Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Корей-американдық дәрігер және саясаткер (1864–1951)
Korean American physician and politician (1864–1951)
Со Джэ Пхиль (hangul=서재필; 7 қаңтар 1864 – 5 қаңтар 1951), ағылшын тілінде Филипп Джейсон деген атпен әйгілі, корей-американдық саясаткер, дәрігер және Корея тәуелсіздігі үшін күрескен белсенді. Ол АҚШ азаматтығын алған алғашқы кореялық болды. Сондай-ақ ол толыққанды хангуль тілінде жазылған алғашқы корей газеті – «Тоннип Синмун» газетін құрды. Джейсон 1884 жылғы сәтсіз Гэпсин төңкерісінің ұйымдастырушыларының бірі болды. Осы себепті ол мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылып, АҚШ-та пана тапты, онда азаматтыққа өтіп, медицина ғылымдарының докторы дәрежесін алды. 1895 жылы Кореяға оралғаннан кейін Джейсонға Чосон үкіметінің бас кеңесшісі лауазымы ұсынылды. Бірақ ол реформалық қозғалыстарға күш салуды жөн көрді, демократияны, Кореяның тәуелсіздігін, шетелдік араласудан өзін-өзі қамтамасыз етуді, көптеген азаматтық құқықтарды және жалпыға бірдей сайлау құқығын жақтады. 1898 жылы Джейсон АҚШ-қа қайта оралуға мәжбүр болды, ол сол жерден Бірінші Кореялық Конгреске қатысып, 1 наурыз қозғалысын және Корея тәуелсіздігіне АҚШ үкіметінің қолдауын ұсынды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Джейсон Кореядағы АҚШ әскерінің әскери үкіметінің бас кеңесшісі болды және 1946 жылғы заң шығару сайлауында Оңтүстік Кореяда уақытша өкіл болып сайланды. Ол 1951 жылы Корея соғысы кезінде АҚШ-қа оралғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның мәйіті 1994 жылы Сеул ұлттық зиратына қайта жерленді. Джейсон американдық либерализм мен республикалық идеологияны жақтады. Ол сондай-ақ реформатор болды және Кореядағы конфуциандық мәдениет пен институттарды жаңартуға ұмтылды.
Seo Jae pil (hangul=서재필; January 7, 1864 – January 5, 1951), better known by his English name Philip Jaisohn, was a Korean American politician, physician, and Korean independence activist. He was the first Korean to become a naturalized citizen of the United States. He also founded the Tongnip Sinmun, the first Korean newspaper written entirely in Hangul. Jaisohn was one of the organizers of the failed Gapsin Coup in 1884. He was thus convicted for treason and sought refuge in the United States where he became a citizen and earned a medical doctorate. Upon returning to Korea in 1895, Jaisohn was offered a position as a chief advisor of the Joseon government. He declined, choosing to focus on reform movements where he advocated for democracy, Korean independence and self reliance from foreign intervention, numerous civil rights and universal suffrage. Jaisohn was forced to return to the United States in 1898, from where he participated in the First Korean Congress and advocated for the March 1st Movement and U. S. Government support for Korean independence. Jaisohn became a chief advisor to the United States Army Military Government in Korea after World War II and was elected as an interim representative in South Korea in the 1946 legislative election. He died in 1951 shortly after returning to the United States during the Korean War. His remains were reinterred at the Seoul National Cemetery in 1994. Jaisohn was an admirer of American style liberalism and republicanism. He was also reform minded, and sought to revise Confucianist culture and institutions in Korea.
Алғашқы жылдар
Джейсон 1864 жылдың 7 қаңтарында Жосон Кореясының оңтүстік Чолла провинциясының Босеонг ауданында ақсүйек отбасында – Тэгу Со руында дүниеге келді. Джейсон жергілікті судья Со Гванхёның үшінші ұлы болған, бірақ Сеулде туыстары тәрбиеледі. Джейсон Со Чонджедің сегізінші ұрпағы, ол Жосеонның 21-ші патшасы Йонгжоның әйелі, патшайым Чонсонның әкесі болды. Ол сондай-ақ Кореяның белгілі саясаткері Со Гванбоммен алыс туыс еді. Сегіз жасында Джейсонды әкесінің екінші туысы Со Гванха мен оның әйелі, Андонг Ким руынан шыққан Ким ханым асырап алды. Джейсон жасөспірім кезінде Ким Сонггын мен Пак Кюсудың жеке мектебінде оқыды, онда Ким Окгынның реформалық идеяларымен танысты.
