Кіріспе

Коммисарлық бұйрық (Kommissarbefehl) – 1941 жылғы 6 маусымда «Барбаросса» операциясы басталғанға дейін Германияның Жоғарғы Бас қолбасшылығы (ОКВ) берген бұйрық. Оның ресми атауы «Саяси комиссарларды қабылдау ережелері» (Richtlinien für die Behandlung politischer Kommissare) болды. Бұл бұйрық Вермахтқа тұтқынға алынған әскерлердің арасында анықталған кез келген советтік саяси комиссарын, әскери күштердегі «яһуди-большевиктік» идеологияны күштеп жүзеге асырушы деп санай отырып, дереу өлім жазасына кесуді тапсырды. Бұл нацистік басшылықтың берген қылмыстық бұйрықтарының бірі. Бұйрыққа сәйкес, «толыққанды большевиктерге немесе большевиктік идеологияның белсенді өкілдеріне» жатқан барлық тұтқындар да өлтірілуге тиіс болды.

Жауап

Комиссарлық бұйрықтың алғашқы жобасын генерал Эвген Мюллер 1941 жылғы 6 мамырда шығарды және тұтқынға алынған комиссарлардың Германиядағы тұтқын лагеріне жетуіне жол бермеу үшін барлық комиссарларды атуды талап етті. Неміс тарихшысы Ханс Адольф Якобсен былай деп жазды:

Неміс армиясының командирлерінің ойында бұл бұйрықтың халықаралық заңды әдейі бұзғаны туралы еш күмән болған жоқ; бұл Kommissarbefehl-дің таратылған жазбаша көшірмелерінің едәуір аз санынан көрінеді. Мюллер армия командирлерін "шамадан тыс әрекеттерге" жол бермеуге шақырған абзац ОКВ-ның өтініші бойынша алынып тасталды. Неміс армиясының бас командирі Вальтер фон Браухич 1941 жылғы 24 мамырда Мюллердің абзацын қосып, бұйрықты өзгертіп, армияны бұйрықты орындау кезінде тәртіпті сақтауға шақырды. Бұйрықтың соңғы жобасын ОКВ 1941 жылғы 6 маусымда шығарды және ол тек жоғары шенді командирлерге ғана қатысты, олар өздерінің бағыныштыларына ауызша хабарлауға міндеттелді. Нацистік пропаганда Барбароссаны неміс ұлттық социализмі мен "иудей-большевизм" арасындағы идеологиялық нәсілдік соғыс ретінде көрсетті, совет жауларын славян Унтерменш (адамнан төмен) және "азиялық" жабайылардың күштері ретінде бейнеледі, олар "варварлық азиялық күресу әдістерімен" шайқасып, зұлым еврей комиссарларының басшылығымен әрекет етеді, ал неміс әскерлері оларға ешқандай жарылқау көрсетпеуге тиіс. Вермахт офицерлері мен сарбаздарының көпшілігі соғысты нацистік тұрғысынан қарастырып, совет қарсыластарын адамнан төмен санады. Комиссарлық бұйрықтың орындалуы мыңдаған адамның өлім жазасына кесілуіне әкелді. Неміс тарихшысы Юрген Форстер 1989 жылы комиссарлық бұйрық орындалмағаны туралы айтылған пікірдің шындыққа сай еместігін жазды, өйткені неміс армиясының көптеген командирлері өз естеліктерінде және Эрнст Нольте сияқты кейбір неміс тарихшылары әлі де осыны мәлімдеді. Эрих фон Манштейн комиссарлық бұйрықты өзінің бағыныштыларына жеткізіп, олар тұтқынға алынған барлық комиссарларды атып тастады, бұл қылмысы үшін ол 1949 жылы британдық сотта айыпталды. Соғыстан кейін Манштейн комиссарлық бұйрығына бағынбағаны туралы жалған мәлімдеме жасап, бұйрыққа қарсы болғанын және оны ешқашан орындамағанын айтты. Бұл күтпеген салдар неміс тарапынан Гитлерге (мысалы, Клаус фон Штауфенберг арқылы) жолданған шағымдарда айтылды, нәтижесінде Гитлер бір жылдан кейін, 1942 жылғы 6 мамырда комиссарлық бұйрықты жойды. Бұл бұйрық Нюрнберг процесінде дәлел ретінде пайдаланылды және неміс генералдары Гитлердің бұйрықтарын орындауға міндетті ме деген кең ауқымды мәселенің бір бөлігі болды, тіпті олар бұл бұйрықтардың заңсыз екенін білген жағдайда да.