Эдинбургтағы Холируд саябағы

Кіріспе

Эдинбургтегі парк, Шотландия

Холируд паркі (сонымен қатар, биліктегі монархтың жынысына қарай Король паркі немесе Королева паркі деп аталады) – Шотландияның Эдинбург қаласынан шамамен 2 км шығысқа қарай орналасқан корольдік парк. Ол жалпы жұртқа ашық. Паркте көптеген төбелер, көлдер, шатқалдар, қыраттар, базальт тік жарлар мен қырықжапырақ бұталары бар, бұл оның аумағындағы таулы аймақтың жабайы көрінісін қамтамасыз етеді. Парк Холируд сарайымен байланысты және бұрын патшалық аңшылыққа арналған жер болған. Парк 1541 жылы Джеймс V «Артурс Сетт, Солсбори және Даддингстон краггис» аймағын тас қабырғамен қоршағанда құрылған. Артурдың ордасы – сөнген жанартау және Эдинбургтегі ең биік нүкте, ол парктің ортасында орналасқан, ал батысында Солсбери жартастары жатыр. Паркте үш көл бар: Сент-Маргарет, Дансапи және Дуддингстон. Сент-Энтони шіркеуінің қираған қалдықтары Сент-Маргарет көлінің үстінде тұр. Квинс Драйв – парктің басты жолы. Сент-Маргарет құдығы мен Сент-Энтони құдығы – парктегі табиғи бұлақтар. Холируд паркі Ескі қаланың оңтүстік-шығысында, қала орталығының шетінде орналасқан. Солтүстікте – Эббихилл, шығыста – Даддингстон ауылы. Эдинбург университетінің Поллок жатақханасы оңтүстік-батыста, ал Дюмбидек батыста орналасқан. 2013 жылы Холируд паркінің барлық аумағы ескерткіш ретінде тіркелді. Оның жолдары Корольдікке тиесілі болса, қалған бөлігі Шотландия үкіметіне қарасты және оны Historic Environment Scotland басқарады. Сайт бойынша түрлі археологиялық зерттеулер жүргізілді, бірақ оның нәтижелері әлі толыққанды түсініксіз.

Артурдың орындығы

Артурдың ордасы – Холируд паркінің көп бөлігін құрайтын төбелер тобының басты шыңы. Бұл төбе қаладан жоғары көтеріліп, тамаша көріністер ұсынады, көтерілуі өте оңай және танымал серуендеу орны. Оны кез келген жақтан көтерілуге болады, бірақ ең оңайы және қарапайымы – шығыстан. Онда Дунсапи Лохтың үстінен шөпті беткей көтеріледі. Дунсапи Лох – Дунсапи төбесі мен Артурдың ордасының арасында орналасқан шағын, жасанды көл және ол парк ішінде танымал орын болып табылады, сонымен қатар бірнеше құс түрінің тіршілік етуіне жағдай жасайды.