Jaisohn was born on January 7, 1864, in Boseong County in southern Jeolla, Joseon Korea, into a noble family: the Daegu Seo clan. Jaisohn was the third son of Seo Gwang hyo, who was a local magistrate, but was raised by his relatives in Seoul. Jaisohn was the eighth generation descendant of Seo Jong je, the father of Queen Jeongseong. She was the wife of King Yeongjo of Joseon, the 21st king of Joseon. He was also distantly related to Seo Gwang beom, a prominent Korean politician. At eight years of age, Jaisohn was adopted by his father's second cousin, Seo Gwang ha and his wife, Lady Kim of the Andong Kim clan. Jaisohn studied at Kim Seong geun and Park Kyu su's private school during his adolescence, where he was exposed to the reformist ideals of Kim Ok gyun.
Саяси белсенді
Жайсон 18 жасында мемлекеттік қызмет емтиханын тапсырып, бұл емтиханды тапсырған ең жас адамдардың бірі болды. Осының нәтижесінде 1882 жылы кіші офицер болып тағайындалды. Содан кейін ол Гёсеокван Буджёнджаға (белгілер = жоқ) және Сеунмунвон Гаюсеоға (белгілер = жоқ) қызметке орналастырылды. 1883 жылы Сеунмунвон Буджонджаға (белгілер = жоқ) және Хунриунвон Бубунгсаға (белгілер = жоқ) тағайындалды. Келесі жылы ол Жапонияға жіберілді, онда Кейо Гиджукуде (Кейо университетінің алға құрылған мектебі) және Тояма әскери академиясында білім алды. 1884 жылдың шілдесінде оның асырап алған анасы қайтыс болды, бірақ ол арнайы бұйрықпен қызметке тез қайта оралды. Патшаға жолдаған есептерінде Жайсон Кореяның қарулы күштерінің жаңа әлемде пайдасыз және ескіргенін түсіндірді. Бұл хабарлар ықпалды консерваторларды ашуландырды, бірақ ол Жайсонды көпке танытып, осы ойға келген жас зиялылардың арасында құрметке бөледі. Сол кезде жас зиялылардың саны өсіп, негізгі реформалар жасалмаса Корея Цинь Қытайы, Жапония немесе Ресей сияқты империалистік державалардың құрбаны болады деп сенді. Ол көп ұзамай Joryeon guk Sagwanjang (белгілер = жоқ) қызметіне тағайындалды. 1884 жылдың желтоқсанында Жайсон Ким Ок Гюнды ұстанған Гэпсин төңкерісіне қатысты, бұл ескі режимді құлату және адамдар арасында теңдік орнатуға бағытталған радикалды әрекет болды. Жайсон, Ким Ок Гюн, Пак Ён Хё, Юн Чи Хо, Хонг Ён Шик және басқалар төңкерісті жоспарлауға жеті ай жұмсады – 1884 жылдың шілдесінен желтоқсан айына дейін. Ол Қорғаныс министрінің орынбасары болып тағайындалды. Бірақ Қытай әскери күшін жіберіп араласуының нәтижесінде төңкеріс үш күнде жеңіліске ұшырады. Осының салдарынан оның ағасы Сео Чжэ Хён мен кіші інісі Сео Чжэ Чанг қаза тапты. Оның әкесі Сео Гван Хё және анасы, Сонджу И руынан шыққан И ханым, кінәлі деп танылып жазаланды. Оның екінші әйелі, Гвансан Ким руынан шыққан Ким ханым, құлдыққа сатылып, кейін өз-өзіне қол жұмсады. Оның үш жасар ұлы да 1885 жылы қайтыс болды. Сох Джейпил мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталып, отбасының жартысынан айырылып, өмірін сақтап қалу үшін Кореядан қашуға мәжбүр болды. Оның қалып қалған отбасы мүшелері – ағасы, апасы, інісі, сіңлісі, үлкен қызы мен күйеуі болды. Бірақ 1888 жылдың 5 қыркүйегінде оның ағасы у ішіп, өз-өзіне қол жұмсады. 1884 жылғы төңкерісшілердің көпшілігі Жапонияға қашып кетті. Олардан өзгеше, Жайсон АҚШ-қа көшіп кетті. Ол Жапонияны батыс білімдері мен идеяларының таратушысы деп есептеді, бірақ оның орнына бастау көзіне тікелей жүгінуді жөн көрді. Олардың Стефани және Мюриел есімді екі қызы болды.
