Кіріспе

Машинамен оқылатын форматта кодталған кез келген медиа. Бұқаралық коммуникация саласында цифрлық медиа – әртүрлі кодталған машинамен оқылатын деректер форматтарымен байланысқан кез келген коммуникация құралы. Цифрлық контентті цифрлық электрондық құрылғыда жасауға, қарауға, таратуға, өзгертуге, тыңдауға және сақтауға болады, оның ішінде цифрлық деректерді сақтау құралдары (аналогтық электрондық құралдардан өзгеше) және цифрлық хабар тарату арналары да бар. Цифрлық – сандар тізбегі арқылы ұсынылған кез келген дерек, ал медиа – осы ақпаратты тарату немесе жеткізу тәсілдерін білдіреді. Бірге алғанда, цифрлық медиа – экран және/немесе динамик арқылы таратылатын цифрланған ақпараттың түрлері. Бұл интернет арқылы көруге немесе тыңдауға қолжетімді мәтін, аудио, бейне және графиканы да қамтиды. YouTube, Vimeo және Twitch сияқты цифрлық медиа платформалары 2020 жылы 27,9 миллиард сағаттық көруге ие болды. Оның цифрлық революция деп аталатын құбылысқа үлесін қосуына өзара байланыстылықтың пайдалануы себеп болады.

Цифрлық компьютерлер

Олар машинамен оқылатын құралдарды қолданғанмен, Бэббидждің қозғалтқыштары, ойыншы пианинолары, жакард тоқыма станоктары және көптеген басқа да ерте есептеу машиналары физикалық, механикалық бөліктері бар аналогтық компьютерлер болды. Алғашқы нағыз цифрлық медиа цифрлық компьютерлердің пайда болуымен құрылды. Цифрлық компьютерлер ақпаратты сақтау және өңдеу үшін екілік кодты және Буль логикасын пайдаланады, бұл бір машинаға бір конфигурацияда көптеген әртүрлі міндеттерді орындауға мүмкіндік береді. Алғашқы заманауи, бағдарламаланатын, цифрлық компьютерлер – Манчестер Mark 1 және EDSAC 1948 және 1949 жылдар аралығында тәуелсіз түрде ойлап табылды. Қазіргі компьютерлерден көп жағынан өзгеше болса да, бұл машиналар логикалық операцияларын бақылайтын цифрлық бағдарламалық жасақтамаға ие болды. Олар екілік кодта жазылған, яғни бірліктер мен нөлдер жүйесі арқылы жүздеген символдар жасалған. Екілік кодтың 1 және 0 сандары – цифрлық медианың "цифрлары" болып табылады.

"Біз қалай ойлаймыз"

