Кіріспе
Эдинбургтегі таулы төбе, Шотландия. Артурдың ордасы (Suidhe Artair) – бұл ежелгі сөнген жанартау, Шотландияның Эдинбургтегі төбелер тобының басты шыңы, Холируд паркінің көп бөлігін құрайды. Роберт Луис Стивенсон оны "өлшемі бойынша төбе, бірақ батыл дизайнымен тау" деп сипаттаған. Ол қала орталығынан шығысқа қарай, Эдинбург қамалынан шамамен 2 километр жерде орналасқан. Бұл төбе қаладан биікке көтеріліп, 251 метр биіктікте қаланың және одан айналасының тамаша панорамалық көрінісін ұсынады, көтерілуі салыстырмалы түрде оңай және тау жүруге танымал. Оған кез келген бағыттан көтерілуге болады, бірақ ең оңайы – шығыстан, онда Дунсапи Лох көлінің үстінен шөпті беткей көтеріледі. Төбенің бір бөлігінде орналасқан Солсбери Крэйгс тасқа өрмелеуге арналған орын болған, онда әртүрлі қиындық деңгейлерінде маршруттар бар. Тасқа өрмелеу Оңтүстік карьермен шектелген, бірақ 2019 жылы Historic Environment Scotland оған толығымен тыйым салды.
Arthur's Seat (Suidhe Artair, ) is an ancient extinct volcano which is the main peak of the group of hills in Edinburgh, Scotland, which form most of Holyrood Park, described by Robert Louis Stevenson as "a hill for magnitude, a mountain in virtue of its bold design". It is situated just to the east of the city centre, about 1 mile (2 km) to the east of Edinburgh Castle. The hill rises above the city to a height of , provides excellent panoramic views of the city and beyond, is relatively easy to climb, and is popular for hillwalking. Though it can be climbed from almost any direction, the easiest and simplest ascent is from the east, where a grassy slope rises above Dunsapie Loch. At a spur of the hill, Salisbury Crags has historically been a rock climbing venue with routes of various degrees of difficulty. Rock climbing was restricted to the South Quarry, but access was banned altogether in 2019 by Historic Environment Scotland.
Атауы
Кейде оның аты король Артурға байланысты аңыздардан шыққан деп айтылады, мысалы, Y Gododdin-дегі айғақ. Бұл пікірді Ұлыбританиядағы сол немесе ұқсас аттарды алып жүрген басқа да бірнеше төбелер мен тау шатқалдары қолдайды, мысалы, батыс жотасындағы Бен Артурдың (Көбелекші) шыңы, кейде Артурдың Отырысы деп аталады, сондай-ақ Ағылшын көлдер аймағындағы Стоун Артур жотасындағы Артурдың Орындығы.
Геология
Артурдың ордасы – Артурдың ордасы жанартауының ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын үш бөлігінің ең ірісі (қалғандары – Калтон төбесі мен Касл-Рок), оның маңызды геологиясын (төменде қараңыз), шөптесін өсімдіктер мекендейтін ортасын және сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қорғау мақсатында белгіленген. Эдинбург қамалы тұрғызылған тас сияқты, ол ерте карбон дәуірінің жанартау жүйесінің нәтижесінде пайда болған (лава үлгілері 341–335 миллион жыл бұрын дауланған), және кватернал кезеңінде (шамамен соңғы екі миллион жылда) батыстан шығысқа қарай жылжыған мұздық әсерінен эрозияға ұшырап, батыс жағында тік жартастарды ашып, шығысқа қарай материалдың іздерін қалдырған. Осылайша Солсбери жартастары қалыптасып, Артурдың ордасы мен қала орталығы арасындағы базальттық тік жарларды құрады. Кейбір бұрыштардан Артурдың ордасы жатқан арыстанға ұқсайды. Көптеген жойылған кратерлердің екеуі «Арыстанның басы» мен «Арыстанның жамбасын» құрайды. Артурдың ордасы және оған іргелес Солсбери жартастары қазіргі геология ғылымының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Джемс Хаттон осы аймақтарда шөгінділердің жиналуы және магмалық тау жыныстарының пайда болуы сол кездегі түсініктерден өзгеше уақытта және басқаша жолмен болған болуы керек екенін байқаған. Солсбери жартастарында «Хаттон бөлімі» деп аталатын арнайы аймақты көруге болады, онда магма жоғарыдағы шөгінді тау жыныстарын бұзып өтіп, бөлімде көрінетін долериттің қабаттарын құрады. Бұл тау геологиялық құрылысы және ірі қалалық ортаға жақын орналасуы тұрғысынан Белфасттағы Cavehill тауына өте ұқсас.
