Кіріспе

Молекулалық биологияда бес негіздік қақпақ (5' қақпақ) – алдын-ала мРНК сияқты кейбір бастапқы транскрипттердің 5' ұшындағы арнайы өзгертілген нуклеотид. Бұл процеске мРНК қақпақталуы дейді, ол қатаң реттеледі және белок синтезі кезінде трансляцияға түсуге қабілетті тұрақты және пісіп жетілген хабаршы РНК құру үшін өте маңызды. Митохондриялық мРНК және хлоропласт мРНК қақпақталмайды.

Құрылымы

Эукариоттарда 5′-қақпақ (cap 0), мРНК молекуласының 5′-ұшында орналасқан, гуанин нуклеотидінен тұрады, ол ерекше 5′-тен 5′-қа дейінгі трифосфатты байланыс арқылы мРНК-ға қосылған. Бұл гуанозин метилтрансфераза ферменті арқылы тірі организмде (in vivo) қақпақшаланғаннан кейін 7-позицияда метилденеді. Ол 7 метилгуанилат қақпағы деп аталады, және m7G деп қысқартылады. Көпжасушалы эукариоттарда және кейбір вирустарда, мРНК-ның 5′-ұшындағы алғашқы 2 рибоза қанттарының 2′ гидрокси топтарының метилденуі сияқты қосымша өзгерістер де болады. 1-қақпақта бірінші рибозадағы қанттың метилденген 2′ гидрокси тобы бар, ал 2-қақпақта бірінші екі рибозадағы қанттың метилденген 2′ гидрокси тобы бар, оң жақта көрсетілгендей. 5′-қақпақ химиялық тұрғыдан РНК молекуласының 3′-ұшына ұқсас (қақпақ рибозасының 5′-көміртегі байланысқан, ал 3′-ұшы байланыспаған). Бұл 5′ экзонуклеазаларға қарсы айқын төзімділікті қамтамасыз етеді. Кішкентай ядролық РНК-лар ерекше 5′-қақпақтарға ие. Sm класындағы snРНК-лар 5′-триметилгуанозин қақпақтарымен, ал Lsm класындағы snРНК-лар 5′-монометилфосфат қақпақтарымен кездеседі. Бактерияларда және мүмкін жоғары организмдерде де, кейбір РНК-лар NAD+, NADH немесе 3′ дефосфокофермент А-мен қақпақшаланады. Барлық организмдерде мРНК молекулалары хабаршы РНК декэппингі деп аталатын процесте декэппингке ұшырауы мүмкін.