Цифрлық медиа 20-ғасырдың соңына дейін кеңінен қолданылмаса да, цифрлық медианың тұжырымдық негізі ғалым және инженер Ванневар Буш пен оның 1945 жылы «The Atlantic Monthly» журналында жарияланған «Біз ойлай алатынымыздай» атты танымал мақаласына қайнар көз. Буш ғалымдарға, дәрігерлерге және тарихшыларға ақпаратты сақтауға, талдауға және таратуға көмектесетін құрылғылар жүйесін көздеді. Буш осы мемекстің жасалуы Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғалымдардың жұмысы болады деп үміттенді. Ол жарық көрген кезде-ақ маңызды туынды ретінде танылды. Компьютерлер мен смартфондар миллиардтаған адамға цифрлық медиаға қол жеткізу, өзгерту, сақтау және бөлісу мүмкіндігін сыйлады. Цифрлық камералардан бастап дрондарға дейінгі көптеген электрондық құрылғылар цифрлық медианы жасауға, таратуға және көруге қабілетті. Дүниежүзілік желі және Интернетпен біріккен цифрлық медиа 21-ғасырлық қоғамды баспа пресінің мәдени, экономикалық және әлеуметтік әсерімен салыстыратын жолмен өзгертті. Бұл өзгерістер өте жылдам және кеңінен тараған, нәтижесінде индустриалды экономикадан ақпараттық экономикаға экономикалық өтуге мүмкіндік берді, бұл адамзат тарихында Ақпараттық дәуір немесе цифрлық революция деп аталатын жаңа кезеңді тудырды. Цифрлық медианың басқа медиамен, мәдени және әлеуметтік факторлармен өзара әрекеттесуі кейде «жаңа медиа» деп аталады. Сол сияқты, цифрлық медиа жаңа коммуникациялық дағдыларды талап етеді, олар транслитерация, медиа сауаттылығы немесе цифрлық сауаттылық деп аталады. Бұл дағдылар тек оқу және жазу қабілетін ғана емес, сонымен қатар Интернетке қатынау, дереккөздерді бағалау және цифрлық контент жасау қабілетін қамтиды. Толыққанды цифрлық, қағазсыз қоғамға қарай жылжу идеясы біз жақын арада немесе қазірдің өзінде ескі медианың қазіргі заманғы құрылғыларда немесе зерттеудің қазіргі заманғы әдістерін қолдану арқылы қол жеткілікті болмайтын цифрлық қараңғы дәуірге тап боламыз деген қорқынышпен бірге жүреді. Он жыл өткен соң Motorola компаниясы Motorola DynaTAC ұялы телефонын шығарды, ол коммерциялық түрде қол жетімді алғашқы ұялы телефон болды. 1990 жылдардың басында Nokia компаниясы Nokia 1011 телефонын шығарды, ол алғашқы жаппай өндірілген ұялы телефон болды. Мобильді ойын нарығының кірісінің 85%-ы мобильді ойындардан түседі. Бұл көрсеткіш 2020 жылға қарай 2,87 миллиардтан асуы күтілуде. 2015 жылы смарт планшеттерді пайдаланушылардың саны 1 миллиардқа жетті, бұл әлем халқының 15%-ын құрайды. Статистика бүгінгі күні цифрлық медиа коммуникациясының әсерін көрсетеді. Сондай-ақ, смарт құрылғыларды пайдаланушылардың саны тез өсіп келеді, ал функционалдық мүмкіндіктер күн сайын артып келеді. Смартфон немесе планшетті күнделікті қажеттіліктердің жүздегені үшін пайдалануға болады. Қазіргі уақытта Apple App Store дүкенінде 1 миллионнан астам қосымша бар. Бұлардың барлығы цифрлық маркетинг үшін мүмкіндіктер. Смартфон пайдаланушы Apple немесе Android құрылғысын ашқан сайын әр секунд сайын цифрлық жарнамаға тап болады. Бұл цифрлық революцияның және оның әсерінің тағы бір дәлелі. Нәтижесінде әртүрлі бағдарлама жасаушыларға 13 миллиард доллар төленді. Бұл өсім миллиондаған бағдарламалық жасақтамалардың дамуына септігін тигізді. Бұл қосымшалардың көпшілігі қосымшадағы жарнама арқылы табыс таба алады. Сонымен қатар, ол Голливудтағы аналогты арнайы эффекттер, каскадерлік және анимациялық индустрияға әсер етті. Бұл шағын кинотеатрларға ауыр соққы болды, олардың кейбіреулері цифрлық технологияға көшуден аман қалмады немесе аман қалмайды. Цифрлық медианың басқа медиа индустрияларына әсері де сондай кең және күрделі. Газеттер үшін ең танымал күндердің бірі - жексенбіде де таралым 9 пайызға төмендеп, 1945 жылдан бері ең төменгі деңгейге жетті. Журналистикада цифрлық медиа және азаматтық журналистика баспадағы мыңдаған жұмыс