Jaisohn passed the civil service exam at the age of 18, becoming one of the youngest people to ever pass this exam, and as a result became a junior officer in 1882. Thereafter he was appointed to Gyoseokwan Bujeongja (labels=no) and Seungmunwon Gajuseo (labels=no). In 1883 he was appointed to Seungmunwon Bujeongja (labels=no) and Hunryunwon Bubongsa (labels=no). In the following year, he was sent to Japan where he studied both at the Keio Gijuku (the forerunner of the Keio University) and the Toyama Army Academy. In July 1884, his adoptive mother died, but he quickly returned to public service under special orders. In his reports to the king, Jaisohn explained that Korea's armed forces were useless and obsolete in the new world. These reports annoyed powerful conservatives, but it made Jaisohn widely known and respected among like minded young intellectuals. By that time, a small but growing number of young intellectuals believed that fundamental reform had to occur or Korea would fall victim to the neighboring imperialist powers of Qing China, Japan, or Russia. He was appointed to Joryeon guk Sagwanjang (labels=no) shortly after. In December 1884, Jaisohn, following Kim Ok gyun, was involved in the Gapsin Coup, a radical attempt to overturn the old regime and establish equality among people. Jaisohn and Kim Ok gyun, Park Yeong hyo, Yun Chi ho, Hong Yeong shik, and others had planned a coup for seven months, from July to December 1884. He was appointed the Vice Minister of Defense. The coup was defeated in three days, as China intervened by sending military troops. As a result, his older half brother, Seo Jae hyeong, and younger brother, Seo Jae chang, were killed. His biological father, Seo Gwang hyo, and biological mother, Lady Yi of the Seongju Yi clan, were executed under a guilt by association system. His second wife, Lady Kim of the Gwangsan Kim clan, was sold into slavery, but committed suicide. His 3 year old son had also died in 1885. Convicted of treason, Soh Jaipil lost half of his family and had to flee Korea to save his life. His only remaining family was his older brother, older sister, younger brother, and younger sister, along with his eldest daughter and her husband. However, his older brother soon committed suicide by poisoning on September 5, 1888. The majority of the 1884 revolutionaries fled to Japan. Unlike them, Jaisohn moved to the United States. He saw Japan as essentially a conduit for Western knowledge and ideas, but preferred to deal with what he saw as the source itself. They had two daughters, Stephanie and Muriel.
Тонгнип Синмун
1894 жылы Жапония Корея түбегінде болған Бірінші Қытай-Жапон соғысында Қытайды жеңді. Корея кабинеті реформаторлармен толықты. Осы саяси өзгерістермен қатар Гэпсин төңкерісінің қатысы кешіріліп, Джейсонның 1895 жылы елге оралуына жағдай жасалды. 1895 жылдың желтоқсанында ол Инчхонға келді. Жосон үкіметі оны Сыртқы істер министрі қылып тағайындауды қалаған, бірақ ол бұл қызметтен бас тартты. Кореяда ол халықты саяси тұрғыда сауаттандыруға тырысты. Джейсон корей халқын хабардар азаматтарға айналдыру үшін "Тонгнип Синмун" (сондай-ақ "Тәуелсіз" газеті) жариялады. Ол газетін тұңғыш рет толығымен хангыль тілінде басып шығарды, осылайша қараша халық пен әйелдерге оқу мүмкіндігін кеңейтті.
In 1894, Japan defeated China in the First Sino Japanese war, which had occurred on the Korean Peninsula. The Korean cabinet was filled with reformists. Along with these political changes, the treason of the Gapsin Coup was pardoned, enabling Jaisohn's return in 1895. In December 1895, he went to Incheon. The Joseon government wanted to appoint him as the Foreign Secretary, but he refused to take the position. In Korea, he endeavored to politically educate people. Jaisohn published the Tongnip Sinmun (also called The Independent) to transform the Korean population into an informed citizenry. He was the first to print his newspaper entirely in Hangul to extend readership to lower classes and women.
Тәуелсіздік пен демократия идеалдарын себу
1896-1898 жылдардағы азаматтық құқықтар және сайлау құқығы қозғалыстарында Джейсонның мақсаты Кореяның Қытайдың ықпалынан алыстауын қамтамасыз ету болды, бірақ Ресей немесе Жапонияның күшті ықпалына түсіп қалмауын қадағалады. Ол сонымен қатар бастапқыда Кореяның шетелдік араласудан тәуелсіздігін көрсететін Тәуелсіздік қақпасын салуды ұйымдастырды. Осы кезеңде ол Йонгенмун саясатын да тоқтатты. Йонгенмун – Қытай Маньчжу елшілерін құрметпен қарсы алуға бағытталған Корея саясаты (Йонгенмун корей тілінен ағылшын тіліне шамамен "Мейіріммен қарсы алу қақпасы" деп аударылады). 1898 жылы консерваторлар Джейсон мен оның клубын монархияны республикамен алмастыруға тырысқандықтары үшін айыптады, содан кейін Корея үкіметі Джейсонды АҚШ-қа қайтуын сұрады. Ол елге оралғаннан кейін, Корея үкіметі клубты таратуға бұйрық берді және Ри Сингманды қоса алған 17 жетекшіні тұтқындады.