Солсбери жартастары

Солсбери жартастары – Холируд саябағының батысындағы Артур тауының қосалқы тірегінің жоғарғы бөлігіндегі жартастар. Жартастың төменгі жағында Холируд саябағына тік түсетін үлкен құмды беткей орналасқан, ал екеуінің арасында жол салынған. Бұл жол 1820 жылғы Радикалды соғыстан кейін Уолтер Скотттың ұсынысымен Шотландияның батысынан келген жұмыссыз радикалды тоқымашыларға жұмыс беру мақсатында төселгеннен кейін Радикалдық жол деп аталды. Радикалдық жолдың салынуы жоғарғы жартасқа оңай қол жеткізуге мүмкіндік берді, бірақ Патшалық саябақтың ресми күзетшісі Чарльз Гамильтон, Хэддингтонның 8-ші графы, 1821 жыл шамасында жартастың бетін қазуды бастау үшін өкілігін жеміссіз пайдаланды, бұл әлі де көрінетін зақымдануға әкелді. 2018 жылы үлкен тас құлаудан кейін жол жабылды. Есепте бірнеше мүмкіндіктер ұсынылды: аспан жолы, пайдаланушылардың қауіп-қатерімен жолды қайта ашу, паналау орындары немесе сым торларын орнату, немесе толығымен жабу. Хьюго Арно 18 ғасырда Солсбери жартастарының аты Англияның Эдуард III-імен Шотландияға жасаған шапқындарының біріне қатысқан Солсберидің бірінші графынан шыққан деген болжам жасады. Джеймс Грант 1880 жылы мұны «бос әңгіме» деп есептеді және Лорд Хайлстың ағылшын-саксон тілінен «бейсіздік немесе құрғақ мекен» деген мағынаны білдіретін түсіндірмесін келтірді. Қазіргі гаэль тіліндегі жартастардың аты – Creagan Salisbury, бұл ағылшын тілінен тікелей аударма; алайда 1128 жылы жартастар ескі гаэль тілінде Creag nam Marbh (Өлілердің жартасы) деп сипатталған. Жартастар тік долерит және бағаналы базальттан тұрады және олардың бетінде тау шаруасының қалыптасу кезеңдерінен бастап тау көтерілудің ұзақ тарихы бар. Гарольд Рейберн жақын жерде өскен және 1896 жылы Шотландия тау шаруасы клубына қосылғаннан кейін көп ұзамай оның жетекшісіне айналды. 1900 жылға дейін Рейберн мен У. Инглис Кларк бірқатар дәстүрлі және спорттық тау көтерілу маршруттарын тіркеді. Соңғы жылдары саябақ рейнджерлері (бұрын Корольдік иелігінің және қазіргі тарихи орталықтың басшылығымен) саябаққа кіруді реттеуге тырысты, себебі бос және құлайтын тастардан саябаққа келгендерге қауіп төнді. Қазір тау көтерілушілер Оңтүстік карьердің белгіленген аймағымен шектелген және көтерілу үшін парктің солтүстігіндегі білім беру орталығынан тегін рұқсат алу керек. Әлі де белсенділік бар, бірақ олардың көпшілігі еркін көтерілудің орнына, тасқа жабысудан тұрады. Ең жақсы аймақтар екі карьерде орналасқан, бірақ қазіргі уақытта көтерілуге рұқсат тек Оңтүстік карьерде ғана беріледі. Оңтүстік карьерде Эдинбург тау көтерілушілер қауымдастығындағы танымал тасқа жабысу сынағы – Қара қабырға орналасқан. Жартастарға көтерілудің ең танымал жолы – «Мысық тілігі» немесе «Cat's Nick», жартастардың ең биік нүктесіне жақын жарық. Бұл жер карталарда көрсетілген, кейде адамдар жартастың ең биік нүктесі осылай аталған деп ойлайды.

Salisbury Crags are a series of cliffs at the top of a subsidiary spur of Arthur's Seat which rise on the west of Holyrood Park. Below the foot of the cliffs is a large and steep talus slope falling to the floor of Holyrood Park, with a track running in the space between the two. This track was given the name Radical Road after it was paved in the aftermath of the Radical War of 1820 to provide jobs for unemployed radical weavers from the west of Scotland, at the suggestion of Walter Scott. Creation of the Radical Road gave easy access to the upper rockface, and infamously the official Keeper of the Royal Park, Charles Hamilton, 8th Earl of Haddington, abused his position to start quarrying the rock face around 1821, causing damage that is still visible. The track was closed in 2018 after a large rock fall. A report suggested various possibilities: a sky walkway, reopening the path at users' risk, installing shelters or wire mesh, or permanent closure. Hugo Arnot suggested in the 18th century that the name Salisbury Crags derives from the first Earl of Salisbury, who accompanied Edward III of England on one of his invasions of Scotland. James Grant's view of this in 1880 is that it was "an idle story", and quoted Lord Hailes' derivation from Anglo Saxon meaning "waste or dry habitation". The modern Gaelic name of the cliffs is Creagan Salisbury, a direct translation of the English; however in 1128, the cliffs were described in a charter under an older Gaelic name, Creag nam Marbh (the Crag of the Dead). The cliffs are formed from steep dolerite and columnar basalt and have a long history of rock climbing on their faces starting from the earliest days of the sport. Harold Raeburn was brought up nearby, and became the leading climber of the Scottish Mountaineering Club not long after he joined it in 1896. By 1900 a number of traditional climbing and sport climbing routes had been recorded by Raeburn and W. Inglis Clark. In recent years the park rangers (previously under the auspices of the Royal Estate and now Historic Environment Scotland, who had taken over management of the park) attempted to regulate access to the cliffs due to hazards to park visitors from loose and falling rocks. Climbers are now restricted to a designated area of the South Quarry, and need to apply for a permit, free of charge, at the education centre in the north of the park in order to be allowed to climb. There is still some activity, though most of it is bouldering rather than free climbing. The finest areas are in the two quarries, although it is only in the South Quarry that climbing is still permitted at this time. The south quarry contains the Black Wall, a well known bouldering testpiece in the Edinburgh climbing scene. The best known route to climb the Crags is at "Cat Nick" or "Cat's Nick", a cleft in the rocks near the highest point of the Crags. This is named on maps, sometimes leading people to believe that the highest point of the crag is so named.

