Кіріспе
Ген ішіндегі нақты негіз жұптары тізбегі. Интрон – түпкі РНК өнімінде экспрессияланбайтын немесе жұмыс істемейтін ген ішіндегі кез келген нуклеотидтік тізбек. "Интрон" сөзі "интрагендік аймақ", яғни геннің ішіндегі аймақ терминінен туындаған. Интрон термині гендегі ДНҚ тізбегін және РНК транскрипттеріндегі сәйкес РНК тізбегін білдіреді. РНК өңдеу арқылы пісіп жетілген РНК-ны құрау үшін біріктірілетін интрон емес тізбектер экзондар деп аталады. Интрондар эукариоттардың көпшілігінің және көптеген эукариоттық вирустардың гендерінде кездеседі, және олар ақуызды кодтайтын гендерде де, РНК ретінде (кодтамайтын гендерде) жұмыс істейтін гендерде де болуы мүмкін. Интрондардың төрт негізгі түрі бар: тРНК интрондары, I топтағы интрондар, II топтағы интрондар және сплайцеосомалық интрондар (төменде қараңыз). Интрондар бактериялар мен археяларда (прокариоттарда) сирек кездеседі.
An intron is any nucleotide sequence within a gene that is not expressed or operative in the final RNA product. The word intron is derived from the term intragenic region, i. e., a region inside a gene. The term intron refers to both the DNA sequence within a gene and the corresponding RNA sequence in RNA transcripts. The non intron sequences that become joined by this RNA processing to form the mature RNA are called exons. Introns are found in the genes of most eukaryotes and many eukaryotic viruses and they can be located in both protein coding genes and genes that function as RNA (noncoding genes). There are four main types of introns: tRNA introns, group I introns, group II introns, and spliceosomal introns (see below). Introns are rare in Bacteria and Archaea (prokaryotes).
Табылды және этимологиясы
Интрондар алғаш рет аденовирустың ақуызды кодтайтын гендерінде табылды, содан кейін трансфер РНК және рибосома РНК гендерін кодтайтын гендерде анықталды. Қазіргі кезде интрондар барлық биологиялық царстволардағы организмдердің, бактериялардың және вирустардың әртүрлі гендерінде кездесетіні белгілі. Гендердің интрондармен бөлінуі немесе үзілуі 1977 жылы Филипп Аллен Шарп пен Ричард Дж. Робертс тәуелсіз түрде анықтады, осыған байланысты олар 1993 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығын бөлісті. "Интрон" терминін американдық биохимик Уолтер Гилберт енгізді:
Интрондар кейде аралық тізбектер деп аталса да, "аралық тізбек" термині соңғы ген өнімінде жоқ ішкі нуклеин қышқылының бірнеше отбасыларын қамтиды, олардың ішінде интейндер, трансляцияланбаған аймақтар (UTR) және РНК редакциялау арқылы алынып тасталған нуклеотидтер, сондай-ақ интрондар да бар.
Тарату
Интрондардың жиілігі әртүрлі геномдарда биологиялық организмдердің кең спектрінде айқын түрде өзгереді. Мысалы, интрондар жақ сүйекті омыртқалы жануарлардың ядролық геномдарында (адам, егеуқұйрық, және фугу балығы сияқты) өте көп кездеседі, онда ақуызды кодтайтын гендер көбінесе бірнеше интрондарды қамтиды, ал кейбір эукариотты микроорганизмдердің ядролық гендерінде интрондар сирек болады, мысалы, нан пісіруші/сыра жасаушы ашытқы (Saccharomyces cerevisiae). Керісінше, омыртқалы жануарлардың митохондриялық геномдарында интрондар мүлдем жоқ, бірақ эукариотты микроорганизмдерде көптеген интрондар болуы мүмкін. Ерекше жағдай – Drosophila dhc7 генінде ≥3,6 мегабазалық (Mb) интрон бар, оның транскрипциялануы шамамен үш күнге созалады. Ал, 2015 жылғы зерттеуге сәйкес, ең қысқа белгілі метазоандық интрон ұзындығы – адам MST1L геніне тән 30 негіз жұбын (bp) құрайды. Ең қысқа интрондар гетеротрих цилиаттарына тән, мысалы, Stentor coeruleus, олардың көпшілігі (>95%) 15 немесе 16 бп ұзындығында болады.