Адамзат тарихы
Артюрдың ордасы мен Кроу-Хилл – оның қосалқы төбесіндегі төбелік бекініс орналасқан. Тау бекінісінің қорғаныс құрылыстары Артурдың орнының негізгі массивінде, Дунсапи төбесінде және Самсонның қабырғаларынан жоғары жағында көрінеді, соңғы жағдайларда бұл қорғаныстар тарихқа дейінгі кезеңге жатады. Бұл бекіністер, 600 жыл шамасында жазылған деп саналатын «И Гододин» поэмасында баяндалған Вотадини тайпасының билік орталықтары болған болуы мүмкін. Төбенің шығыс жағындағы екі тас қабырға ІІ Темір дәуіріне жататын төбелік бекіністің қалдықтарын көрсетеді, ал жолдың үстіндегі егістіктер қатарлары анық көрінеді, оларды ең жақсысы Дуддингстоннан қарап табуға болады. 1590 жылдың 1 мамырында Шотландия королі Джеймс VI мен Дания королі Аннаның қауіпсіз оралуын тойлау үшін Солсбери жартасында он жүк көмір және алты баррель шайырмен от жақылды. Солсбери жартасының төменгі бөлігіндегі жол бұл жерге жиі келетін адамдар арасында танымал болды, себебі ол қаланың әсем көрінісін ашады. 1820 жылғы Радикалдық соғыстан кейін бұл жол таспен жабылып, Радикалдық жол деп аталды, осы жұмыстың орындалуына Уолтер Скотттың ұсынысымен Шотландияның батысынан келген жұмыссыз тоқымашылардың еңбегі жұмсалды. 2018 жылдан бері жол жабық, себебі жоғарыдағы жартастан 50 тонна тас құлап түсті. 1836 жылы қоян аулап жүрген бес бала Артурдың орнының жартасындағы үңгірде 17 кішкентай табыт тапты, олардың ішінде шағын ағаштан жасалған мүсіндер болды. Осы табыттардың мақсаты осы күнге дейін құпия болып қалуда. Көптеген адамдар олардың сиқыршылық үшін жасалғанына сенеді, бірақ соңғы кезде олардың 1828 жылы Берк пен Хейр жасаған кісі өлтірулермен байланысты болуы мүмкін деген болжамдар айтылуда. Сериялық кісі өлтірушілердің 16 құрбаны белгілі болды, сондай-ақ «дәрігерлерге» сатылған алғашқы адам, яғни табиғи себептерден қайтыс болған ер адам да болды. Алайда, кісі өлтірудің құрбандарының көп бөлігі әйелдер болса, аман қалған сегіз мүсін еркектерді бейнелейді. Басқа да болжам бар, табыттар дәрігерлерге сатылған 16 адамның денесін, сондай-ақ, ұсталған кезде жерленбеген соңғы құрбандықтың денесін бейнелейді, бірақ ол кедей адам болғандықтан, оның денесі де кез келген жағдайда зерттеу үшін пайдаланылуы мүмкін еді. Аман қалған табыттар қазір Эдинбургтегі Шотландия Ұлттық мұражайында қойылған. Артурдың орнының Эдинбургке қарағанда биік орналасуы түрлі топтарды қызықтырды және соңғы күнгі қасиеттілер Иса Мәсіх шіркеуінің тарихында ерекше маңызға ие, себебі 1840 жылы осы жерде Шотландия елі «Евангелияны уағыздау үшін» бағышталды. 1850 жылдың басында Шотландияға келген елші Орсон Пратт, Құдайдан көбірек ізбасарлар беруін сұрап, төбеге көтерілді. 1884 жылы альпинист-гид Эмиль Рей Эдинбургке сапар шекті және Артурдың орнына көтерілді, жергілікті дәстүр бойынша, ол шыңға жету үшін күнінің көп бөлігі кететінін болжады.
Мифология
Артурдың ордасы көбінесе Камелоттың болуы мүмкін орындардың бірі ретінде айтылады, ол – аңызға толы сарай және римдік-британдық жауынгер басшысы, король Артурдың кеңесі. Дәстүр бойынша, Артурдың ордасының етегінде, Драмселх орманымен жабылған жерде, Шотландияның 12 ғасырдағы королі Дәуіт I аң аулап жүргенде бұғыға кездескен. Аттан құлап, мүйіздерімен шабуға ұшырамай қалғанда, ол жануардың мүйіздері арасында крест пайда болғанын көреді, содан кейін бұғы түсінбестікпен бұрылып кетеді, оны ешбір зиянсыз қалдырады. Дәуіт өмірі құдайдың араласуы арқасында сақталғанына сенгендіктен, сол жерде Холируд аббаттығын салды. Канонгейт қаласының гербында бұғының басы және оның мүйіздері арасындағы крест бейнеленген. Холирудқа қарап жатқан төбенің беткейлерінде Эдинбургтағы жас қыздар дәстүр бойынша 1 мамыр күні өздерін әдемі ету үшін жұмсақ дауылға беттерін жуады. Роберт Фергюсонның 1773 жылы жазған "Caller Water" ("Таза салқын су") атты өлеңінде мына жолдар кездеседі: