Кіріспе

Бумен жұмыс істейтін жол роликтері
бумен жұмыс істейтін жол роликтері

Бумен жұмыс істейтін ролик – жолдар немесе әуежайлар сияқты беттерді тегістеуге қолданылатын ауыр құрылыс машинасы, бу қозғалтқышымен қоздырылады. Тегістеу/жазылу әрекеті көліктің мөлшері мен салмағы және роликтерінің – тегіс дөңгелектер мен іздердің орнына орнатылған үлкен цилиндр немесе барабанның үйлесімі арқылы жүзеге асырылады. Көптеген бумен жұмыс істейтін роликтер сырт көрінісінен тарту қозғалтқыштарына ұқсас, себебі көптеген тарту қозғалтқышын жасаушылар бұрынғы жобаларының негізінде роликтерді шығарды, ал кейбір ролик өндірушілерінің патенттері басқаларының жалпы құрылысына әсер етті. Екі көліктің басты айырмашылығы – роликтегі басты ролик тарту қозғалтқышында болатын алдыңғы дөңгелектер мен осьтің орнын басады, ал жетекші дөңгелектер тегіс болады. "Бумен жұмыс істейтін ролик" деген сөз көбінесе қозғалтқыш түріне қарамастан, жалпы жол роликтеріне қатысты қолданылады.

Тарих

1850 жылға дейін "булы ролик" деген сөз қазандықтар мен кемелерге арналған болат плиталарды дөңгелететін және иілетін стационарлы машинаны білдірген. Кейіннен ол жерді тегістеуге арналған жылжымалы құрылғыны да білдіретін болды. Алғашқы булы ролик 1859 жылы Францияда Луи Лемойнмен патенттелді және 1861 жылдың ақпан айына дейін көрсетілді. Ұлыбританияда 30 тонналық булы ролик 1863 жылы Уильям Кларк пен оның серіктесі В. Ф. Бато жасады. "Авеллинг пен Портер" компаниясы бұл өнімді коммерциялық түрде сәтті сатуға алғашқы болып қол жеткізіп, кейіннен Ұлыбританиядағы ең ірі өндірушіге айналды. Салмағы ауыр роликтерді басқару қиын болғандықтан, машиналардың салмағы шамамен 10 тоннаға дейін азайтылды. Өндіріс шамамен 1950 жылы тоқтатылды.

Конфигурациялар

[[Файл:Роби Тандем Ұлы Дорсет Бу жәрмеңкесі.jpg|thumb|right|1925 жылғы Robey тандем роликтері #42693, қазір Robey Trust қорында сақталуда. Он тандем және екі үш тандемді Robey роликтері сақталған, ал үш тандемдердің біреуі M1 тас жолының бөліктерін салуға қолданылғаны белгілі. Негізгі конструкцияның бір түрі – "конвертибель" (айналдырылатын): бұл булы ролик немесе трактор болып жұмыс істей алатын қозғалтқыш, және оны бір түрінен екінші түріне салыстырмалы түрде қысқа мерзімде, яғни жарты күннен кем уақытта ауыстыруға болады. Айналдырылатын қозғалтқыштар жергілікті билік органдарына ұнаған, себебі бір машинаны қыста жүк тасуға, ал жазда жол жөндеуге пайдалануға мүмкіндік болды.

Дизайн ерекшеліктері

Көптеген булы роликтердің конструкциясы сүйреу қозғалтқыштарынан туындайды және оларды бірдей компаниялар жасағанмен, оларды ерекшелейтін бірнеше ерекшеліктер бар.

Доңғалақтар

Ең айқын айырмашылық – дөңгелектерде. Тракциялық қозғалтқыштар көбінесе кең жиекті, үлкен, құрастырылған спицалы болат дөңгелектермен жасалатын. Жолға пайдалануға арналғандарында, жол бетінде жақсырақ сүйреу үшін, жиектеріне бекітілген жалғасып тұратын қатты резеңке дөңгелектері болған. Егіс жұмысына арналған қозғалтқыштардың дөңгелектерінде қазіргі пневматикалық трактор дөңгелегіндегідей, жиектерге диагональды орналасқан тікұшақтар бекітілген, ал дөңгелектер жүкті біркелкі тарату үшін әдетте кеңірек болған. Ал булы дөңгелектердің артқы дөңгелектері тегіс, ал алдыңғы жағында ролик болған. Ролик екі шетінен тіреліп тұрған екі жақын орналасқан кең цилиндрден тұратын. Бұл тракциялық қозғалтқыштың жеке дөңгелектері мен осьтерін ауыстырған.

