Кіріспе

Мамадю Танджа (1938 – 24 қараша 2020) – 1999 жылдан 2010 жылға дейін Нигер президенті болған нигерлік саясаткер. Ол 1991 жылдан 1999 жылға дейін Қоғамды дамыту үшін ұлттық қозғалыстың (МНСД) төрағасы болды және 1999 жылы алғашқы мерзіміне сайланудан бұрын 1993 және 1996 жылдары МНСД президенттік кандидаттығына түсіп, сәтсіз аяқтады. Нигер президенті қызметін атқарган кезеңде ол 2005-2007 жылдары Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының төрағасы болды. Танджа фула және сонинке тайпаларынан тегін алатын. Ол Нигердің хауса немесе джерма тайпаларынан емес, алғашқы президенті болды. 2009 жылғы конституциялық дағдарыстан кейін, Танджаның өкілеттік мерзімі біткеннен кейін де билікте қалуға жасаған әрекеттері салдарынан 2010 жылдың 18 ақпанында әскери төңкеріспен құлатылды.

Жас шағы, 1974 жылғы төңкеріс, Кунче режимі және МНСД

Танджа 1938 жылы қазіргі Нигердің оңтүстік-шығыс бөлігінде, Француз Батыс Африкасының Майне-Сороа қаласында дүниеге келген. Нигер армиясына қосылып, полковник шеніне жеткеннен кейін, ол 1974 жылғы Сейни Кунче билікке келген төңкеріске қатысып, Жоғарғы әскери кеңестің мүшесі болды. 1976 жылы Маради облысының префекті болды. Содан кейін 1981 жылдан 1988 жылдың наурызына дейін Тахуа облысының префекті, 1988 жылдың маусымынан 1990 жылдың наурызына дейін Нигериядағы елші, ал 1990 жылдың наурызынан 1991 жылдың наурызына дейін қайтадан ішкі істер министрі қызметін атқарды. Танджаның бәсекелес фракция жетекшісі Мумуни Адаму Джермакойдан партия басшылығын иеленуі, Джермакойдың Зарма (Джерма) этностың партиядағы дәстүрлі үстемдігінен қалыс қалғанын көрсетті.

1993 жылғы сайлау және одан кейінгі оқиғалар

Танджа 1993 жылғы сайлауда президенттікке кандидат болды, ақпан айында өткен бірінші турда 34,22% дауыс алып бірінші орынға шықты, бірақ наурыз айындағы екінші турда Махаман Усманға жеңіліп, 45,58% дауыс жинады. Танджа сайлау қорытындысын қабылдап, Усманды құттықтады.

1996 жылғы сайлау

Майнасара билігі тұсында 1996 жылдың 7-8 шілдесінде жаңа президенттік сайлау өтті, онда Танджа тағы да үміткер болды; бұл жолы ол ресми нәтижелер бойынша 15,65% дауыс алып үшінші орынға шықты, Майнасара шамамен 52%, ал Усман шамамен 20% дауыс жинады. 1997 жылдың 11 қаңтарында демократияны қолдайтын демонстрациядан кейін Танджа, Усман және бұрынғы премьер-министр Махамаду Иссуфу бірге тұтқындалып, 23 қаңтарға дейін қамауда ұсталды.

1999 жылғы сайлау және бірінші мерзім

1999 жылдың сәуірінде Майнассара қаза тауып, майор Дауда Малам Ванке басқарған жаңа әскери үкімет билікті өз қолына алды. Бұл хунта бір жылдың ішінде демократияға қайта оралуға уәде берді, ал сайлаулар қазан және қараша айларында өтті. Танджа президент сайлауында бірінші турда 32% дауыс алып, бірінші орынды иеленді, екінші турда 59,89% дауыспен Иссуфуты жеңіп шықты. Танджа екінші турда Усманның қолдауын алды. Ол 1999 жылдың 22 желтоқсанында президенттік қызметке кірісті. Нигер үлкен қарызға батып, 1996 жылғы төңкерістен және демократиялық институттардың кейіннен тоқтатылуынан кейін ешқандай шетелдік көмек ала алмады. Танджа экономикалық дамуға баса назар аударды, мемлекеттік қызметкерлердің кәсіби одақтарымен және шетелдік донорлармен келіссөздер жүргізді. Көптеген адамдар Танджаның мемлекеттік шығыстарды қысқарту шараларын жақтырмады. 2001 жылы Ниамей университетінің студенттері үкіметтік стипендиялардың қысқартылуына қарсы зорлық-зомбылыққа толы наразылық акцияларын ұйымдастырды. 2002 жылдың 31 шілдесінде Диффадағы бір топ сарбаз жалақы мен тұрмыс жағдайларын жақсарту талабымен көтеріліс бастады, бұл бірнеше күннен кейін Ниамейге де қысқа мерзімге тарады. Сенімді сарбаздар көтерілісшілерді жеңіп, 9 тамызға дейін бейбітшілікті қалпына келтірді, бірақ Танджа көтеріліс туралы ақпарат таратуға тыйым салған жарлықтары үшін саяси сынға ілікті.

2004 жылғы сайлау және екінші мерзім

Танджа 2004 жылғы президент сайлауында қайта сайлануға үміткер болды. 16 қарашада өткен сайлаудың бірінші турында ол 40,7% дауыспен бірінші орынды иеленді, ал қалған дауыстар бес қарсыласы арасында бөлінді. Бірінші турда жеңілген төрт кандидат екінші турда Танджаны қолдады. Ол 21 желтоқсанда Ниамейдегі Général Seyni Kountché стадионында өткен салтанатты шарада екінші мерзімге ант берді, оған тағы алты африкалық президент қатысты. 2009 жылы конституцияға өзгеріс енгізіліп, Танджаның үшінші рет сайлауға түсуіне мүмкіндік беруі мүмкін деген болжамдар айтылса да, ол 2007 жылғы 6 қазанда Le Monde газетіне берген сұхбатында екінші мерзімі аяқталған соң қызметтен кету ниетін білдірді. Бірақ 2008 жылғы 21 желтоқсанда Ниамейдегі Ұлттық Ассамблея ғимаратының алдында үлкен митинг өтіп, Танджаның өкілеттігін үш жылға ұзарту талабы қойылды, осылайша оның мерзімі 2012 жылғы 22 желтоқсанда аяқталуы керек болды. Бұл ұсынысты қолдаушылар, соның ішінде Ұлттық Ассамблея мен басқа да институттардың өкілеттіктерін ұзартуды жақтағандар, үш жылдық ұзарту Нигердің дамуына оң әсер етеді деп санайтын. Бұл митингке премьер-министр Сейни Умару да қатысты. Оппозиция бұл ұсынысты қатты сынап, бірнеше күннен кейін Ниамейде оған қарсы үлкен демонстрация ұйымдастырды. 30 желтоқсанда 20 үкіметтік емес ұйым мен кәсіподақ, оның ішінде Нигер жұмысшыларының демократиялық конфедерациясы (CDTN) демократиялық жемістерді сақтау үшін Біріккен майдан (FUSAD) құрды. Олар бұл ұсынысқа қарсы шығып, осы мәселе бойынша бұған дейін үн қатпаған Танджаны ұсынысқа қарсы пікір білдіруге шақырды. Францияның ядролық компаниясы Areva-мен қарым-қатынас, ол елде дерлік төрт онжылдық монополия құрған, Танджа билігінде нашарлап, ол француздық ықпалды шектеу үшін 2007 жылы Sino U компаниясымен уран кенін дамыту жөнінде келісімге келді, нәтижесінде Areva үшін бәсеке пайда болды.

