Кіріспе

Атыс қаруының механизм түрі

Рычагты механизм – қайталап атуға арналған атыс қаруларында қолданылатын, триггер сақшысының аймағында (көбінесе оны қамтитын) орналасқан, қолмен басқарылатын иінтірек арқылы қақпақты ішкі байланыстармен жылжытатын механизм. Бұл қақпақты ашып, патрондарды жауып, шығарып, соққы механизмін қайта зарядтайды. Бұл бұрандалы, поршенді, жартылай автоматты, толық автоматты және/немесе кезекпен ату режимді механизмдер сияқты басқа қайталап ату механизмдерінен өзгеше. Осы механизмді пайдаланатын атыс қаруы көне тілде "рычагты мылтық" деп аталады. Рычагты механизмдердің көпшілігі мылтықтар, бірақ кейбір рычагты оқпандар мен бірнеше пистолеттер де жасалған. Винчестер 1873 үлгісі рычагты атыс қаруларының ең танымалдарының бірі, бірақ көптеген өндірушілер (әсіресе Генри және Марлин) де рычагты мылтықтар шығарады. Colt компаниясы 1883 жылдан 1885 жылға дейін 6403 үлгісіндегі рычагты Colt Burgess мылтықтарын өндірді, ал Mossberg бұрын 464 үлгісіндегі мылтықты өндірген.

Тарих

1826 жылы рычагты револьвер алты секундтан кем уақыт ішінде алты оқ атқара алды. Оны Италияда Сезар Росальо жасады және 1829 жылы патент алды. Нарықтағы алғашқы рычагты мылтықтардың бірі – Colt компаниясының 1-ші және 2-ші үлгідегі сақиналы рычагты мылтықтары болуы мүмкін, екеуі де ұңғылы және доптамалы мылтықтар. Олар Patent Arms Mfg. Co. (Патерсон, Н.Ж.) компаниясымен 1837 және 1841 жылдар аралығында Colt патенті бойынша өндірілді. Рычагтың алдында сақиналы тұтқа орналасқан. Бұл рычаг тартылғанда цилиндр келесі позицияға жылжып, ішкі жасырын балға соғылады. Америка Азамат соғысынан бұрын «Volcanic» тапаншасы сияқты көптеген рычагты конструкциялар жасалды, бірақ алғашқы маңызды үлгілер 1860 жылы жасалған Спенсердің қайталайтын мылтығы мен Генри мылтығы болды. Спенсер – Кристофер Спенсердің жобалаған, жеті оқтан тұратын, алынып тасталатын түтікшелі, рычагпен жұмыс істейтін мылтығы. 20 000-нан астам данасы жасалды, ол АҚШ қарулы күштері қабылдап, Америка Азамат соғысы кезінде қолданды. Бұл кез келген елде алынып тасталатын дүңгіршегі бар жаяу әскер мен атқыштар мылтығын алғаш рет қабылдау болды. Ертедегі Спенсер мылтығының рычагы жаңа оқтың патронын жараққа салу үшін ғана қолданылды, ал балғаны патрон салынғаннан кейін бөлек соғу қажет болды. Бенджамин Тайлер Генридің ойлап тапқан Генри мылтығында оқшаулау мылтығына тән емес, бұранданың артқа жылжуымен соғылатын орталық балғасы болды. Генри дүңгіршекті саптаманың астына, емес, артқы бөлігіне орналастырды, бұл идея кейін көптеген конструкторлар қолданды. Marlin Firearms Company компаниясын құрған Джон Марлин компанияның алғашқы рычагты қайталайтын мылтығы – 1881 үлгісін ұсынды. Ол .45 70 Government және .38 55 Winchester сияқты патрондармен жасалды. Оның ізбасары – 1895 жылғы қатты конструкциялы үлгі, қазіргі кезде Marlin 336 деп белгілі. Одан кейін 1894 үлгісі шықты, ол әлі де өндірісте. 1890 жылдарға қарай рычагты мылтықтар бір ғасырдан астам уақытқа жеткізілетін түріне жетті. 1894 жылы Marlin және Winchester компаниялары жаңа үлгідегі рычагты мылтықтарды шығарды. Marlin мылтығының өндірісі әлі де жалғасуда, ал Winchester 94 мылтығының өндірісі 2006 жылы тоқтатылды. Сыртқы түріне қарамастан, Marlin және Winchester мылтықтарының ішкі құрылысы әртүрлі. Marlin бір сатылы рычагты жүйеге ие, ал Winchester екі сатылы рычагты жүйеге ие. Екі сатылы жүйе Winchester мылтығының рычагын іске қосқанда анық көрінеді, себебі бүкіл триггерлік механизм бұранданы ашу үшін төмен түсіп, кейін оқтан бос оқтарды шығару үшін артқа жылжиды. Savage Arms компаниясы өзінің танымал балғасыз 1895 және 1899 үлгілерін (кейін Model 99 болып белгіленді) жасағаннан кейін танымал болды. 1895 және 1899 үлгілері 1899 жылы өндірілгеннен бастап, мылтықтың өндіріс құнының жоғарылауы және рычагты мылтықтарға қызығушылықтың төмендеуі салдарынан 1998 жылы 99 үлгісі өндірістен алынды. Sturm, Ruger & Co компаниясы 1990 жылдары бірнеше жаңа рычагты конструкцияларды ұсынды.

