Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ооидтардан түзілген шөгінді тау жынысы – видео ойын.
Sedimentary rock formed from ooids
the video game
Оолит немесе оолит – концентрлі қабаттардан тұратын шар тәрізді түйіршіктерден түзілген шөгінді тау жынысы. Қатаң айтқанда, оолиттер 0,25–2 миллиметр диаметріндегі ооидтардан тұрады; 2 мм-ден үлкен ооидтардан тұратын тау жыныстары пизолиттер деп аталады. Оолит термині оолиттің өзіне немесе жеке ооидтарға қатысты қолданылуы мүмкін.
Oolite or oölite is a sedimentary rock formed from ooids, spherical grains composed of concentric layers. Strictly, oolites consist of ooids of diameter 0.25–2 millimetres; rocks composed of ooids larger than 2 mm are called pisolites. The term oolith can refer to oolite or individual ooids.
Құрамы
Ооидтар көбінесе кальций карбонатынан (кальцит немесе арагонит) тұрады, бірақ фосфаттан, саздан, херттен, доломиттен немесе гематит қоса алғанда, темір минералдарынан да құралуы мүмкін. Доломиттік және херттік ооидтар көбінесе әктастағы бастапқы құрылымның орнына ауысу нәтижесінде пайда болады. Оолитті гематит Алабама штатының Бирмингем қаласының жанындағы Ред-Маунтин тауында, оолитті әктаспен бірге кездеседі. Олар әдетте жылы, қаныққан, беткі, күшті қозғалмалы теңіз суының жағалау аймақтарында қалыптасады, бірақ кейбіреулері ішкі көлдерде де пайда болады. Қалыптасу механизмі тұнбаның кішкентай бөлігінен басталады, ол "тұқым" рөлін атқарады, мысалы, қабықтың бір бөлігі. Күшті жағалау ағындары "тұқымдарды" теңіз түбінде шайып, қаныққан судан химиялық тұнба кальцит қабаттарымен қаптайды. Оолиттер көбінесе құмды дөңдерге ұқсайтын үлкен ағымдық жатыстарда табылады. Оолиттердің мөлшері олардың суға қанша уақытқа толып, кейіннен шөгіндімен қапталғандығын көрсетеді. Оолиттер үй аквариумдарында жиі қолданылады, себебі олардың ұсақ түйіршік мөлшері (0,2 - 1,22 мм) беткі, тұрақтандырылған жатырларға және 1 дюймге дейін тереңдіктегі төменгі жабынға өте қолайлы. "Оолитикалық" құм деп те аталатын бұл құмның қант тәрізді дөңгелек түйіршіктері гобилер және басқа құмды сүзіп алатын организмдердің жанынан оңай өтеді. Бұл ерекше тегіс құм бактериялардың өсуіне көмектеседі, олар үй аквариумдарында маңызды биофильтрлер болып табылады. Өте кішкентай түйіршік мөлшеріне байланысты оолиттік құмның үлкен беттік ауданы бар, бұл бактериялардың жоғары өсуіне жағдай жасайды.
Ooids are most commonly composed of calcium carbonate (calcite or aragonite), but can be composed of phosphate, clays, chert, dolomite or iron minerals, including hematite. Dolomitic and chert ooids are most likely the result of the replacement of the original texture in limestone. Oolitic hematite occurs at Red Mountain near Birmingham, Alabama, along with oolitic limestone. They are usually formed in warm, supersaturated, shallow, highly agitated marine water intertidal environments, though some are formed in inland lakes. The mechanism of formation starts with a small fragment of sediment acting as a 'seed', such as a piece of a shell. Strong intertidal currents wash the 'seeds' around on the seabed, where they accumulate layers of chemically precipitated calcite from the supersaturated water. The oolites are commonly found in large current bedding structures that resemble sand dunes. The size of the oolites reflect the time that they were exposed to the water before they were covered with later sediment. Oolites are often used in the home aquarium industry because their small grain size (0.2 to 1.22 mm) is ideal for shallow static beds and bottom covering of up to 1" in depth. Also known as "oolitic" sand, the sugar sized round grains of this sand pass easily through the gills of gobies and other sand sifting organisms. This unusually smooth sand promotes the growth of bacteria, which are important biofilters in home aquaria. Because of its extremely small grain size, oolitic sand has a lot of surface area, which promotes high bacterial growth.
