Жақын арадағы өрттің алдын алу үшін бақыланатын өртеу техникасы

Кіріспе

Өрттің таралу мүмкіндігін азайту үшін басқарылатын күйдіру техникасы

Австралияның аборигендері басқаратын бақылаулы күйдірулер

Бақылаулы немесе белгіленген (Rx) күйдіру – ландшафттағы өсімдіктер мен шіріген материалдардың құрамын өзгерту үшін қасақана от жағу амалы. Мақсаты орманды басқару, экологиялық жаңару, жерді тазалау немесе орман өрттерінің таралуын басқару болуы мүмкін. Бақылаулы күйдіру – сондай-ақ, өртке дайындалған материалдарды қасақана жағуды да білдіреді. Бақылаулы күйдіруді қауіпті азайту күйдіру, қарсы өрт, аралық кеңістікті тазалау немесе жай ғана күйдіру деп те атайды. Дамысқан елдерде бақылаулы күйдіру ережелері мен рұқсаттарын өртке қарсы күрес органдары қадағалайды. Отынның жиналуын азайту және қауіпті, күшті өрттердің пайда болу ықтималдығын төмендету үшін бақылаулы күйдірулер салқын айларда жүргізіледі. Бақылаулы күйдіру кейбір ағаштардың өсуін ынталандырады және көшеттердің тіршілігін арттыратын топырақтың минералды қабаттарын ашады. 20 ғасырда орман өрттерінің ауқымы мен қарқындылығы артқаннан кейін, өртке қарсы күрес органдары жерді басқаруға бақылаулы күйдірулерді және жергілікті халықтың басшылығын қайта енгізе бастады. Бұл өртке қарсы өсімдіктерді бақылауға, ағаш аурулары мен зиянкестерді күзеуге, отқа тәуелді түрлерді сақтауға және қолжетімділікті жақсартуға көмектеседі. Белгіленген күйдірулерді табиғатты қорғау мақсатында тиімді ету үшін, тарихи немесе табиғи өрт режимдерін еліктеуге тырысатын ғалымдар өрт сипаттамаларының өзгеруіне қатысты әсерді бағалайды. Өлшенетін параметрлер: өрттің жиілігі, қарқындылығы, күштілігі, дақылдылығы, кеңістіктік ауқымы және фенологиясы. Сонымен қатар, бақылаулы отты механикалық өңдеу мүмкін болмаған жағдайларда, жабдықтың кіре алмайтын жерлерде пайдалануға болады. Отынды өңдеуден кейін бірнеше жылдан кейін түрлердің әртүрлілігі мен бәсекелестігі күрт артады, себебі топырақтағы қоректік заттардың көбеюі және кеңістік пен күн сәулесінің пайда болуы. Көптеген ағаштар басқа өсімдік түрлерін тазарту және тұқымдарын тарату үшін отқа тәуелді. Гигант секвойялар, сондай-ақ, отқа бейімделген басқа да қылқан жапырақты ағаштар сияқты, өрттің пайда болуына байланысты. Конустар пірісцентті, сондықтан олар белгілі бір температураға ұшырағаннан кейін ғана ашылады. Бұл гигант секвойялар үшін бәсекелестікті азайтады, өйткені от отқа бейімделмеген, бәсекелес түрлерді жояды. Пірісцентті түрлер ескі ормандардағы орташа қарқынды өрттерден пайда көреді, бірақ климаттың өзгеруі Солтүстік Америкада жоғары қарқынды өрттердің жиілеуіне себеп болып отыр. Бақылаулы күйдірулер өрт циклін және пирісцентті түрлері бар ормандардағы (мысалы, Канададағы боралдық ормандарда) жаңару өртінің қарқындылығын басқара алады. Австралиядағы Eucalyptus regnans немесе тау күлі де өртпен ерекше эволюцияны көрсетеді, қауіпті жағдайда зақымдалған бүршіктер мен сабақтарды жылдам алмастырады. Олар тұқымдарын капсулаларда сақтайды, оларды жылдың кез келген уақытында сақтауға болады. Орман өрті кезінде капсулалар тұқымдарының көп бөлігін төгеді, ал от ересек эвкалипттерді жалмап қояды, бірақ тұқымдардың көпшілігі күлді қоректік заттардың көзі ретінде пайдаланады. Олардың өсу қарқынымен жерді тез басып алады және ескі эвкалипт орманға ұқсас жаңа ормандар пайда болады. Поплар сияқты басқа да ағаш түрлері өрттен кейін жер астындағы кең тамыр жүйесінің арқасында тез жаңаруға қабілетті, себебі ол өрттен қорғалған.