Соғыста қолдану

Генри рычагты мылтығы АҚШ Азамат соғысында қолданылды және оны Уинчестер 1866 үлгісінің мылтығы алмастырғанға дейін АҚШ-та пайдаланылды. Спенсердің қайта зарядталатын мылтығы да АҚШ Азамат соғысында қолданылды. Сонымен қатар, рычагты механизмді қолданатын мылтықтар 1930 жылдары Испания Азамат соғысында жауынгерлік емес күштер тарапынан кеңінен қолданылды. Көбінесе бұл испандық өндірістегі Винчестерлер немесе Винчестердің көшірмелері болды. 1936 жылы Кеңес Одағының испан республикашыларына кем дегенде 9 000 1895 үлгісінің мылтықтарын Испания Азамат соғысында қолдану үшін бергені белгілі. Ресей империясы мен АҚШ екеуі де 1895 жылғы Винчестер үлгісін әскери қару ретінде қабылдады.

Қарулар

Қайталанатын мылтықтардың алғашқы әрекеттері болттық немесе рычагтық конструкцияларға негізделген, сол кездегі қайталанатын мылтықтардан айқын шабыттанды. Ең алғашқы сәтті қайталанатын мылтық – 1885 жылы Джон Браунинг жасаған, Winchester Repeating Arms Company компаниясының тапсырысы бойынша шығарылған Winchester Model 1887 болды. Рычагтық конструкция брендтің танымалдылығы үшін таңдалды, Браунинг наразы болғанымен, мылтық үшін сырғымалы конструкцияның әлдеқайда жақсы болатынын айтты. Бастапқыда қара ұнтақпен оқталатын патрондарға арналған (сол кездегі стандартқа сәйкес), 1887 моделі 10 калибрлі түтінсіз ұнтақ патрондарына арналған күшейтілген нұсқасы – Winchester Model 1901-ге жол ашты. 1897 жылғы Winchester Model сияқты сырғымалы конструкциялы мылтықтар енгізілгеннен кейін олардың танымалдылығы төмендеді және өндіріс 1920 жылы тоқтатылды. Қазіргі заманғы көшірмелерін Италиядағы Armi Chiappa, Қытайдағы Norinco және Австралиядағы ADI Ltd. өндіреді. Winchester 2003 жылдан 2006 жылға дейін .410 калибрлі Winchester Model 1894 (Model 9410) өндірісін жалғастырды. Австралияның қару-жарақ заңдары сорғылы және жартылай автоматты конструкцияларды қатаң бақылайды. Рычагтық конструкция жеңілдетілген санатқа жатады, бұл мылтықтардың танымалдылығының артуына әкелді.

Басқа қолданбалар

Автоматты атыс қаруларында рычагтың көмегімен бір рет қайта зарядтаудың жалғыз мысалы – M1895 Colt–Browning пулеметі. Бұл қарудың ұңғысының астында серпитін рычагы, ұңғыдағы газдың бөлінуі арқылы іске қосылып, оқпанды ашып, қайта зарядтауды қамтамасыз етеді. Бұл ерекше принцип қару атылған сайын серпитін рычагтың қозғалысынан туындаған "картоп қазушы" деген атқа ие болды, себебі қару жеткілікті биіктікте орналаспаса, рычаг жерге кіріп кететін. Knötgen автоматты мылтығы – екі ұңғысы бірінің үстіне бірі орналасқан, ажыратылатын доңғалақты дүкені бар және күрделі ішкі жүйесімен жұмыс істейтін, рычагтың әрекетін кешіктіретін соққылау механизмін қолданатын жеңіл пулеметтің тағы бір мысалы.

