Кіріспе

Кодиак аралы (, Кадьяк) — Аляска штатының оңтүстік жағалауындағы ірі арал. Аляска материгінен Шеликоф бұғазымен бөлінген. Кодиак архипелагындағы ең үлкен арал, Кодиак аралы — АҚШ-тағы екінші ең үлкен арал және әлемдегі 80-ші ең үлкен арал, ауданы 3,595.09 шаршы миль (9,311 км²), Кипрден сәл үлкен. Аралдың ұзындығы шамалы, ал ені солтүстіктен оңтүстікке дейін өзгереді. Кодиак аралы Алеут шұңқырының жағалауында орналасқан Кодиак теңіз тауының атауын алған. Аралдағы ең ірі елді мекен — Аляскадағы Кодиак қаласы. Кодиак аралы солтүстік және шығысында таулы және орманды, ал оңтүстігінде ағаштар аз. Аралда қайықтарды қорғалған бейіндерде тоқтатуға қолайлы, мұзсыз, терең шығанақтар көп. Аралдың оңтүстік-батыс үштен екі бөлігі, Кодиак архипелагының көп бөлігі сияқты, Кодиак ұлттық жануарлар қорығының құрамына кіреді. Кодиак аралы Алясканың Кодиак аралы және Кодиак архипелагының бөлігі болып табылады. Кодиак қаласы Кодиак аралындағы жеті елді мекеннің бірі және аралдың бас қаласы. Арал мен басқа әлем арасындағы барлық коммерциялық тасымал осы қала арқылы жүзеге асырылады, паром немесе әуе тасымалымен. Басқа елді мекендерге Ахиок, Ескі Порт, Карлук, Ларсен шығанағы, Порт-Лайонс және Чиняк мүйісінің жанындағы ұйымдастырылмаған елді мекен жатады. Жақын орналасқан Спраус аралындағы Оузинки ауылы да аралдық қауымдастықтың бір бөлігі болып табылады. Кодиакта АҚШ жағалау күзетінің ең ірі базасы да орналасқан, оған Кодиак жағалау күзеті базасы, Кодиак жағалау күзеті әуе станциясы, Кодиак байланыс станциясы және Кодиак навигациялық станциясы кіреді. Аралда Тынық мұхиты ғарыш кешені де бар. Кодиак аюы мен патша крабы осы аралға тән. Балық аулау индустриясы аралдың ең маңызды экономикалық қызметі болып табылады; балық аулауға Тынық мұхитының бөктері, Тынық мұхитының палтусы және краб кіреді. Карлук өзені лососьтің көптеп жүзуімен әйгілі. Сондай-ақ, ағаш кесу, мал шаруашылығы, көптеген консервілеу зауыттары және мыс өндіру де кең таралған. Кодиак қаласының үстіндегі Пилар тауының шыңында орналасқан антенна шаруашылығы аралға және одан негізгі байланыс қызметтерін қамтамасыз етеді.

Тарих

Кодиак – Сугпиактың атамекені, Американың түпкілікті халқының Алютиак тайпасы. Алғашқы тұрғындар теңіз жануарларын аулау, балық аулау және жинау арқылы күнкөріс жасаған. 1763 жылы Кодиак аралын орыс тері саудагері Степан Глотов зерттеген. Аралға алғашқы қоныс аударушылар 1784 жылы Үш қасиетті шығанағында орыс поселенісін құрған Григорий Шелихов басқаруымен орыс саяхатшылары болды. Қазіргі Олд-Харбор ауылы сол жерде дамыды. 1792 жылы поселеніс қазіргі Кодиак орнына көшіріліп, Алясканың жергілікті халқымен орыс тері саудасының орталығына айналды. 1793 жылы Григорий Шелихов, Иркутск генерал-губернаторының көмегімен, жиырма қолөнерші мен он шаңырақтың шаруаларын мемлекеттік салық төлеу шартымен, Ресей Америкасындағы қоныстардың сәтті дамуын және кеме жасаушылықтар мен фабрикалардың құрылуын ілгерілету үшін алды. Шелиховке берілген қоныс аударушылар толық мағынада құл болған жоқ. Оларды сатуға, кепілге беруге болмады; олар Шелихов-Голиков компаниясы бар болған кезде компанияға тиесілі болды. Алютиактарды орыс басқыншылары аң аулау, жинау және азық-түлік пен теріні өңдеу үшін жұмылдырды. Жергілікті еңбек күшін кепілге алу, физикалық қорқыту және жазалау арқылы пайдаланды. Алютиак еркектері саңбақ терісі мен құс терісінен белгілі бір мөлшерде жинауға міндеттелді, содан кейін Алютиак әйелдері олардан су өткізбейтін паркалар тікті. Ресейлік тері саудагерлері теңіз суырының аулауын күрт кеңейтті және Алютиак еркектерін терілі жануарлардың жергілікті популяциясы азайған сайын, одан да алыс аудандарда ұзақ уақыт бойы аң аулауға мәжбүр етті. 1837-1839 жылдары шешек ауруы Ресей Америкасының барлық аумағын шарпып, жергілікті халықтың үштен бірін жойды. 9 маусымда Кодиак ауылының тұрғындары үш күннен кейін алғаш рет күлсіз, аспан ашық болды, бірақ олардың қоршаған ортасы күрт өзгерді. Кодиак аралындағы жануарлар дүниесі жарылыстан шыққан күл мен қышқыл жаңбырдан қирады. Аюлар мен басқа да ірі жануарлар қалың күлден соқыр болды, көптеген өсімдіктер мен кішкентай жануарлар жарылыс кезінде тұншығып кеткендіктен, көптегендер аштықтан қайтыс болды. Құстар жанартау күлімен жабылып, соқыр болды. Тіпті, сол аймақтағы көптеген масалар да жойылды. Суда тіршілік ететін жануарлар күлге толы суларда қырылды. Ласосьтың өмірінің барлық кезеңі жарылыс пен оның салдарынан жойылды. 1915-1919 жылдары Алясканың оңтүстік-батысындағы лосось балық аулау индустриясы қирады.

1964 жылғы жер сілкінісі

1964 жылы арал Ұлы жұма күні болған жер сілкінісі мен цунамиге ұшырады, осының салдарынан жағалаудың көп бөлігі, іскерлік аудан және бірнеше ауылдар қирады.

Парктер мен қорғалатын аумақтар

Аралдың үштен екі бөлігі Кодиак ұлттық жануарлар қорығының ішінде орналасқан және оған автомобиль жолы жоқ. Қорық бас кеңсесі Чиниак тас жолында, Бускин өзені мемлекеттік демалыс орнына баратын жолдың басында орналасқан. Бускин өзені мемлекеттік демалыс орнында кемпинг, пикник аймақтары, жағажайлар және Бускин өзенінде лосось мен форель балық аулау мүмкіндігі бар. Пасагшак өзені мемлекеттік демалыс орны – аралдағы ең жақсы лосось және форель балық аулауға қол жеткізетін шағын кемпингі бар парк. Аралда сонымен қатар Форт-Аберкромби мемлекеттік тарихи паркі де орналасқан.