A controlled or prescribed (Rx) burn is the practice of intentionally setting a fire to change the assemblage of vegetation and decaying material in a landscape. The purpose could be for forest management, ecological restoration, land clearing or wildfire fuel management. A controlled burn may also refer to the intentional burning of slash and fuels through burn piles. Controlled burns may also be referred to as hazard reduction burning, backfire, swailing or a burn off. In industrialized countries, controlled burning regulations and permits are usually overseen by fire control authorities. Controlled burns are conducted during the cooler months to reduce fuel buildup and decrease the likelihood of more dangerous, hotter fires. Controlled burning stimulates the germination of some trees and reveals soil mineral layers which increases seedling vitality. After wildfires began increasing in scale and intensity in the 20th century, fire control authorities in began reintroducing controlled burns and indigenous leadership into land management. controls competing vegetation, helps control tree disease and pests, perpetuates fire dependent species and improves accessibility. To improve the application of prescribed burns for conservation goals, which may involve mimicking historical or natural fire regimes, scientists assess the impact of variation in fire attributes. Parameters measured are fire frequency, intensity, severity, patchiness, spatial scale and phenology. Furthermore, controlled fire can be used for site preparation when mechanized treatments are not possible because of terrain that prevents equipment access. Species variation and competition can drastically increase a few years after fuel treatments because of the increase in soil nutrients and availability of space and sunlight. Many trees depend on fire as a way to clear out other plant species and release their seeds. The giant sequoia, among other fire adapted conifer species, depends on fire to reproduce. The cones are pyriscent so they will only open after exposed to a certain temperature. This reduces competition for the giant sequoia seedlings because the fire has cleared non fire adapted, competing species. Pyriscent species benefit from moderate intensity fires in older stands however, climate change is causing more frequent high intensity fires in North America. Controlled burns can manage the fire cycle and the intensity of regenerate fires in forests with pyriscent species like the boreal forest in Canada. Eucalyptus regnans or mountain ash of Australia also shows a unique evolution with fire, quickly replacing damaged buds or stems in the case of danger. They also carry their seeds in capsules which can be deposited at any time of the year During a wildfire, the capsules drop nearly all of their seeds and the fire consumes the eucalypt adults, but most of the seeds survive using the ash as a source of nutrients. At their rate of growth, they quickly dominate the land and a new, like aged eucalyptus forest grows. Other tree species like poplar can easily regenerate after a fire into a like aged stand from a vast root system that is protected from fires because it is underground.

Жайылды қалпына келтіру

Солтүстік Америка мен Австралияның далалық өсімдік түрлері сирек болатын, аз қарқынды өрттерге төзімді бейімделген. Далалық экожүйелердегі бақыланатын өртеулер, өсімдік құрамын бөгде түрлерден жергілікті түрлерге қарай өзгертетін, аз қарқынды өрттерді имитациялайды. Бұл бақыланатын өртеулер көктемнің басында, жергілікті өсімдіктер белсенді өсуге кіріспей тұрғанда, топырақтағы ылғалдылық жоғары және жер бетіндегі жанар материал мөлшері аз болған кезде жүргізіледі, осылайша өртеудің қарқындылығы төмен қалпынан қамтамасыз етіледі.

Жабайы өртті басқару

Бақыланатын өртеулер орман төсегіндегі жанар материалдың мөлшерін азайтады, сондықтан далалық өрт келгенде, бақыланатын өртеу учаскесі өрттің күшін әлсіретеді немесе өрттің мүлдем осы аумақты басып өтуіне кедергі келтіреді.