Сплицесомалық интрондар
Ядролық алдын-мРНК интрондары (сплицеосомалық интрондар) интрон мен экзон арасындағы шекараларда орналасқан нақты интрон тізбектерімен сипатталады. Бұл тізбектер шплицеосомалық РНК молекулалары шплицирлеу реакциялары басталар кезде таниды. Сонымен қатар, олардың құрамында тармақталу нүктесі болады – интронның 3' ұшына жақын орналасқан нақты нуклеотидтік тізбек, ол шплицирлеу процесінде интронның 5' ұшымен ковалентті байланысып, тармақталған интрон құрайды. Осы үш қысқа сақталған элементтен басқа, ядролық алдын-мРНК интрон тізбектері өте өзгергіш. Ядролық алдын-мРНК интрондары көбінесе оларды қоршап тұрған экзондардан әлдеқайда ұзын болады.
tRNA интрондары
Ақуыздардың араласуымен алынып тасталатын трансфер РНК интрондары, тігілмеген тРНК прекурсорларының антикодон циклындағы нақты бір жерде кездеседі және тРНК тігілу эндонуклеазасымен жойылады. Экзондар содан кейін екінші ақуыз – тРНК тігілу лигазы арқылы біріктіріледі. Өзін-өзі тігілетін интрондар кейде тРНК гендерінде де табылуы мүмкін екенін ескеріңіз.
I топ және II топ интрондары
І және ІІ топтағы интрондар тірі организмдердің өте кең ауқымында белоктарды (мессенджер РНК), трансфер РНК және рибосомалық РНК кодтайтын гендерде кездеседі. РНК-ға транскрипцияланғаннан кейін, І және ІІ топтағы интрондар да кең ауқымды ішкі өзара әрекеттесулер жасайды, бұл оларға нақты, күрделі үш өлшемді архитектураға жиналуға мүмкіндік береді. Бұл күрделі архитектуралар кейбір І және ІІ топтағы интрондардың өздігінен тігілуіне мүмкіндік береді, яғни интроннан тұратын РНК молекуласы өзінің ковалентті құрылымын интронның дәл жойылуы және экзондардың дұрыс ретпен біріктірілуі үшін өздігінен қайта құрастыра алады. Кейбір жағдайларда, белгілі бір интрон байланыстыратын ақуыздар тігілуге қатысады, олар интронға өздігінен тігілу белсенділігі үшін қажетті үш өлшемді құрылымға жиналуына көмектеседі. І және ІІ топтағы интрондар әртүрлі ішкі сақталған тізбектер мен жиналған құрылымдар арқылы, сондай-ақ ІІ топтағы интрондарды қамтитын РНК молекулаларын тігу нәтижесінде тармақталған интрондардың (сплайсосомалық РНК-ларға ұқсас) пайда болуымен ерекшеленеді, ал І топтағы интрондар тігуді бастау үшін кодталмаған гуанозин нуклеотидін (әдетте GTP) пайдаланады, оны кесілген интронның 5' ұшына қосады.
Тігістірудің дәлдігі туралы
Сплицеосома – жүзге жуық ақуыз бен бес түрлі РНК-дан тұратын өте күрделі құрылым. Реакцияның субстраты – ұзын РНК молекуласы, ал сплицеосома катализдейтін трансэстерификация реакциялары мыңдаған нуклеотидтер арақашықтықтағы сайттарды жақындастыруды қажет етеді. Барлық биохимиялық реакциялар белгілі бір қателік деңгейімен байланысты, және реакция неғұрлым күрделі болса, қателік деңгейі де соғұрлым жоғары болады. Сондықтан, сплицеосома катализдейтін шплицинг реакциясының қателік деңгейі жоғары болуы заңды, тіпті сплицеосоманың қосымша факторлары криптографиялық шплицеосомалық орындардың кездейсоқ жарылуын басуға тырысқанмен де. Идеалды жағдайда, шплицинг реакциясы 99,999% дәлдікке ие болуы мүмкін (қателік деңгейі 10−5), дұрыс экзондар біріктіріліп, дұрыс интрондар жойылады. Дегенмен, бұл идеалды жағдайлар ең жақсы шплицеосомалық сайттар тізбегімен өте жақын сәйкестікті және интрондардағы кез келген бәсекелес криптографиялық шплицеосомалық сайттар тізбегінің болмауын талап етеді. Ал мұндай жағдайлар 40 килобазалық жұптан астамды қамтитын ірі эукариоттық гендерде сирек кездеседі. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, нақты қателік деңгейі 10−5-тен әлдеқайда жоғары болуы мүмкін, тіпті ген үшін 2% немесе 3% қателікке (қателік деңгейі 2 немесе 3 x 10−2) жете алуы мүмкін. Қосымша зерттеулер қателік деңгейі интрон үшін 0,1% кем емес екенін көрсетеді. Бұл салыстырмалы түрде жоғары шплицинг қателерінің деңгейі көптеген шплицеосомалық варианттардың тез бұзылуын түсіндіреді. Гендердегі байланыс орындарының нашар байланысуы шплицинг қателеріне әкеледі, және осы орындардың табиғи сұрыпталу арқылы жойылмауы таңғаларлық көрінуі мүмкін. Олардың сақталуына қатысты аргументтер "құр ДНК" үшін келтірілген аргументтерге ұқсас. Байланыс орындарын құратын немесе бұзатын мутациялар сәл зиянды болуы мүмкін, бірақ мұндай мутациялардың көп саны болғандықтан, олардың кейбіреуі популяцияда бекітілуіне әкелуіне болады. Бұл, әсіресе, адамдар сияқты салыстырмалы түрде кішкентай ұзақ мерзімді тиімді популяция мөлшеріне ие түрлер үшін маңызды. Осыған байланысты, адам геномында аберрант транскрипт изоформаларын тудыратын оңтайлы емес тізбектердің көп мөлшері бар болуы мүмкін. Осы зерттеуде біз осыған тікелей дәлелдер келтіреміз. Мутантты аллель гетерозиготалық күйде болғанда, екі көп мөлшерде кездесетін шплицеосомалық вариант пайда болады: біреуі функционалды, екіншісі функционалды емес. Гомозиготалық күйде мутантты аллельдер Виктория патшайымының ұрпақтарында кездесетін гемофилия сияқты генетикалық ауруды тудыруы мүмкін, онда қан ұю факторы геніндегі интронның бірінде мутация пайда болып, 3' криптографиялық шплицеосомалық сайтты құрайды, нәтижесінде аберрант шплицинг пайда болады. Адамдардың аурудан өлімінің елеулі бөлігі қалыпты шплицингке кедергі келтіретін мутацияларға байланысты болуы мүмкін, көбінесе криптографиялық шплицеосомалық сайттарды құру арқылы.
Биологиялық функциялар мен эволюция
Интрондар ақуыз өнімдерін кодтамайды, бірақ гендік экспрессияны реттеудің ажырамас бөлігі болып табылады. Кейбір интрондар өзіндік функционалдық РНК-ны кодтауға және дәнекерлеуден кейін кодтамайтын РНК молекулаларын жасау үшін қосымша өңдеуден өтуге мүмкіндік береді. Альтернативті дәнекерлеу бір геннен бірнеше ақуызды өндіру үшін кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, кейбір интрондар гендік экспрессияны реттеу функцияларының кең ауқымында маңызды рөл атқарады, мысалы, мағынасыздықпен араласқан ыдырауы және мРНК экспорты. Эукариоттық ядродағы ақуызды кодтайтын гендерде интрондардың алғаш рет табылуынан кейін, қазіргі организмдердегі интрондар ортақ ежелгі ата-тектен мұрагерлікке алынған (интрондар ерте гипотезасы) немесе олар эволюциялық процесте гендерде жақында пайда болған (интрондар кеш гипотезасы) деген маңызды пікірталас туды. Тағы бір