In the 1896 to 1898 civil rights movement and suffrage movements, Jaisohn's goal was to ensure that Korea could drift away from the Chinese sphere of influence without falling too heavily under the influence of Russia or Japan. He was also behind the construction of the Independence Gate, which was initially meant to symbolize Korea's independence from foreign interventionism. At this time he also ended the policy of Yeongeunmun (영은문;迎恩門). Yeongeunmun was the Korean policy of welcoming the Qing Manchu envoys (Yeongeunmun roughly translates from Korean to English as "Welcome with kindness gate"). In 1898, conservatives accused Jaisohn and the Club of seeking to replace the monarchy with a republic, and the Korean government requested Jaisohn to return to the US. After his return, the Korean government ordered the Club to disband and arrested 17 leaders, including Rhee Syngman.
Клерк және компания басқару
1898 жылдың сәуірінен тамызына дейін ол испан-американ соғысына әскермен бірге қатысты. 1899 жылы Пенсильвания университетінің ауруханасында кеңсе кызметкері болып жұмысқа орналасты. 1904 жылы бір жас кіші Харольд Димермен бірлесіп "Димер мен Джейсон дүкенін" ашты. Бұл кеңсе тауарлары мен баспа өнеркәсібіне арналған дүкен болды. 1915 жылы дүкен "Филипп Джейсон компаниясы" деп аталды және баспа өнеркәсібі саласында маманданды.
In April to August 1898, he accompanied an army to the Spanish–American War. In 1899 he found employment as clerk for the University of Pennsylvania Hospital. In 1904, worked with Harold Deemer, who was a year younger, to create the "Deemer and Jaisohn shop". It was a stationery and printing industry store. In 1915, the shop became called the Philip Jaisohn Company, and specialized in the printing industry.
Тәуелсіздік қозғалыстары
АҚШ-та Джейсон Пенсильвания университетінде медициналық зерттеулер жүргізді, кейін Филадельфияда сәтті баспагер болды. 1919 жылғы 1 наурыздағы қозғалыс туралы хабарды естігенде, Кореядағы жапон үкімшілігіне қарсы жалпыұлттық наразылықты ұйымдастырды. Ол 1919 жылғы 14-16 сәуірде Филадельфияда үш күнге созылған Бірінші корей конгресін шақырып өткізді. Конгрестен кейін Джейсон бар күш-жігерін және жеке мүлігін Кореяның тәуелсіздігіне арнады. Ол дін қызметкері Флойд В. Томкинстің көмегімен 21 қалада Кореяның достары лигасының құрылуын ұйымдастырды, Флойд В. Томкинс Филадельфиядағы Риттенхаус алаңындағы Киелі Үштік шіркеуінің пасторы болған. Сондай-ақ ол "Корея ақпарат бюросын" құрды. Кореядағы жағдай туралы американдық қоғамды хабардар ету және АҚШ үкіметін корейлердің тәуелсіздігін қолдауға көндіру мақсатында "Korea Review" атты саяси журнал шығарды. 1920 жылдары 60 жасқа толған Джейсон зерттеу саласына қайта оралып, 60 және 70 жылдарында маманданған дәрігер және микробиолог ретінде жұмыс істеді, сонымен қатар кейде рецензиядан өткен ғылыми журналдарда жариялап тұрды.
In the United States, Jaisohn conducted medical research at the University of Pennsylvania and later became a successful printer in Philadelphia. When he heard the news of the March 1st Movement (1919), a nationwide protest against Japanese rule in Korea, Jaisohn convened the First Korean Congress, which was held in Philadelphia for three days on April 14–16, 1919. After the Congress, Jaisohn devoted his energies and private property to the freedom of Korea. He organized the League of Friends of Korea in 21 cities with the help of Rev. Floyd W. Tomkins, rector of the Episcopal Church of the Holy Trinity, Philadelphia on Rittenhouse Square and established the "Korean Information Bureau." He published a political journal called Korea Review to inform the American public of the situation in Korea, and to persuade the U. S. government to support the freedom of Koreans. In the 1920s, Jaisohn, who had just turned 60, returned to research and spent his 60s and 70s working as a specialist doctor and micro biologist, as well as occasionally publishing in peer review academic journals.