Ауыл шаруашылығы

Дамушы елдерде ауыл шаруашылығында бақыланатын өртеуді көбінесе "кесу және өртеу" деп атайды. Дамысқан елдерде бұл, егістікке дайындаудың бір бөлігі ретінде, ауыспалы егістіктің құрамында қарастырылады. Көбінесе "дала өртеу" деп аталатын бұл техника, жерді барлық қалдық егіннен тазалауға, сондай-ақ арамшөптер мен олардың тұқымдарын жоюға қолданылады. Дала өртеу, гербицидтер немесе топырақ өңдеу сияқты басқа әдістерге қарағанда арзан, бірақ түтін мен өртке байланысты басқа да зиянды заттарды бөліп шығаратындықтан, тұрғын үйлерге жақын орналасқан ауыл шаруашылығы аймақтарында жиі қолданылмайды. Бақыланатын өрттер, ағаш тәрізді өсімдіктердің кеңеюіне қарсы күресте кеңінен қолданылады, мақсаты – бұталы және шөптесін жерлерде ағаштар мен шөптер арасындағы тепе-теңдікті жақсарту. Әсіресе Солтүстік Үндістанда, Пенджаб, Харьяна және Уттар-Прадеш штаттарында ауыл шаруашылығы қалдықтарын ретсіз өртеу үлкен мәселе болып табылады. Осы өрттерден шыққан түтін, аталған штаттар мен олардың төңірегіндегі аумақтарда қоршаған ортаның нашарлауына себеп болады. Шығыс Африкада бақыланатын өртеуден кейін бірнеше ай өткен соң құстардың саны артқан.

Парниктік газдарды азайту

Австралия саванналарында бақыланатын өртеулер парниктік газдар шығарындыларын ұзақ мерзімді жиынтық түрде азайтуға мүмкіндік береді. Мысал ретінде Батыс Арнем өрт басқару келісімін келтіруге болады, ол Австралияның Дарвин қаласындағы сұйытылған табиғи газ зауытынан шығатын парниктік газдардың шығарындыларын ішінара өтеу мақсатында Батыс Арнем аймағында стратегиялық өрт басқаруды енгізуге бағытталған. Құрғақ маусымның басында қасақана бақыланатын өрттерді жағу нәтижесінде, күйген және күймеген жерлердің мозаикалық бейнесі қалыптасады, бұл құрғақ маусымның соңында болатын күшті өрттердің ауданын азайтады; бұл әдіс "мозаикалық өртеу" деп те аталады.

Процедура

Бақыланатын өртті жоспарлау кезінде денсаулық пен қауіпсіздік, қызметкерлерді қорғау, өрттің таралуын болдырмау және түтіннің зиянын азайту ең маңызды мәселелер болып табылады. Сонымен қатар, қоңыржай климатта, жергілікті өсімдіктер маусымды бастағанға дейін шөптекті далаларды өртеп жіберу маңызды, осылайша көктемде ертерек шығатын жергілікті емес түрлер ғана өртке түседі. Басым жел бағытымен жанатын басты оттар екі өрт тоқтату жолағының арасында қолданылады, себебі басты оттар артқы отқа қарағанда күштірек жанады және жылдам қозғалады. Отынның ылғалдылығы жоғары немесе желдің жылдамдығы төмен болғандықтан, артқы от тым баяу өтетін жағдайларда басты оттар қолданылады. Тағайындалған өртті жүзеге асыратын команда бірнеше рөлге бөлінеді: Өрт басшысы, Байланыс, Өрт сөндіру және Жаққыш. Жоспарлау процесі жергілікті өрттен қорғау басқармасына өтініш беруден басталады, ал мақұлдағаннан кейін өтініш берушілер өртке жанудан бірнеше апта бұрын өрт жоспарын ұсынуы керек. Өрттен кейін топырақты емдеу үшін де шаралар қолдануға болады. Кесіп тарату әдісінде, кесілген ағаштар уақыт өте келе ығысады немесе машиналармен ығыстырылады. Бұл, кесілген ағаштар тым тығыз жиналмаса, өрттің қарқындылығын төмендетеді.

