Кіріспе

Құс түрі. Ақ қашқақ шалқа (Motacilla maderaspatensis) – орташа мөлшердегі құс және шалқалар тұқымдасының ең ірі өкілі. Олардың жоны қара, төсі ақ, айқын ақ қабағы, иық жолағы және құйрық қауырсындарының сыртқы бөлігі бар. Ақ қашқақ шалқалар Оңтүстік Азияға тән, кішкентай су қоймаларының жанында көптеп кездеседі және қалалық ортаға бейімделген, көбінесе үй төбелерінде ұялайды. Түрлік атауы Үндістанның Мадрас (қазіргі Ченнаи) қаласынан шыққан.

Таксономия

Ақ қасқырлы құйрықшаян 1789 жылы неміс натуралисі Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің "Жаратылыс жүйесі" еңбегінің қайта қаралып, кеңейтілген басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны құйрықшаяндар туысына (Motacilla) қосты және *Motacilla maderaspatensis* есімді екі атау берді. *Maderaspatensis* атауы Оңтүстік Үндістандағы Мадрас (немесе Мадраспаттанам, қазір Ченнаи) жерінің латынша атауын білдіреді. Гмелиннің сипаттамасы 1713 жылы ағылшын табиғат зерттеушісі Джон Рей сипаттап, суреттеген "қара және ақ құйрықшаянға" негізделген. Бұл түр монотипті, яғни оның ішкі түрлері танылмайды.

Сипаттама

Ақ қасқырлы шақшық – шақшықтардың ең ұзын түрлерінің бірі. Ол жіңішке денелі, әдеттегідей ұзын, үнемі қимылдап тұратын құйрығы бар. Жоғарғы жағы, басы және кеудесі қара, ал көзінің үстінде ақ жолақ және қанаттарында кең ақ дақ бар. Ақ шақшықтардан айырмашылығы, оның маңдайы ешқашан ақ болмайды. Қалған бөліктері ақ түсті. Еркекке қарағанда, аналығының қара түсі аздау. Жас шақшықтар аналықтары сияқты қоңыр-сұр, ал ересектер қара түсті болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ақ қасты шақшық Үндістанда тұрақты көбейетін құс және Үндістан субконтинентіне ендемик. Ол Гималай тауларының оңтүстігінде, Инд жүйесінің шығысында және Бангладештің батысында таралған. Жоғары биіктіктегі аймақтарда сирек кездеседі, бірақ Тибет қыраттарындағы Ладакшта кездеседі. Үндістанның көп бөлігінде 1000 м-ден төмен, ал Оңтүстік Үндістанда 2200 м-ге дейін таралған. Пәкстанның Синд аймағында кездеспейді. Ашық сулы, тұщы сулы батпақты жерлерде мекендейді. Шақшықтардың (Motacilla) санаулы түрлерінің бірі, қалалық ортаға жақсы бейімделген және көбінесе тұрғын үйлердегі су сақтағыштарында кездеседі. Шри-Ланкаға қысқы қонақ ретінде келеді және соңғы кезде олардың ареалы кеңейген болуы мүмкін.

Таксономия және жүйелеу

Стюарт Бейкер өзінің "Британдық Үндістанның фаунасы" атты екінші басылымында оны ақ құйрықты құстың бір түрі деп санап, *Motacilla lugubris maderaspatensis* деп атады. Бірақ, бұл C.B. Ticehurst-тің сынына ұшырады, ол оның айтарлықтай үлкен екенін, ақ құйрықты құстың ақ маңдайы болмайтынын, көшпес екенін және көктемде қауырсыны ауыспайтынын көрсетті. Қазір бұл түр жапондық құйрыққұс, Меконг құйрыққұсы және Африкалық ақ-қара құйрыққұсымен бірге жоғары түр құрайды деп есептеледі. Жапондық құйрыққұсымен жұптасу алдындағы мінез-құлқындағы ұқсастықтар байқалды. Оның әні жақында ғана сипатталған Меконг құйрыққұсының әніне өте ұқсас. mtDNA цитохром b және NADH дегидрогеназаның 2-ші суббірлігінің тізбектері осы құстардың, әсіресе көк басты құйрыққұс және оның туыстары арасындағы қарым-қатынасын анықтауға жеткіліксіз болды. Бұл түр монотипті деп саналады және Уолтер Кольц сипаттаған кангрэ сияқты түршелер мойындалмайды.

Мінез-құлық және экология

Әдетте жұптармен немесе шағын топтармен ашық су жанында көрінеді. Олар, әсіресе таңертең, жиі дауыстайды және көптеген шақшық құстар сияқты белсенді болады. Олар жерге, сымдарға немесе ғимараттарға қонады. Әні ұзақ және дауысты, көптеген әртүрлі ноталардан тұрады. Көбінесе естілетін дауысы – сырылтай "уик" дыбысы. Splendidofilaria singhi түрінің эндопаразиттік филяриялық паразиттері осы түрдің жекелеген өкілдерінде анықталған.

Өсіру

Ұрықтану маусымы наурыздан қазанға дейін созылады. Ол жерге немесе тастарға, ойыстарға, жартастарға немесе сазды жағалауларға тостаған пішіндес ұя салады, ол әрқашан су жанында орналасады. Көпірлер мен шатырлар сияқты жасанды құрылыстар да пайдаланылады. Тұрақты түрде жүретін паромдарда да ұялар кездестірілді. Ұя шөптерден, тамырлардан, балдырлардан және басқа материалдардан салынады, ал ішіне шашпен жабылатын тегіс тостаған пішіндес болады. Әдетте төрт, ал көбінесе үштен беске дейін жұмыртқадан тұратын ұя болады.

Тағам

Басқа шалқалар сияқты, бұл түр де жәндіктермен қоректенеді. Балапандар негізінен тура қанаттылар, гусеницалар және мойынтұяқтармен тамақтандырылды. Олардың рационында стафилинид қоңыздары мен пентатомид қоңыздары да кездеседі. Олар судың көбінесе сақтау резервуарларынан шатырларға ағып шығуымен байланысты қалалық ортаға бейімделген.

Мәдениетте

Көне заманда Үндістанда бұл түрді кейде қосқа құс ретінде ұстап, әншілік қабілетімен мақтанған. Ханжанның жергілікті аты "ханжан көзді" тіркесінде әдемі көзді адамды сипаттау үшін қолданылады. Ханжанды қасиетті санап, Үндістанда жақсы ырым деп есептеген, себебі оның кеудесінде Вишнудың шалиграмының іздері бар деген сенім болған. Саратчандра Митра құстың қай жерге қонғаны мен не істегені арқылы болашақты болжайтын түрлі наным-сенімдерді жазбаға алған. Үндістанда вагтейлдерді атаудың тағы бір жергілікті жолы – добин (немесе кір жуушы әйел).

Басқа дереккөздер

Хұсайн, Т., Ғафур, А., Куреши, Дж. И. (1989) Үлкен аяқты көкқұйрықтың (Motacilla maderaspatensis) тамақтану әдеттері. Пакистан ауыл шаруашылығы ғылымдары журналы 26(4):426–431. Патель, С.Т.; Пило, Б.; Шах, Р.В. (1977) Көшіп баратын қараторғайдың (Sturnus roseus) және көкқұйрықтың (Motacilla alba) бауыры мен бүйректеріндегі тотығу метаболизмі. Pavo 14(1&2):41–49. Чанда, С. (1998) Үлкен аяқты көкқұйрықтың (Motacilla maderaspatensis) Ассамның Кокраджар қаласындағы ұсыну биі. Құс бақылаушыларға арналған хабарлама 38(5):88.