Қаптамалар

Леверометтік мылтықтардың патрондары калибрлердің, оқ пішіндерінің және ұнтақ мөлшерінің кең ауқымына ие, олар екі санатқа бөлінеді: дөңгелек бас оқтары бар төмен қысымды патрондар және аэродинамикалық ұштар ("спитцер") бар жоғары қысымды патрондар. Кейбір рычагтардың механизмі, бұрандалы немесе жартылай автоматты мылтықтың механизмінен кем күшті. Әлсіз механизмдер төмен және орташа қысымды патрондарды пайдаланады, олар жоғары қуатты пистолет оқтарына ұқсас. Бұл патрондардың көбі басқа мылтықтарға қарағанда ірі және ауыр болады. Ең көп таралған патрон – Винчестердің 1894 жылғы үлгісімен бірге шығарылған .30-30 Винчестер. Басқа да кең таралған патрондарға: .22 калибрлі шеттен капсюльді, .38 Special/.357 Magnum, .44 Special/.44 Magnum, .41 Magnum, .444 Marlin, .45-70 Government, .38-40 Winchester, .44-40 Winchester, .45 Colt, .25-35 Winchester, .32-40 Winchester, .35 Remington, .38-55 Winchester, .308 Marlin Express және .300 Savage жатады. Бұл патрондардың қайсысын үлкен аңдарды немесе жыртқыштарды аулау үшін қауіпсіз пайдалануға болатыны туралы пікірталас бар. Тіпті ең үлкен калибрлерде де төмен жылдамдықтар осы патрондардың энергиясын, соған сай калибрлі пистолет оқтарынан әлдеқайда төмендетеді. Дегенмен, тіпті ең кішкентай патрондар да жеңіл, ыңғайлы мылтықтарға орналасады, олар кішкентай жануарларды аулауға, зиянкестерді жоюға және жеке қорғануға өте жақсы. Күшті, үлкен пистолеттер (әдетте револьверлер) осы патрондардың кейбіреулерін де қабылдайды, соның арқасында пистолет пен мылтыққа бірдей оқтарды пайдалануға болады. Мылтықтың ұзын стволы мен жоғары дәлдігі жылдамдықты арттырып, қашықтықты ұзартып, ауланатын жануарлардың ауқымын кеңейтеді. Бұл патрондардың кейбіреулері (мысалы, .50-70 Government (1866) және .45-70 Government (1873)) өте ерте қара ұнтақты металл патрондардың тікелей жалғасы болып табылады. Металл патрондар мен рычагтар ойлап табылған кезде, қолмен қайта зарядтау және оқ құюға арналған кішкентай, портативті жиынтықтар жасалды ("каубойлік қайта зарядтау жиынтығы" деп аталды). Бұл жиынтықтар әлі де төмен қысымды рычагтарға арналған көптеген патрондар үшін қолжетімді. Марлиннің 1894 үлгісіндегідей күшті рычаг механизмдері жоғары қысымды патрондарды пайдалана алады. Қатты, айналмалы құлпылы рычаг конструкциялары (мысалы, жеті құлпылы тірегі бар Браунинг BLR) .300 Winchester Magnum, .300 WSM және 7 мм Remington Magnum сияқты өте қуатты патрондарды қауіпсіз пайдалануға мүмкіндік береді. Savage Model 99 сияқты көлбеу блок конструкциялары да камерадағы қысымды өте жоғары деңгейде ұстауға жеткілікті. Көптеген рычагтардың стволының астында түтік тәрізді дүңгіршек болады. Сыртқы "оқ ұстағыш" тіректерінде (әдетте қабылдағыштың бір жағында немесе саптамада) қосымша оқтарды сақтауды көру жиі кездеседі, олар далада жылдам қайта зарядтау үшін қолайлы. Қауіпсіз пайдалану үшін оларда дөңгелек бас оқтары болуы керек, ал кейбіреулері орталықтан емес, шеттен капсюльді пайдаланады. Қауіпсіздік мәселесі – ұзын қашықтықтағы аэродинамикалық үстіркіштік оқтардың ұштарының өткір болуы. Түтік тәрізді дүңгіршекте олардың ұштары кездейсоқ орталықтан капсюльді оқтарды жақтыруы мүмкін. Бұған байланысты мәселе – кейбір өткір оқтардың ұштары нәзік болуы және түтік тәрізді дүңгіршекте зақымдануы мүмкін. Savage Model 99 сияқты кейбір рычагтарды қораптан немесе айналмалы дүңгіршектерден оқтандыруға болады. Винчестер 1895 үлгісі де тұрақты қорапты дүңгіршекті пайдаланады және сол кездегі көптеген танымал коммерциялық және әскери мылтық патрондарына арналған. Соңғы уақытта эластомерлік ұштары бар спитцер оқтары жасалды. Винчестер Model 1887 сияқты рычагты мылтықтар 10 немесе 12 калибрлі қара ұнтақ оқтарымен, ал Model 1901 10 калибрлі түтінсіз оқтарымен зарядталады. Қазіргі заманғы көшірмелер 12 калибрлі түтінсіз оқтарымен зарядталады, ал Винчестер Model 9410 мылтығы .410 калибрлі болып шығарылады.