теория бойынша, сплайцеосома және гендердің интрон-экзон құрылымы РНК әлемінің қалдығы болып табылады (интрондар бірінші гипотезасы). Бұл гипотезалардың қайсысы дұрыс екендігі туралы пікірталас әлі де жалғасуда, бірақ қазіргі уақыттағы басым консенсус бойынша, бірінші эукариоттық жасушаның пайда болуынан кейін бактериялық эндосимбионттың II тобына жататын интрондар жаңа қонақ иесінің геномына енген. Бастапқыда бұл өздігінен дәнекерленетін интрондар мРНК прекурсорынан өздерін алып тастады, бірақ уақыт өте келе олардың кейбіреулері бұл қабілетін жоғалтты және оларды алып тастау үшін басқа II тобына жататын интрондардың көмегі қажет болды. Соңында, бірқатар спецификалық транс-активті интрондар пайда болды және олар сплайцеосоманың snРНК-ларының алғы құрылымдарына айналды. Дәнекерлеудің тиімділігін арттыру үшін тұрақтандырушы ақуыздармен байланысып, алғашқы сплайцеосома құрылды. Әртүрлі организмдердің геномдық ДНҚ тізбектерін зерттеудің алғашқы кезеңдерінде гомологты гендердің интрон-экзон құрылымы әртүрлі организмдерде кеңінен өзгеруі мүмкін екені анықталды. Еукариоттық геномдарды зерттеудің соңғы нәтижелері интрондардың ұзындығы мен тығыздығының (интрондар/ген) туысқан түрлер арасында айтарлықтай өзгеретінін көрсетті. Мысалы, адам геномында орташа есеппен 8,4 интрон/ген (139 418 геномда) кездеседі, ал бір жасушалы саңырауқұлақ Encephalitozoon cuniculi геномында тек 0,0075 интрон/ген (15 геномдағы интрондар) бар. Эукариоттардың ортақ ата-текке ие болғандықтан, эволюциялық уақыт ішінде интрондардың көптеп пайда болуы немесе жоғалуы болған деуге болады. Бұл процеске табиғи іріктеу түрткіс береді деп есептеледі, үлкен түрлерде олардың популяциясының кішігірім болуына байланысты интрондардың пайда болуына бейімділік танытады, ал кішірек (әсіресе бір жасушалы) түрлерде керісінше. Биологиялық факторлар да геномдағы гендердің интрондарды жоғалтуына немесе жинақтауына әсер етеді. Интрондарды кесуден кейін ген ішіндегі экзондардың баламалы дәнекерленуі бір геннен аударылған ақуыздар тізбектерінің әртүрлілігін арттырады, соның нәтижесінде бір геннен және бір прекурсорлық мРНК транскриптінен бірнеше байланысты ақуыздар жасалуы мүмкін. Баламалы РНК дәнекерлеуін басқаруды жасуша ішіндегі және жасуша сыртындағы сигналдардың кең ауқымына жауап беретін сигналды молекулалардың күрделі желісі жүзеге асырады. Интрондарда тиімді дәнекерлеу үшін маңызды бірнеше қысқа тізбектер бар, мысалы, интронның екі шетіндегі акцептор және донор сайттары, сондай-ақ сплайцеосомамен дұрыс дәнекерлеу үшін қажетті тармақ нүктесі. Кейбір интрондар интрон арқылы күшейтілген экспрессия (IME) деп аталатын процесс арқылы олар қамтылған геннің экспрессиясын арттырады. ДНҚ-ның белсенді транскрипцияланатын аймақтары жиі ДНҚ зақымдануына осал R циклдерін құрайды. Ашытқы гендерінде интрондар R циклдерінің пайда болуын және ДНҚ зақымдануын тежейді. Ашытқы мен адам геномдарындағы талдаулар интрондар бар гендерде R циклдерінің деңгейі төмендегенін және ұқсас экспрессия деңгейіне ие интрондарсыз гендерге қарағанда ДНҚ зақымдануы азайғанын көрсетті.
