеттік алаптардың жабылуымен байланысты, және мұндай жабылу кезінде мұхиттық қабық пен мантияның бөліктері жақын континенттік алқапқа итеріліп, офиолиттік қабаттар түрінде орналасуы мүмкін. Жанартаулық доға мен артқы доғалық алаптың жоғары жылу ағыны аймағында литосфера әсіресе жұқа болады. Бұл жұқа литосфера, егер аймаққа қысым түсірілсе, аз бұрыштағы итеру беті бойымен оңай сынуы мүмкін. Мұндай жағдайларда литосфераның жұқа қабаты жұлынып, жақын литосфераның үстіне жылжып, соңында жақын континенттік алқапта жұқа офиолиттік қабат ретінде орналасады. Бұл механизм – мұхиттық литосфераның жұқа, ыстық қабатының салқын және қалың литосфераға обдукцияланатын тақталардың жақындасуының бір түрі.

Континенттік соқтығысу

Океан екі континенттік литосфераның арасында бірте-бірте қысылғанда, мұхит қабығы мен мантияның көтерілген бөліктері континенттік плиталар арасында қалып, ажырап, континенттік көтерілістің алға жылжуымен бірге жоғары көтеріле бастайды. Ұдайы конвергенция доға шұңқырының аралығын жабуға және соңында вулкандық доғаның метаморфты, плутондық және вулкандық тау жыныстарын жабуға алып келуі мүмкін. Мұхиттың бір бөлігі толық субдукцияланғаннан кейін, жалғасқан конвергенция қабықтың қысқаруының ішкіконтиненттік механизмдерінің келесі тізбегіне әкелуі мүмкін. Осы механизм Жерорта теңізі аймағындағы әртүрлі мұхит бассейндерінің пайда болуына жауапты деп саналады. Альпид белдеуі Еуразия және Африка плиталарының жалпы жақындасуы кезіндегі пластиналардың өзара әрекеттесуінің күрделі тарихын сақтайды деп есептеледі.

Мысалдар

Қазіргі таңда мұхиттық плитаның астына енген континенттік плиталардың саны аз, бірақ бұрын мұндай жағдай бірнеше рет болған. Сондықтан, бүкіл әлемде жер бетіне шығып жатқан мұхиттық қыртыстың жыныстары мен жер асты мантиясының терең қабаттарының үлгілері бар. Жаңа Каледония – соңғы кездегі ұрлаудың бір мысалы. Солтүстік Калифорниядағы Кламат тауларында бірнеше ұрланған мұхиттық плиталар кездеседі, олардың ең танымалдары – Жағалау қатары офиолиті. Ұрланған фрагменттер Оманның Хаджар тауларында, Кипрдің Троодос тауларында, Ньюфаундлендте, Жаңа Зеландияда, Еуропаның Альп тауларында, Шетланд аралдарындағы Унст және Фетлар аралдарында, Норвегиядағы Лека аралында және Солтүстік Американың шығысындағы Аппалачи тауларындағы Блю Ридж офиолитінде табылды.