орындарының жоғалуына және көптеген ірі газеттердің банкротқа ұшырауына әкелді. Бірақ цифрлық журналистиканың өрлеуі мыңдаған жаңа жұмыс орындары мен мамандықтарды да жаратты. Электрондық кітаптар мен өзіндік баспа кітап өнеркәсібін өзгертіп жатыр, ал цифрлық оқулықтар мен басқа да медиа-инклюзивті оқу бағдарламалары бастауыш және орта білім беруді өзгертіп жатыр. Академияда цифрлық медиа ғалымдық еңбектердің жаңа түрін тудырды, оны цифрлық ғалымдық еңбек деп те атайды, ол таратудың төмен құнының арқасында ашық қолжетімділікті және ашық ғылымды мүмкін етеді. Цифрлық гуманитарлық және цифрлық тарих сияқты жаңа зерттеу салалары өсті. Ол кітапханалардың қолданылуын және қоғамдағы олардың рөлін өзгертті. 2004 жылдан бері газет индустриясында жұмыспен қамту азайды, қазіргі уақытта жұмыс күшінде бар болғаны 40 000 адам жұмыс істеп тұр. 2008 жылғы экономикалық дағдарыс кезінде Alliance of Audited Media & Publishers ақпаратына сәйкес, кейбір журналдардың басылымдары 10%-дан астамға төмендеді, бұл бұрынғыдан 75% ғана жарнамалық сатудан туындады. Ересектердің 43%-ы жаңалықтарды жаңалықтар сайттарынан немесе әлеуметтік желілерден жиі алады, ал теледидардан 49%-ы. Pew Research зерттеуіне сұраланушылардан теледидарына қосылған стриминг құрылғысынан жаңалық алатындары туралы да сұрады – АҚШ ересектердің 9%-ы оны жиі жасайтынын айтты. Компьютер мен Интернетке қол жеткізген кез келген адам әлеуметтік желілерге қатыса алады және өз жазбаларын, суреттерін, бейнелерін, фотосуреттерін және пікірлерін Интернетке жариялай алады, сондай-ақ онлайн бизнесті жүргізе алады. Контент жасау және бөлісу үшін қажетті шығындардың күрт төмендеуі контент жасау демократиялануына және блогтар, мемдер және бейне эсселер сияқты жаңа контент түрлерінің пайда болуына әкелді. Бұл іс-әрекеттердің кейбіреулері азаматтық журналистика деп те аталады. Пайдаланушы жасаған контенттің өсуі Интернеттің дамуымен және бүгінгі күні пайдаланушылардың медиамен өзара әрекеттесу тәсілімен байланысты. Әлеуметтік желілерге қосылған және пайдаланатын пайдаланушылардың саны артаған сайын контент жасаудың маңыздылығы артады. Ұялы құрылғылар сияқты технологиялардың пайда болуы медианың барлық түрлеріне оңай және жылдам қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бұрын тек бірнеше адамға ғана қол жетімді болған көптеген медиа жасау құралдары қазіргі уақытта тегін және пайдалануға оңай. Интернетке қол жеткізе алатын құрылғылардың құны тұрақты түрде төмендеп келеді, ал жеке тұлғалардың бірнеше цифрлық құрылғыға ие болуы қалыпты жағдайға айналуда. Бұл факторлар саяси қатысуға айтарлықтай әсер етті. Цифрлық медиа көптеген ғалымдар тарапынан «Араб көктеміне» ықпал еткені ретінде қарастырылады, ал қиын жағдайдағы үкіметтердің цифрлық және әлеуметтік медианы пайдалануын шектеуі жиі кездеседі. Көптеген үкіметтер цифрлық медиаға қол жеткізуді қандай да бір жолмен шектейді, әділсіздікті болдырмау үшін немесе кең ауқымды саяси цензура үшін. YouTube жылдар бойы пайдаланушы жасаған медиаға арналған веб-сайтқа айналды. Бұл контент көбінесе ешбір компания немесе агенттік тарапынан бақыланбайды, нәтижесінде онлайн кеңістікте әртүрлі тұлғалар мен пікірлер пайда болады. YouTube және басқа да платформалар жылдар бойы өздерінің қаржылық табыстарын көрсетіп келеді. 2020 жылы ең табысты 10 YouTube контент жаратушысы әрқайсысы 15 миллион доллардан астам табыс тапты. Бұл YouTube профильдерінің көпшілігі жылдар бойы теледидарда көретіндей көпкамералық орналымға ие. Бұл жаратушылардың көпшілігі өздерінің тұлғалары өскен сайын өздерінің цифрлық компанияларын құрып жатыр. Жеке құрылғылардың саны да жылдар бойы артты. Әлемде қазірдің өзінде 1,5 миллиардтан астам планшет пайдаланушысы бар, және бұл көрсеткіш бірте-бірте өсуі күтілуде. 2018 жылы әлем халқының шамамен 20%-ы контентті планшеттер арқылы көреді.