Аэропортты тұтастыру

Аэроұшақтан тұтандыру – ұшақтан тұтандыру құралдары таратылатын бақыланатын өртеу түрі.

Тарих

Орман өрттерінің негізгі себебі екі: бірі – табиғи, көбінесе молниядан туындайды, екіншісі – адам қызметі. Бақыланатын өрттерді орман шаруашылығында ұзақ жылдардан бері қолданып келеді. Адамдар неолит дәуірінен бастап жерді тазарту мақсатында отты пайдаланған. Өрт тарихын зерттеулер Солтүстік Америка мен Австралиядағы колониялық заңдар мен өрттерді сөндіру шаралары енгізілгенге дейін, жергілікті халықтардың тұрақты түрде жаққан орман өрттері туралы мәліметтерді растайды. Түпкі американдықтар орман және далалы жерлерде адамдар мен жануарларға пайдалы жағдай жасау үшін отты жиі қолданған. Олар төмен қарқынды өрттер жағып, өсімдіктерге қоректік заттарды жеткізіп, егістік дақылдары үшін бәсекелестікті азайтып, сондай-ақ, кейіннен күшті және қауіпті өрттерге себеп болатын артық жанғыш материалды жойған.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкада бақыланатын өртеулердің қолданылуы 20 ғасырдың басында барлық өрттерді тоқтату мақсатымен федералдық өрт саясаты қабылданғанда тоқтатылды. Өрттерді тоқтату Солтүстік Американың орталарының құрамын және экологиясын өзгертті, соның ішінде еменді саванналар және қамыс тоғайлары сияқты өртке өте тәуелді экожүйелерді, қазір олар жойылудың алдында тұрған аса қауіпті орталар болып табылады. АҚШ-тың шығысында қызыл жапырақты қарағай сияқты өртке сезімтал ағаштардың саны артып келеді, ал емен сияқты өртке төзімді түрлердің саны азайып барады.

Канада

Ұлы көлдер маңындағы Анишинабег тайпасы үшін от – жер бетін өзгертуге, сондай-ақ өрттен кейін өмірдің қайта жаралуына және өсуіне қабілеті бар тірі жаратылыс. Адамдар да өздері тұратын жермен тығыз байланысты, олар айналағы экожүйені сақтап, күтім көрсетеді. Өрт жасырын қалған көшеттерді ашып бере алады, сондықтан ол жерді басқару құралы болып табылады. Онтарио аймағындағы ландшафттың бір бөлігі отаршылдық билік орнағанға дейін өрт болатын, бірақ ол Канаданың түпкілікті мәдениетін шектеді. Отарлау кезінде теміржолдардың ұшқындарынан ірі орман өрттері шықты және отты егіс үшін жерді тазалауға пайдаланды. Орман өрттеріне қатысты халықтың пікірі жағымды болды, себебі тазартылған жер қала халқына жабайы табиғатты бағындыруды білдірді. Онтариода Эдмунд Завиц бастаған табиғатты қорғау қозғалысы табиғи және қасақана өрттерге толық тыйым салды. 1970 жылдары Канада саябақтары кішкентай бақыланған өрттерді жүргізе бастады, бірақ жыл сайынғы орман өрттерінің аумағы қасақана өртеліп жатқан жерлерден әлдеқайда артық болды. 1980 жылдардың соңында Онтарио Табиғи ресурстар министрлігі орманды жерлерде бақыланған өрттер жүргізе бастады, нәтижесінде Онтариода бақыланған өрттер бағдарламасы құрылды, сондай-ақ бақылаудағы өрттерді оқыту және реттеу жүйесі енгізілді. Британдық Колумбияда жергілікті ережелер бақыланған өрттерді пайдалануды шектегеннен кейін орман өрттерінің қарқындылығы мен ауқымы артты. 2017 жылы провинция тарихындағы ең ауыр орман өрттерінің бірінен кейін, түпкілікті көшбасшылар мен мемлекеттік қызметкерлер орман өрттерінен туындаған төменгі қабаттағы отынды басқару үшін бақыланған өрттерді дәстүрлі түрде пайдалануға қайта оралуды ұсынған тәуелсіз есеп дайындады. Британдық Колумбия үкіметі орман өрттерін басқару құралы ретінде бақыланған өрттерді пайдалануға міндеттелді.