Пайда болуы
Кейбір үлгілі оолиттік әктас Англияда юра кезеңінде қалыптасты және Котсуолд төбелерін, әйгілі Портленд тасымен Портленд аралын, сондай-ақ Солтүстік Йорк Моорларының бір бөлігін құрайды. Баф тасының ерекше түрі – Дүниежүзілік мұра нысаны саналатын Баф қаласының ғимараттарына ерекше көрініс береді. Карбон кезеңіне жататын Хантс-Бей Оолиті Уэльстің оңтүстігінің көп бөлігінде жатыр. Флориданың оңтүстік-шығысындағы Майами Рок Риджі, Төменгі Флорида Кис аралдары және Эверглейдстің көп бөлігі Майами Оолитімен негізделген. Бұл әктас мұздық кезеңдер арасында теңіздің жайылып жатуы кезінде қалыптасқан. Материал кейіннен мұхиттан көтерілген кезде бірігіп, эрозияға ұшырады. Әлемдегі ең ірі тұщы сулы көл төбесіндегі оолиттердің бірі – Идахо штатының оңтүстік-батысындағы Снейк өзені жазығындағы Гленнс Ферри формациясының бөлігі – Шофли Оолиті. 10 миллион жыл бұрын жазық Айдахо көлінің төбесін құрады. Көлдегі толқындар оңтүстік-батыс жағалаудағы тұнбаларды шайып, ооидтарды қалыптастырып, жағалауға жақын тік беткейлерде 2-ден 40 футқа дейін қалыңдықпен орналастырды. Көл тартылған кезде (2-4 миллион жыл бұрын) оолит, сондай-ақ балшық тастар, жанартаулық туфтар және жақын орналасқан тау беткейлерінен келген аллювийлер қалды. Басқа шөгінділер эрозияға ұшырады, ал оолит шұңқырларға, кішкентай аркаларға және басқа да табиғи "мүсіндерге" айналды. Шофли Оолиті Брунеудің батысындағы, Айдахо штатындағы Жерді басқару бюросы (BLM) басқаратын мемлекеттік жерде орналасқан. Шофли Оолитінің физикалық және химиялық қасиеттері сирек кездесетін өсімдіктердің өсуіне жағдай жасайды, оларды BLM жерді пайдалануды басқару және оның орнында түсіндіру арқылы қорғайды. Бұл әктас АҚШ-тың Индиана штатында да кездеседі. Индиана штатындағы Оолитик қаласы әктас саудасы үшін негізделген және осы атауды иеленеді. Оолитик, Бедфорд және Блумингтон қалаларындағы карьерлер Нью-Йорктегі Эмпайр-стейт-билдинг және Вирджиния штатындағы Арлингтон қаласындағы Пентагон сияқты АҚШ-тың танымал нысандары үшін материалдарды қамтамасыз етті. Блумингтондағы Индиана университетінің кампусындағы көптеген ғимараттар оолиттік әктастан салынған, ал Индианаполис қаласының орталығындағы Әскер мен теңізшілер ескерткіші негізінен сұр оолиттік әктастан тұрғызылған. Оолиттер сонымен қатар Пенсильвания, Мэриленд, Батыс Вирджиния және Вирджиниядағы Ұлы Аппалачи аңғарында кембрий кезеңіне жататын Конокочеагу әктасында да кездеседі. Рогенштейн – цементтеуші зат сазды оолиттің нақты бір түрін сипаттайтын термин.
Some exemplar oolitic limestone was formed in England during the Jurassic period, and forms the Cotswold Hills, the Isle of Portland with its famous Portland Stone, and part of the North York Moors. A particular type, Bath Stone, gives the buildings of the World Heritage City of Bath their distinctive appearance. Carboniferous Hunts Bay Oolite lies under much of south Wales. The Miami Rock Ridge of southeastern Florida, the islands of the Lower Florida Keys, and much of the Everglades, are underlain by Miami Oolite. This limestone was formed by deposition when shallow seas covered the area between periods of glaciation. The material consolidated and eroded during later exposure above the ocean surface. One of the world's largest freshwater lakebed oolites is the Shoofly Oolite, a section of the Glenns Ferry Formation on southwestern Idaho's Snake River Plain. 10 million years ago, the Plain formed the bed of Lake Idaho. Wave action in the lake washed sediments back and forth in the shallows on the southwestern shore, forming ooids and depositing them on steeper benches near the shore in 2 to 40 foot thicknesses. When the lake drained (2 to 4 million years ago), the oolite was left behind, along with siltstone, volcanic tuffs and alluvium from adjacent mountain slopes. The other sediments eroded away, while the more resistant oolite weathered into hummocks, small arches and other natural "sculptures". The Shoofly Oolite lies on public land west of Bruneau, Idaho managed by the Bureau of Land Management (BLM). The physical and chemical properties of the Shoofly Oolite are the setting for a suite of rare plants, which the BLM protects through land use management and on site interpretation. This type of limestone is also found in Indiana in the United States. The town of Oolitic, Indiana, was founded for the trade in limestone and bears its name. Quarries in Oolitic, Bedford, and Bloomington contributed the materials for such U. S. landmarks as the Empire State Building in New York and the Pentagon in Arlington, Virginia. Many of the buildings on the Indiana University campus in Bloomington are built with native oolitic limestone material, and the Soldiers' and Sailors' Monument in downtown Indianapolis, Indiana, is built mainly of grey oolitic limestone. Oolites also appear in the Conococheague limestone, of Cambrian age, in the Great Appalachian Valley in Pennsylvania, Maryland, West Virginia, and Virginia. Rogenstein is a term describing a specific type of oolite in which the cementing matter is argillaceous.