Жылжымалы генетикалық элементтер ретінде
Интрондар эволюциялық уақыт ішінде жоғалуы немесе пайда болуы мүмкін, бұл ортологты гендерді салыстырмалы зерттеулер арқылы көрсетілген. Келесі талдаулар интрондардың жоғалуы мен пайда болуының мыңдаған мысалдарын анықтады және эукариоттардың пайда болуы немесе эукариоттық эволюцияның бастапқы кезеңдері интрондардың енуін қамтиды деп болжам жасалды. Интрондар жоғалуының екі анық механизмі – кері транскриптаза арқылы интрондар жоғалуы (RTMIL) және геномдық жойылулар – анықталды және олардың болатыны белгілі. Алайда, интрондар пайда болуының анық механизмдері әлі де түсініксіз және даулы. Қазірге дейін интрондар пайда болуының кем дегенде жеті механизмі сипатталған: интрондардың транспозициясы, транспозонның енуі, тандемдік геномдық дупликация, интрондардың трансфері, қос тізбектің үзілуі кезінде интрондардың пайда болуы (DSBR), II топтағы интронның енуі және интронизация. Теория бойынша, жаңадан пайда болған интрондардың тегін анықтау оңайырақ болуы керек, себебі иесінің тудырған мутацияларының болмауы, бірақ тіпті жақында ғана пайда болған интрондар да жоғарыда аталған механизмдердің ешқайсысынан туындамаған. Осылайша, бұл нәтижелер интрондар пайда болуының ұсынылған механизмдері көптеген жаңа интрондардың механизмдік тегін дұрыс сипаттамайды ма, себебі олар интрондар пайда болуының нақты механизмдері емес, әлде басқа, әлі ашылмаған процестер жаңа интрондарды тудырады ма деген сұрақ тудырады. Интрондардың транспозициясында, ең көп таралған интрондар пайда болу механизмі, шплицтелген интрон өзінің немесе басқа мРНК-ға бұрын интрондар аз болған орынға кері шплицтеледі деп есептеледі. Бұл интрон бар мРНК кері транскрипцияланады және алынған интрон бар кДНК түпнұсқа геномдық локуспен толық немесе ішінара рекомбинация арқылы интрондардың пайда болуына себеп болуы мүмкін. Транспозонның енуі әртүрлі эукариот түрлерінде мыңдаған жаңа интрондарды тудырады. Транспозонның енуі кейде осы тізбектің транспозонның екі жағында да қайталануына әкеледі. Мұндай ену транспозон AGGT тізбегіне енгенде немесе транспозон тізбегіндегі тіркесімді орындарды кодтағанда кодтау тізбегін бұзбай, транспозонды интронизациялай алады. Интрондарды тудыратын транспозондар мақсатты сайттарда қайталануды жасамаса, элементтер GT (5') және AG (3') екі жапсырма сайттарын қамтиды, осылайша ақуызды кодтау тізбегіне әсер етпей дәл жапсырады. Бұл элементтердің неге кездейсоқ немесе транспозонның кейбір артықшылықты әрекеті арқылы біріктірілетіндігі әлі түсініксіз. Тандемдік геномдық дупликацияда, консенсустық донорлық және акцепторлық шплицтік сайттардың ұқсастығы, екеуі де AGGT-ге өте ұқсас, AGGT реттілігін қамтитын экзоникалық сегменттің тандемдік геномдық дупликациясы екі әлеуетті шплицтік сайтты тудырады. Сплицеосомамен танылған кезде түпнұсқа және қайталанған AGGT арасындағы тізбек шұғылдандырылады, нәтижесінде геннің кодтау тізбегін өзгертпей интрон пайда болады. Жақында зерттеушілер Daphnia-да алынған интрондардың 43% -ын қоршап тұратын қысқа тікелей қайталануларды анықтағанда, гомолог емес ұштарының бірігуі арқылы қос тізбектің үзілуі интрондар пайда болуының көзі ретінде анықталды. II топтағы интрондар, сондықтан, шплицеосомалық интрондардың болжамды ата-бабалары болып табылады, олар сайтқа тән ретроэлементтер ретінде әрекет етеді және енді интрондар пайда болуына жауапты емес. Тандемдік геномдық дупликация – in vivo эксперименттік дәлелдермен қолдау көрсетілген жалғыз ұсынылған механизм: қысқа интрагендік тандемдік дупликация ақуызды кодтайтын генге жаңа интронды енгізе алады, сәйкес пептидтік тізбекті өзгертпей сақтайды. Бұл механизмде сондай-ақ тандемдік геномдық дупликация интрондар пайда болуының кең таралған механизмі деген идеяны қолдауға бағытталған жан-жақты жанама дәлелдер бар. Басқа ұсынылатын механизмдерді in vivo, әсіресе DSBR, интрондар трансфері және интронизация кезінде интрондар алуды сынау мүмкін, бірақ бұл механизмдерді интрондар алудың нақты механизмдері ретінде бекіту үшін оларды in vivo көрсету қажет. Бұдан әрі геномдық талдаулар, әсіресе популяция деңгейінде орындалған кезде, әр механизмнің салыстырмалы үлесін өлшеуге болады, мүмкін түрлер арасындағы интрондар пайда болуының әртүрлі деңгейлерін түсіндіретін түрлерге тән бейімділіктерді анықтауға болады.