Америка Құрама Штаттары

Орегон штатының Қоршаған ортаны қорғау департаменті 1981 жылдан бастап шаруаларға егістіктерін өртеу үшін рұқсат алуды міндеттеді, бірақ 1988 жылы талаптар қатаңдатылды. Олбэни қаласының жанында, Орегон штатында, егістікті өртеуден пайда болған түтін жүргізушілердің көру қабілетін шектеді, нәтижесінде Interstate 5 тас жолында 23 көлік қатысқан апат болды, оның салдарынан 7 адам қаза тауып, 37 адам жарақат алды. Бұл жағдай егістікті өртеуге қатысты бақылауды күшейтуге және штат бойынша егістікті өртеуді толығымен тыйым салу туралы ұсыныстарға әкелді. Бақыланатын өрттердің де бақылаудан шығып кету қаупі бар. Мысалы, Нью-Мексико тарихындағы ең ірі өрт – Calf Canyon/Hermits Peak өрті, АҚШ Орман шаруашылығы қызметінің екі рет бақыланатын өртін бақылаудан шығуы және бірігуі салдарынан болды. АҚШ-та бақыланатын өрт саясатындағы қайшылықтар тарихи түрде орман өрттерімен күресу науқандарына және өрттің қажетті экологиялық құбылыс ретінде мойындалуына байланысты. Солтүстік Американы отарлау кезінде АҚШ жергілікті халықтың жоспарланған өрттерді қолдануын жою үшін өрт сөндіру заңдарын пайдаланды. Бұл, жоспарланған өрттерді табиғи процесс ретінде қолдайтын ғылыми дәлелдерге қарсы жасалды. Жергілікті ортаға зиян келтірген отарлаушылар, орман өнеркәсібіне пайда әкелу үшін өрт сөндіруді пайдаланды. 1970 жылдардың соңында Ұлттық саябақтар қызметі бақыланатын өрттерге рұқсат бергеннен кейін өртті құрал ретінде пайдалану туралы түсінік біршама дамыды. Жоспарланған өрттерді қайта енгізуден кейін 1988 жылы Йеллоустондағы өрттер болды, бұл өртке қарсы күрес саясатын саясиландырды. Осы оқиға туралы ақпарат құралдарындағы жарияланымдар қате ақпараттарға ұшырады. Есептер өрттердің ауқымын күрт арттырды, бұл Вайоминг, Айдахо және Монтана штаттарының саясаткерлерін барлық өрттер туризмнен түскен кірістің жоғалуын білдіреді деп сендірді. Жаңа іс-қимыл жоспарларының бастысы – адам өмірін қауіпке тікелей төндіретін өрттерді сөндіру, ал тарихи, ғылыми немесе ерекше экологиялық маңызы бар аймақтарға қатысты жұмсақ тәсіл қолдану. Саясаткерлер арасында орман өрттерін қалай басқару туралы пікір талас жалғасуда. Орегон және Айдахо штаттарының сенаторлары Рон Уайден мен Майк Крапо 2017 жылы екі штат тағы да ауыр өрттерге ұшырағаннан кейін өртке қарсы күрес шараларынан өрт сөндіруге капиталды ауыстыруды азайтуға тырысуда. Климаттың өзгеруіне байланысты өрттердің алдын алу мәселесіне қатысты шиеленіс күшейіп келеді. Құрғақшылық жағдайлары нашарлаған сайын Солтүстік Америка апатты өрттердің көптеген оқиғаларына тап болып келеді. 1988 жылдан бері көптеген штаттар бақыланатын өрттерді жүзеге асыру бойынша прогресс жасады. 2021 жылы Калифорния бақыланатын өрттерді жүргізуге арналған білікті персоналдың санын арттырды және жер иелері үшін қолжетімділікті кеңейтті.