Самсонның қабырғасы

Самсонның қабырғалары - бағаналы базальттың құрылымы.

Сент Маргарет көлінің

Сент-Маргарет көлі – Квинс драйвының оңтүстігінде орналасқан, адам жасаған шағын көл. Ол Холируд сарайынан шамамен 500 метр шығысқа қарай, ал Сент-Энтони шіркеуінің қираған қалдықтарынан 100 метр солтүстікке қарай жатыр. Бұрын батпақты жер болған бұл көл 1856 жылы Альберт ханзадасының сарай маңындағы аймақты жақсарту жоспары аясында құрылды. Көл бұрын қайық тебуге пайдаланылған, бірақ қазір қаз, аққу және үйректердің көптеген түрлеріне мекен болып табылады.

Басқа географиялық ерекшеліктер

Басқа географиялық ерекшеліктердің қатарында Haggis Knowe, Whinny Hill және Hunter's Bog бар, олар Сент-Маргарет көліне ағып түседі.

Мәдени мұра

Паркте Артурдың ордасы, Солсбери жартасы, Самсонның қабырғасы және Дунсапи төбесінде төрт тарихи алдындағы бекіністердің іздері сақталған. Артурдың ордасының шығыс беткейлерінде егіс шаруашылығына арналған террасалардың қалдықтарын көруге болады.

Холируд абатлығы

Холирудтың қираған Августин аббаттығы 1128 жылы Шотландия королі Дэвид І-нің бұйрығымен оның корольдік елен аулау паркі ішінде құрылған. Аббаттық 16 ғасырға дейін пайдаланылды. Джеймс VII оны қысқа мерзімге Корольдік шапель ретінде қолданған, бірақ ақыры 18 ғасырдың ортасында толық қирады.

Холирудхаус сарайы

Холирудхаус сарайы бастапқыда аббат ішіндегі тұрақ ретінде салынды, бірақ уақыт өте келе үлкен сарайға айналды. Джеймс IV 1500 жыл шамасында алғашқы ғимараттарды тұрғызды, алайда қазіргі ғимараттың көп бөлігі 17 ғасырдың соңында, сэр Уильям Брюс оны неоклассикалық стильде қайта жаңартуымен аяқталды. Ол Шотландиядағы британ монархының ресми резиденциясы болып табылады. Шотландия королевасы Мэри және оның әкесі Джеймс V парктің кейбір бөліктерінде қой шаруашылығымен айналысты, оларға Джон Хунтар қарауылдық жасады. 1562 жылдың мамырында Дунсапи Лох көлі Джон, Лорд Флеминг пен Элизабет Росс есімді жұбайлардың тойына арналған мерекелік шаралар өтетін орынға айналды, онда Лейттің қамалға алынуы сахналық қойылым түрінде көрсетілді. Мэри паркте пикниктерге арналған арнайы орын жасады. 1975 жылға дейін Холируд паркінде қойлар өсіріліп келді.