Түтін қорабы

Дәстүрлі құрылымда алдыңғы ролик шатырдың алдындағы орталық тұсқа орнатылады. Қазаннан жеткілікті арақашықтық қалдыру үшін (соның салдарынан үлкен алдыңғы ролик пайда болады), түтін қорабы жоғарыдан айтарлықтай алға қарай созылады, ролик жинағының подшипнігін орнатуға арналған тірек тақтасын қамтиды. Бұл булы роликтердің алғы жағына ерекше, қапталды көрініс береді. Сондай-ақ, түтін қорабының есігінің дизайны өзгеше болуы тиіс – қол жеткізілуі шектеулі болғандықтан, оны бүйінен ашудың орнына жоғары немесе төмен ашуға болады. Қазандық түтікшелерін тазалау үшін кіру мүмкіндігі шектеулі, әдетте щетка ролик үстіңгі жағы мен иінтіректің арасындағы тар саңылау арқылы салынуы керек.

Арнайы жабдықтар

Алдыңғы және артқы роликтер әдетте сырғыштармен жабдықталған. Көлік қозғалғанда, бұл сырғыштар роликке жабысқан беттік қабатты алып тастап, материалдың жиналуын болдырмауға және тегіс жабын сақтауға көмектесетін. Кейбір булық роликтердің артқы жағындағы тендерлік қорапқа скарификатор орнатылған. Оны жол деңгейіне түсіріп, жолды жаңартпастан бұрын ескі жабынды жыртып алуға болады. Тағы бір қосымша құрал – роликтердің арт жағына бекітілген тасмал шашыратқыш. Бұл жиі кездеспейтін жабдық.

Өндірушілер

Ұлыбритания жылдар бойы булы роликтерді экспорттаған ірі ел болды, ал Авеллинг пен Портер фирмасы ең танымал және ең көп өндірген компания саналды. Көптеген трактор қозғалтқыштарын жасаушылар булы роликтерді де өндірді, бірақ Авеллинг пен Портерден кейін ең танымалдары Маршалл, Sons & Co., Джон Фаулер & Co. және Уоллис & Стивенс болды. Америкада "Баффало Спрингфилд Ролер Компани" ірі өндіруші болды. Ж. И. Кейс өздерінің шаруашылық тракторларының ролик нұсқасын жасады, бірақ нарықтағы үлесі шағын болды. Сонымен қатар, чехтар, швейцариялықтар, шведтер, немістер (әсіресе Кемна) және голландиялықтар сияқты басқа елдер де булы роликтерді өндірді.

Танымал мәдениет

Американың екі танымал тобы бу машиналарын құрметтеп аталды, — Buffalo Springfield және Mannheim Steamroller. Британдық шахташы және инженерлік құрылысқа құмар Фред Дибна Ұлыбританияда бу машиналарын және тракторларды сақтау арқасында ұлттық қазына ретінде танымал болды. Ол жұмыс жасайтын күйге келтірген алғашқы машина Aveling & Porter бу машинасы болды, тіркеу нөмірі DM3079. 1912 жылы салынған, ол 10 тонналық, бір цилиндрлі, 4 валді, сырғыма клапанды жол машинасы еді. Алғашқыда бірінші әйелінің құрметіне «Эллисон» деп аталған, Фред ажырасқаннан кейін машинаны анасының атымен – «Бетси» деп атады. Фредтің пікірінше, «әйелдер өзгеруі мүмкін, бірақ анаң – анаң болып қалады!» Бұл машина Фредтің көптеген алғашқы телешоуларында көрсетілді. Оны бүгінгі күні де Ұлыбританиядағы бу машиналары фестивальдерінде көруге болады және 2011 жылы Great Dorset Steam Fair фестивалінде бумен жұмыс істеді. Жапон манга және аниме сериалы JoJo's Bizarre Adventure-де Дио атты вампир Жотароны бу машинасымен басып өлтіруге тырысты. Автор Терри Пратчет өзінің серігі Нил Гейманға, ол қайтыс болған кезде жұмыс істеп жатқан нәрсесін бу машинасымен жою керектігін бұйырды. Пратчеттің қызы және әдеби мұрагері Рианна Пратчет әкесінің жұмысын аяқтауға немесе Discworld франшизасын одан безіккен күйде жалғастыруға ниеті жоқ екенін айтты. Сәйкесінше, Пратчеттің көмекшісі Роб Уилкинс Пратчеттің компьютерлік дискісін Great Dorset Steam Fair фестиваліне алып барды, онда оның үстінен бу машинасы өткізілді. Thomas & Friends телесериалында екі түрлі бу машинасы маңызды кейіпкерлер ретінде пайда болады: Джордж және Бастер, екеуі де Aveling Barford R кластың дизайнына негізделген.

Символ ретінде

Булы дөңгелек – тоқтаусыз, алға жылжып тұратын күштің берік символы. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей империясының әскері өз өлшемдерінің зордығы мен соғысты шабуылмен бастауы себепті "булы дөңгелек" деп аталды. "Ресейлік булы дөңгелек" – Ресейдің бейнелерінің бірі, орыс аюы, қос басты бүркіт және Мать-Землямен бірге.