Цифрлық медианың өркендеуі тұтынушының аудиожинағын дәлірек және жекелендірілген етті. Тұтынушы әдетте тек бірнеше аудиофайлға қызығушылық танытса, толық альбомды сатып алудың қажеті жоқ.

Тек веб-жаңалықтар

Ағымдық қызметтердің өркендеуі кабельдік теледидар қызметтерінің шамамен 59%-ға дейін төмендеуіне әкелді, ал ағымдық қызметтер шамамен 29%-ға өсіп келеді, ал 9%-ы әлі де сандық антенна пайдаланушылары. Теледидар контроллерлері қазір ағымдық платформаларға арналған арнайы батырмаларды қамтиды. Пайдаланушылар күн сайын 1 сағат 55 минут цифрлық бейнелерге, ал әлеуметтік желілерде 1 сағат 44 минут уақытын ғана жұмсайды. 10 адамның 6-сы телешоуларын және жаңалықтарын ағымдық қызметтер арқылы көретінін хабарлайды. Netflix сияқты компаниялар тіпті бұрын тоқтатылған «Designated Survivor», «Lucifer» және «Arrested Development» сияқты шоуларды сатып алды. Интернет кеңінен тараған сайын, көбінесе компаниялар контентті тек интернет арқылы тарата бастады. Шындығында, бүгінгі жастар жаңалықтар алу үшін Google, теледидар немесе газеттерден гөрі TikTok-ты жиірек пайдаланады. Көрермендер санының азаюы табыстың төмендеуіне әкеп соқты, бірақ күткендей нашар емес. 2024 жылдан бері негізгі бұқаралық ақпарат құралдарында тым даулы деп саналғандардың Х (бұрынғы Twitter) сияқты онлайн-платформаларға көшіп, өз хабарларын таратуды жалғастыру толқыны пайда болды. Мысалы, Текер Карлсон өзінің қарама-қайшы пікірлеріне байланысты Fox News-тен кетіп, X-ке ауысты. Бұл сөз бостандығы және жек көрушілік сөздер тақырыбында пікірталас тудырды.