Қасиетті Антоний шіркеуі

Шәулеттің шығу тегі мен тарихы белгісіз, бірақ ол 15 ғасырдың басында салынғаны анық, өйткені 1426 жылы Папа оны жөндеуге ақша бергені жазылған. Шәулет осы шамада Лейтте орналасқан тері емханасы – Сент-Антони прецепториясымен байланысты болуы мүмкін. Ол сондай-ақ жақын орналасқан Холируд аббаттығымен де байланысты болуы мүмкін. Джеймс Гранттың айтуынша, дәстүр бойынша, бұл шіркеу жақын маңдағы қасиетті бұлақты (Сент-Антони құдығын) қорғау үшін салынған. Бұл бұлақ 1674 жылы толығымен құрғап қалған, бірақ бірнеше онжылдықтан кейін төменгі жағында қайта пайда болған. Шіркеу бастапқыда төртбұрышты, шамамен 1 метр қабырғалы және жергілікті таспен салынған. Мұнараның биіктігі 12 метрден асып, ішінде айнала өтетін баспалдақ болғанға ұқсайды. Шіркеу Ричард Лидің 1544 жылы Лорд Гертфордтың Эдинбургке шабуыл жасаған кездегі Эдинбургтің эскиздік жоспарында бейнеленген. Шіркеу жылдар бойы нашарлап, 1779 жылы Хьюго Арно өзінің «Эдинбург тарихында» оны «батыл жартастың қалың биігіне сай, әдемі готикалық ғимарат» деп сипаттаған. Батыс жағында шамамен 40 фут (12 метр) биіктікте мұнара болған. Қазіргі уақытта шіркеу қираған күйде: тек солтүстік қабырғасы және батыс қабырғасының бір бөлігі, сондай-ақ қосалқы ғимараттың бір бөлігі ғана сақталған.

Мушат таусы

Бұл тас үйіндісі Холируд саябағының шығыс (Медоубанк) жағында, Герцогтың серуендеу жолының бойында орналасқан. Ол 1720 жылғы 17 қазанда жұмыссыз хирург Николь Мушаттың осы жерде әйелінің тамырын кесіп өлтірген оқиғасын еске салады. Ол осы қылмысы үшін 1721 жылғы 6 қаңтарда сотталып, дарға асылды. Сотта ол одан жалыққанын айтты. Қазіргі тас үйіндісі бір-біріне цементтелген тас блоктарынан тұрады және 1823 жылы 1789 жылы бұрынғы тас үйіндісі алынып тасталған жерге орнатылды. Бұл бұрынғы тас үйіндісі бірнеше жыл бойы "халықтың осы әрекетке деген жек көрінісі мен айыптауын білдіретін белгі ретінде" тас қою дәстүрі арқылы қалыптасқан. Ол қазіргі тас үйіндісінен батысқа қарай орналасқан, ал Сэр Уолтер Скотт оны Сент-Энтони капелінен шамамен 200 метр шығысқа қарай орналастырған. Скотт "Мидлотианның жүрегі" романында бұл тас үйіндісін бірнеше рет еске алады, осы жерде Джинни Диннің заңнан тыс Джордж Робертсонмен кездесуі болған. Джинни Диннің үйі орналасқан жерді Холируд саябағында, Сент-Леонардс жағасының оңтүстік жағында да көруге болады.

Патшалық еріктілер шолу

Парк тарихындағы ең маңызды оқиға 1860 жылдың 7 тамызында болды, сол күні бірнеше шотланд ерікті полктерінің үлкен жиыны Виктория патшайымы мен Альберт ханзадасының алдынан өтті. Көптеген сарбаздар сол күндері мектептерде, қоймаларда орналастырылды. Олардың ішінде 250 полктің көп бөлігі болды, мысалы, Брейдалбен таулы жаяу әскерлері, аға Джон Кэмпбелл, 2-ші Брейдалбен маркизі және Истдейл еріктілері. Олардың барлығы генерал-лейтенант Джордж Уэзерралдың басқаруында болды. "Суретшілер тобына" Уильям МакТаггарт, Джон Петти және Сэмюэл Боу кірді. Сол кезде мода бойынша монархтың жолында әсем аркалар мен уақытша безендірулер орнатылды. Бұл жобаны Дэвид Октавиус Хилл, Джозеф Ноэль Патон және В. Б. Джонстон (Шотландия Ұлттық галереясының сақтаушысы) кіретін комиссия жасады. Құрылыстардың ішінде парктің солтүстік жиегіндегі тегіс жерде орналасқан, 3000 адамға сыятын ағаш трибуна болды. Еріктілер трибунаның үш жағында, көбінесе жолдың солтүстік жиегі бойында топтасып тұрды. Артур тауының төменгі беткейлері билетсіз көрермендер жиналатын табиғи амфитеатр құрады. Олардың саны 100-300 мыңға жетеді, бұл Эдинбургтің жалпы халқынан әлдеқайда көп, бірақ көптеген еріктілер солтүстіктен отбасыларын алып келгендіктен, мұндай жағдай болуы мүмкін. Сағат 15:00-де Виктория патшайымы 21 000 еріктінің қасында ашық каретада өтіп, содан кейін трибунаның алдындағы "салют алаңында" отырды. Росс-шир Баффтары салтанатқа сыбызғы шелгілерін ұсынды. Сарбаздар содан кейін алаңнан өтіп, патшайымның қарсы тұрған кезде толқындармен салют берді. Бұл шамамен екі сағатқа созылды. Олар бастапқы орналасқан жерлеріне оралғаннан кейін жалпы салют жасалды, содан кейін патшайымға үш дүркін "хор" айтылды. Көпшілік дауысқа қосылғанда, үлкен дыбыс бірнеше жылқыларды қорқытты, онда офицерлер отырды, және уақытша шатасу туды. Парад ресми түрде сағат 18:00-де аяқталды, бірақ көпшілік күн батқанға дейін толықтай тарап кетпеді. Генерал-адъютант Джеймс Йорк Скарлетт полктерге ресми алғыс айтты. 1881 жылдың тамызында генерал Аластер Макдональдтың басшылығымен 44 000 сарбазбен тағы бір ірі тексеру өтті және 1905 жылы үшінші тексеру болды.

The most dramatic event in the park's history took place on 7 August 1860 when an immense assembly was made of the several Scottish volunteer regiments to appear before Queen Victoria and Prince Albert. The huge number of soldiers were billeted in schools, warehouses etc over the preceding days. These included the larger part of 250 regiments such as the Breadalbane Highlanders led by the aged John Campbell, 2nd Marquess of Breadalbane and Easdale Volunteers. All were under the overall command of Lt Gen George Wetherall. The "Artists Company" included William McTaggart, John Pettie and Samuel Bough. The fashion at the time was for ornamental arches along the route to be taken by the monarch, plus other temporary decorations. These were designed by a committee including David Octavius Hill, Joseph Noel Paton and W. B. Johnstone (Keeper of the Scottish National Gallery). Structures included a timber grandstand on the flat ground on the north edge of the park, capable of holding 3000 persons. The volunteers stood in groups on three sides of the grandstand, mainly along the north edge of the road. Beyond the lower slopes of Arthur's Seat created a natural amphitheatre from which the non ticketed observers could gather. These were numbered as 100 to 300,000 which was considerably more than the total population of Edinburgh, but as many volunteers brought their families from up north, is not impossible. Starting at 3pm Queen Victoria first drove by the 21,000 volunteers in an open carriage then sat on the "saluting dias" at the front of the grandstand. The Ross shire Buffs provided the pipers for the ceremony. The soldiers then marched by the dias, saluting in waves as they were opposite the Queen. This took almost two hours. After readopting their original positions a unified general salute was made, followed by three cheers for the Queen. With the crowd then joining the cheer, the huge volume is said to have spooked multiple horses, upon which the various officers were mounted, and there was temporary confusion. The parade officially ended at 6pm but the crowds did not fully disperse until sunset. Official thanks were conveyed to the regiments by Adjutant General James Yorke Scarlett. A second major review took place in August 1881 with 44,000 parading under command of Gen Alastair Macdonald and a third in 1905.