The Oregon Department of Environmental Quality began requiring a permit for farmers to burn their fields in 1981, but the requirements became stricter in 1988 following a multi car collision in which smoke from field burning near Albany, Oregon, obscured the vision of drivers on Interstate 5, leading to a 23 car collision in which 7 people died and 37 were injured. This resulted in more scrutiny of field burning and proposals to ban field burning in the state altogether. With controlled burns, there is also a risk that the fires get out of control. For example, the Calf Canyon/Hermits Peak Fire, the largest wildfire in the history of New Mexico, was started by two distinct instances of controlled burns, which had both been set by the US Forest Service, getting out of control and merging. The conflict of controlled burn policy in the United States has roots in historical campaigns to combat wildfires and to the eventual acceptance of fire as a necessary ecological phenomenon. Following colonization of North America, the US used fire suppression laws to eradicate the indigenous practice of prescribed fire. This was done against scientific evidence that supported prescribed burns as a natural process. At the loss to the local environment, colonies utilized fire suppression in order to benefit the logging industry. The notion of fire as a tool had somewhat evolved by the late 1970s as the National Park Service authorized and administered controlled burns. Following prescribed fire reintroduction, the Yellowstone fires of 1988 occurred, which significantly politicized fire management. The ensuing media coverage was a spectacle that was vulnerable to misinformation. Reports drastically inflated the scale of the fires which disposed politicians in Wyoming, Idaho, and Montana to believe that all fires represented a loss of revenue from tourism. Paramount to the new action plans is the suppression of fires that threaten the loss of human life with leniency toward areas of historic, scientific, or special ecological interest. There is still a debate amongst policy makers about how to deal with wildfires. Senators Ron Wyden and Mike Crapo of Oregon and Idaho have been moving to reduce the shifting of capital from fire prevention to fire suppression following the harsh fires of 2017 in both states. Tensions around fire prevention continue to rise due to the increasing prevalence of climate change. As drought conditions worsen, North America has been facing an abundance of destructive wildfires. Since 1988, many states have made progress toward controlled burns. In 2021, California increased the amount of trained personnel to perform controlled burns and created more accessibility for landowners.

Еуропа

Еуропалық Одақта егін жинаудан кейін қалдық егін шөптерін өртеу, фермерлер өсімдіктердің денсаулығын сақтау мақсатында, шартты міндеттемелер ережелерінде белгіленген бірнеше шектеулермен рұқсат етіледі. Ұлыбританияның солтүстігіндегі кең аумақтар "муирберн" деп аталатын практика арқылы өртеледі. Бұл ағаштар мен шөптерді өлтіріп, табиғи жаңаруға кедерес келтіреді және түрлі жастағы жусанның (бұтаның) мозаикалық құрылымын қалыптастырады, бұл қызыл тоқылдың өте көп санын аң аулау үшін өсіруге мүмкіндік береді. Бұл жерлер Ұлыбританиядағы ең ірі көміртегі жинағыштарының бірі болып табылады және маңызды экологиялық қызмет атқарады. Үкімет өртеуді белгілі бір аймақтармен шектегенімен, аңшылар осы аймақтарды жалғастырып өртеп, атмосфераға көп мөлшерде көміртегі шығарып, туған жердің өсімдік және жануарлар әлемін жояды.

Африка

Масаи этносы жаңбырлы маусым басталар алдында саванна экожүйелерінде мал жайылымының әртүрлілігін қамтамасыз ету және шөптер құрғақ болғанда, ауа райы ыстық болғанда ірі өрттердің алдын алу мақсатында дәстүрлі өртеу амалдарын жүргізеді. Соңғы онжылдықтарда жаңбырдың жеткіліксіздігі мен болжамсыздығы, ірі жақын жердегі өрттердің көбеюі және Танзания үкіметінің саваннаны өртеуге тыйым салу саясаты салдарынан саваннаны өртеу практикасы азайды.