Бұрандалы мылтықпен салыстыру

Леверлік мылтықтар аңшылар мен спорттық атысшылар арасында әрқашан танымал болғанмен, олар әскерилер арасында кеңінен қабылданбады. Оған бірнеше себеп айтылды. Мұның бір маңызды себебі – леверлік мылтықпен жатып ату, бұрандалы мылтықпен (түзу тартылатын немесе айналмалы бұрандалы) салыстырғанда қиынырақ. Леверлік мылтықтар, әдетте, бұрандалы мылтықтарға қарағанда атыс жылдамдығы жоғары болғанымен, бұл әрқашан солай болған жоқ, себебі 20-ғасырдың басына дейін көптеген әскерилер оның тым жоғары екенінен қауырсынып, оқ-дәрінің көп жұмсалуы әскери логистикасына салмақ түсіретінінен сескенді. Түтіктік дүңгіршектер, алғашқы бұрандалы мылтықтардағыдай және бүгінгі күнге дейін аңшылық леверлік мылтықтарында қолданылатындар, кейде мәселе тудыратын фактор ретінде сипатталады: түтіктік дүңгіршек 1890 жылдары жасалған тік орталықтан ту тілетін ("шпицтер") оқ-дәрілермен үйлесімсіз (жақында ойлап табылған эластомерлік ұштарды есепке алмағанда), себебі әрбір оқтың ұшы келесі оқтың капсюліне тіреледі. Бірақ әскери мақсатта қолданылған леверлік мылтықтар (мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыста Ресей армиясында қолданылған Винчестер 1895 моделі) 1870 жылдардың соңында ойлап табылған қорапшалы дүңгіршекпен жабдықталған. Леверлік конструкциялардың кеңінен қолданылмауының тағы бір себебі – 1880 жылдары түтiнсіз ұнтақтың ойлап табылуымен мүмкін болған жоғары қысымды оқ-дәрілерді атқызудың бастапқы мүмкін болмауы. Қауіпсіз жұмыс істеу үшін тек төмен қысымды оқ-дәрілерді пайдалануға болады. Осы себепті Henry мылтығы және одан кейінгі Винчестер 1866, Винчестер 1873 және Винчестер 1876 модельдері (Канаданың шаруа полициясы қолданған) қолданылды. Жаңа леверлік мылтықтардың дизайны, атап айтқанда Винчестер 1886, Винчестер 1892, Винчестер 1894 және Винчестер 1895 модельдері, Джон Мозес Браунинг жасаған берік құлыптағыш блок арқасында, күшті жоғары қысымды тапанша және мылтық оқ-дәрілерін атқызуға қабілетті болды. Ақырында, мәселе экономикалық еді. Бұл мылтықтар 19-ғасырдың соңында қолжетімді болған кезде, әлемдік әскерилер арзан бұрандалы мылтықтарды пайдалануға көшкен және қымбат леверлік мылтықтарды өндіруге инвестиция жасауға дайын болмады. Атыс жылдамдығының жоғары болуы және көптеген бұрандалы мылтықтарға қарағанда жалпы ұзындығының қысқа болуы леверлік мылтықтарды спорттық мақсатта, әсіресе орман, бұталы жерлерде немесе тоғайларда қысқа және орта қашықтықта аң аулау үшін бүгінгі күнге дейін танымал етіп келеді. Леверлік қару АҚШ-тағы түрме күзетшілері, сондай-ақ әлемнің көптеген елдеріндегі жануарлар дүниесін қорғау органдары тарапынан да қолданылады. Көптеген жаңа леверлік мылтықтар 1 минуттан кем бұрыштық минут (MOA) топтарды атуға қабілетті, олардың дәлдігі қазіргі заманғы бұрандалы мылтықтардың дәлдігімен тең. Сонымен қатар, бұрандалы мылтықтарға қарағанда тағы бір артықшылығы – оң және сол қолды атуға қолайлылығы: леверлік мылтықтар, сорғылы мылтықтарға ұқсас, спорттық нұсқаулықтарда жиі екі қолды ретінде ұсынылады.