Жол желісі

1844 жылға дейін Парк төңірегінде асфальтталған жол болған жоқ. Бүгінгі күні саябақтағы жол желісі – 1844 жылы Принц Альберт жасаған реформалардың нәтижесі, ол кейіннен «Королеваның серуені» деп аталған Виктория айналма жолын салды. Холируд паркіндегі жолдар Эдинбург қаласының жол желісіне жатпайды. Холируд паркі Шотландия үкіметінің меншігінде және олардың қамқорлығында, ал «Тарихи орта» (HES) арқылы сақталатын мүлік ретінде басқарылады. HES парктегі жолдарды күтіп ұстауға тікелей қаржыландыру алмайды.

Жолдардың жабылуы

HES қажет болған немесе сұралған жағдайда көлік құралдары үшін көптеген жолдарды жабуға құқылы. HES қауіпсіздік немесе күтімді қамтамасыз ету мақсатында немесе ұйымдастырылған шараларды өткізу үшін кез келген уақытта жолдарды аша немесе жаба алады. Парктегі барлық жолдар әр сенбі және жексенбі күндері көлік құралдары үшін жабылады, жазғы және қысқы сағаттар әртүрлі болады, сонымен қатар Broad Pavement, Duddingston және Meadowbank тұрақтарына кіру мүмкіндігі сақталады. Жол желісі жыл бойы көптеген шаралар мен мерекелерде жабылады: Рождество, Бокс күні, Жаңа жыл, Эдинбург марафоны, шерулер және т.б. Жолдарды жабуға көмектесу үшін бес көлік кіреберісінде қақпалар орнатылған: Герцогтар жолы (солтүстік-шығыс), Холируд жолы (солтүстік-батыс), Ат жолы (солтүстік-батыс), Холируд паркі жолы (оңтүстік-батыс) және Ескі шіркеу жолағы (оңтүстік-шығыс). COVID-19 карантині кезінде Жоғарғы жол көлік құралдары үшін әрқашан жабық болды. Бұл бастапқыда наурыз және сәуір айының басындағы жылдық бақалардың қоныс аударуына байланысты болды, бірақ HES бақалардың қоныс аударуы аяқталғаннан кейін де жолды жабық ұстады. Қазіргі таңда Жоғарғы жол сейсенбі, сәрсенбі және бейсенбі күндері күндізгі уақытта және жылдық бақалардың қоныс аудару кезеңінде көлік құралдары үшін жабық.

Жол қозғалысын қысқарту

2011 жылы Historic Scotland Холируд паркі арқылы өтетін көлік қозғалысын азайту мақсатында науқан бастады. Historic Scotland-тың Корольдік парктерінің келушілер сервисінің менеджері Мартин Грей паркте көліктің артуын атап өтті: "Холируд паркі – қаланың ортасындағы ерекше жасыл кеңістік. Парктің орналасқан жері оны келушілер үшін өте ыңғайлы және танымал етеді, бірақ парктің маңындағы жаңа құрылыстар көлік қозғалысының, коммерциялық көліктердің дұрыс пайдаланбауының және жылдамдықпен жүрудің көбеюіне себеп болды. Ірі және ауыр көліктер жол төсемінің жылдам тозуына, жол жиектерінің және жол аралдарының зақымдануына әкеледі. Олар сондай-ақ паркте демалатын адамдар мен жануарлардың қауіпсіздігіне қауіп тудырады."

Велосипедтік инфрақұрылым

Queen's Drive-дың оңтүстік жағында Сент-Маргарет көлінен Broad Pavement автотұрағына дейін велосипед жолы салынған, бірақ Broad Pavement автотұрағынан бастап Royal Commonwealth Pool кіреберісіндегі айналымға дейін бұл жол жаяу жүргіншілермен және велосипедшілермен ортақ қолданылады.