2009 жылғы конституциялық дағдарыс

2009 жылғы сайлау науқанында (президенттік, Ассамблея және қалалық сайлаулар) президент Танджаны үшінші мерзімге кандидат ретінде тіркеуді қолдайтын қозғалыс пайда болды. Үкіметтен тыс МНСД партиясының белгілі тұлғалары бастаған бұл топ 2004 жылғы Танджаның қайта сайлану науқанының ұраны – «Тазартше» атауын қабылдады. Бұл хауса тілінде «Үздіксіздік» деген мағынаны білдіреді. 2008 жылдың соңында өткен бірнеше қаржылық қолдауы бар, көп жұртшылық жиналған митингілерде президент осы шақыруларға жауап бермеді. 1999 жылғы Конституция президенттің өкілеттік мерзімін екі ретке шектегенімен (36-бап), сондай-ақ осы ережені кез келген жолмен өзгертуге тыйым салған (136-бап). Премьер-министр Сейни Умару 22 қаңтарда жоспарланған барлық сайлаулар 2009 жылдың соңына дейін өтетінін мәлімдеді. Наурыз айында Франция президенті Саркозимен өткен кездесуде Танджа үшінші мерзімге кандидат болмайтынын нақты айтты. Алайда 2009 жылдың мамыр айының басында, Ағадезге сапар барып, туарегтердің көтерілісшілерімен бейбіт келіссөздерін бастаған кезде Танджа үшінші мерзімге кандидат болатынын жариялады. Ол: «Халық мені қызметімді жалғастыруды талап етті, мен олардың тілегін қанағаттандырмауға болмайды» деді. Оның өкілі 2009 жылдың ортасында референдум өткізу жоспарын ұсынды, ол 1999 жылғы Конституцияны өзгертуге емес, оны жоюға және президенттік өкілеттік мерзімі шектеусіз Нигердің Алтыншы Республикасының Конституциясын жасауға бағытталған. Бұл президенттік республика құруға мүмкіндік берер еді. 2009 жылдың 15 мамырында президентке үшінші мерзімге кандидат болуға рұқсат беру үшін ұсынылған референдумға партияларының қарсылығына жауап ретінде RDP Jama'a және ANDP Zaman Lahiya партияларының үш мүшесі MNSD Nassara партиясынан тағайындалған министрлермен ауыстырылды. CDS партиясының қолдауымен MNSD 113 орындық Ұлттық Ассамблеяда 67 орындық көпшілікті сақтап қалды. 1999 жылғы Нигер Конституциясына сәйкес, Президент кез келген мәселе бойынша референдум жариялай алады (Конституцияның 136-бабында көрсетілген негізгі қағидаларды өзгертуден басқа, соның ішінде президенттік өкілеттік мерзімі шектеулері). Нигер Конституциялық соты мен Нигер Ұлттық Ассамблеясы президентке кеңес бере алады, бірақ президент олардың кеңесін міндетті түрде орындауы керек деген талап жоқ. 2009 жылдың 25 мамырында тағайындалған судьялардан тұратын Конституциялық сот жаңа Конституцияны құру бойынша кез келген референдум Конституцияға қайшы келетінін және Танджаның Құранға берген антын бұзатынын мәлімдеді (мұсылман халқы басым елде бұл өте маңызды мәселе). Осыған дейін, бір апта бұрын екі ірі партия референдумға қарсылық білдірген еді. 13 мамырда Момуни Адаму Джермакое басқаратын ANDP Zaman Lahiya Конституцияны өзгертуге қарсы екенін мәлімдеді. 15 мамырда CDS Rahama партиясы, МНСД 1999, 2004 және 2007 жылдары үкімет құруға мүмкіндік бермеген партия, референдумға қарсы шығып, Конституцияны өзгертуге болмайтын нәрсе деп атады. Екі партия да оппозицияға өтпеді, Оусман мен Джермокое президентпен келіссөздер жүргізуге дайын екендерін мәлімдеді. 26 мамырда Конституциялық соттың мәлімдемесінен кейін бірнеше сағат өткен соң ресми БАҚ Танджаның Ұлттық Ассамблеяны таратып жібергенін хабарлады. 1999 жылғы Конституцияға сәйкес, ол мұны екі жылда бір рет жасай алады, бірақ үш ай ішінде парламенттік сайлау өткізуі керек. Бұл Нигер үкіметінің қыркүйек айында екі ай ертерек парламенттік сайлауды және президенттік сайлаудан бұрын жаңа Конституция бойынша референдум өткізуі мүмкін еді (1999 жылғы Конституция күшінде болған жағдайда желтоқсаннан кешіктірмей). Конституциялық сот референдумды өткізуге болмайды деген шешім қабылдағаннан кейін, 21 маусымда президент референдумды өткізуден бас тартатынын мәлімдеді. Бірақ 24 маусымда ол тағы бір мәлімдеме жасап, соттан өз шешімін қайта қарауды талап етті. Бұл дереу (25-ші күні) жеті еңбек конфедерациясы ұйымдастырған, бұрын кейінге қалдырылған бір күндік жалпы ереуілге және Махаман Усманның CDS Rahama партиясының үкіметтен кетуіне әкелді. 27 маусымда президент Танджа үкіметті тоқтата тұрғанын және жарлық арқылы билік ететінін жариялады. 27 маусымда оппозицияның жетекшісі Махамаду Иссуфу бұл әрекетті төңкерілген мемлекеттік билік деп айыптап, Нигерліктерді 1999 жылғы Конституцияның 13-бабына сәйкес, барлық заңды жолдармен қарсылық көрсетуге шақырды. Бұл бапта лауазымды тұлғалар «ашық түрде заңсыз бұйрықтарды» орындамауға міндетті.

2010 жылғы ақпандағы төңкеріс

2010 жылғы 18 ақпанда президент сарайында өткен үкімет отырысы кезінде көтерілісші әскерлер Танджаға шабуыл жасап, мемлекеттік төңкеріс арқылы оны құлатып, Демократияны қалпына келтіру жоғарғы кеңесі (CSRD) деп аталатын әскери хунта құрды. Танджаның Ниамейдің шетіндегі әскери казармада ұсталғаны хабарланды. Хунта саяси жағдайды тұрақтандыру үшін Танджаны қамауда ұстады. Ол үй қамауында болып, кейін 2011 жылдың қаңтар айында түрмеге ауыстырылды. Танджаның анасы, өте қарт болғандықтан, 2011 жылдың наурыз айында қайтыс болды. Хунта 2011 жылы сайлау өткізді, онда Танджаның 10 жылдық президенттігі кезеңінде оған қарсы оппозицияны жетектеген Иссуфу жеңіске жетті. Ауысу кезеңі 2011 жылдың сәуір айында Иссуфуның қызметке кіруімен аяқталды. Бір айдан кейін Ниамей апелляциялық соты Танджаға тағылған барлық айыптарды жойды және ол 2011 жылдың 10 мамырында босатылды. МНСД партиясының өкілдері, соның ішінде партия төрағасы Сейни Умару, оның үйіне барып, құттықтады, бірақ ол қайтадан белсенді саясатқа оралуды жоспарлап отыр ма, әзірге белгілі емес.