Авторлық құқықпен күрес

Цифрлық медиа – дерекқорларды байланыстыратын, пайдаланушыларға мазмұнның бір бөлігінен немесе веб-беттен екіншісіне өтуге мүмкіндік беретін сандық желілердің жиынтығы. Осының оңайдығынан цифрлық медиа қазіргі авторлық құқық және зияткерлік меншік заңдарына бірнеше қиындықтар туғызады. Цифрлық медианы жасау, өңдеу және таратудың қарапайымдығы авторлық құқықты сақтауды қиындатады, ал көптеген авторлық құқық заңдары көне деп есептеледі. Қазіргі авторлық құқық заңдарына сәйкес, көптеген елдерде интернет-мемдерді тарату заңсыз. Көптеген интернет-әрекеттері үшін заңдық құқықтар белгісіз болуы мүмкін. Мұндай әрекеттерге басқа біреудің әлеуметтік желідегі аккаунтынан суреттерді жариялау, фанфикшн жазу немесе YouTube бейнелері сияқты контентте танымал әндерді пайдалану жатады. Соңғы он жылда әділ пайдалану және авторлық құқық ұғымдары онлайн медианың түрлі түріне қолданылды. Авторлық құқыққа қатысты мәселелер барлық цифрлық медиаға таралуда. YouTube сияқты платформаларда контент жасаушылар авторлық құқық, ИС заңдары және платформаның авторлық құқық талаптары бойынша белгіленген нұсқауларды сақтауға тиіс. Егер осы нұсқаулар орындалмаса, контенттен кіріс алынуы тоқтатылуы, өшірілуі немесе сотқа берілуі мүмкін. Бұл жағдай авторлық құқыққа ие аудио тректерді немесе фондық көріністерді кездейсоқ пайдаланған кезде де туындауы мүмкін. Wikipedia ең көп таралған ашық лицензияларды, Creative Commons лицензиясын және GNU Free Documentation License қолданады. Ашық лицензиялар – бағдарламалық жасақтама, деректер және басқа да цифрлық медиадан авторлық құқық шектеулерін азайтуды немесе жоюды жақтаған кең ауқымды ашық контент қозғалысының бір бөлігі. Мұндай лицензиялық ақпаратты және қолжетімділік статусын жинау мен пайдалануды жеңілдету үшін Creative Commons іздеу жүйесі сияқты құралдар көбінесе веб-суреттер үшін, ал Unpaywall – ғылыми қарым-қатынас үшін қолданылады. Цифрлық медиаға қол жеткізуді шектеу үшін қосымша бағдарламалық қамтамасыз ету әзірленді. Материалды қорғау үшін цифрлық құқықтарды басқару (DRM) қолданылады. Бұл пайдаланушыларға медиа контентін нақты жағдайларда пайдалануға мүмкіндік береді. DRM кино өндірушілеріне фильмді арзан бағамен жалға беруге мүмкіндік береді. Бұл фильмді толық бағамен сатудың орнына, фильмді жалға беру лицензиясының мерзімін шектейді. Сонымен қатар, DRM медианың рұқсатсыз өңделуіне немесе таратылуына жол бермейді. Цифрлық медианың авторлық құқық қорғау технологиялары зияткерлік меншік қорғау технологиясының құрамына кіреді. Себебі, құрылған және таратылған цифрлық контентті компьютерлік технологиялар қорғайды. Digital Millennium Copyright Act (DMCA) YouTube сияқты пайдаланушы контентін хосттайтын делдалдарға, барлық талап етілетін шарттарды орындаған жағдайда, авторлық құқықты бұзу үшін жауапкершілікке тартылудан қорғауды қамтамасыз етеді. Олардың ең танымал түрі – «хабарлама беріп алып таста» саясаты. Бұл саясат онлайн-делдалдарды өздерінің сайтында заңсыз контентті пайдалану туралы сот бұйрықтары мен/немесе айыптаулар болған жағдайда, контентті алып тастауға және/немесе оған қол жеткізуді тоқтатуға міндеттейді. Нәтижесінде, YouTube DMCA талаптарынан әлдеқайда асып түсетін саясаттар мен стандарттарды әзірлеп келеді. YouTube сонымен қатар барлық контенттің барлық ережелерге сәйкес келетіндігін тексеру үшін өз сайттарын үнемі сканерлеп отыратын алгоритм жасады. Лойола университетінің Чикаго заң мектебінің мәліметінше, TikTok-та қолданылатын музыканың шамамен 50% лицензияланбаған. TikTok әртүрлі орындаушылармен және лейблдермен бірнеше музыкалық лицензиялық келісімдерге ие, бұл музыканы әділ және заңды пайдалану кітапханасын құрайды. Алайда, бұл пайдаланушылар үшін барлық контентті қамтымайды. Пайдаланушы TikTok-та авторлық құқықты бұзуы мүмкін. Мысалы, фондық стерео құрылғыда музыка ойнауы немесе ноутбук экранында әнді жаздыру. Онлайн журналдар немесе цифрлық журналдар авторлық құқық мәселелерінің ең үлкен нысаналарының бірі болып табылады. Аудит бюросының 2011 жылғы наурыздағы есебінде көрсетілгендей, бұл құралдың анықтамасы цифрлық журналдың мазмұнын электрондық құралдармен таратуды қамтиды; ол баспа нұсқасының көшірмесі болуы мүмкін. Бұл анықтама ескірген деп санауға болады, өйткені баспа журналдардың PDF көшірмелері енді кең таралған емес. Қазіргі таңда цифрлық журналдар интернет, ұялы телефондар, жеке желілер, iPad немесе басқа да смартфондар сияқты интерактивті цифрлық платформалар үшін жасалған журналдарды білдіреді. Таблеткалар мен басқа да жеке электрондық құрылғылардың жетілдірілуінің арқасында цифрлық журналдарды оқу және көру ыңғайлырақ болды, олар графикалық өнерді пайдалану арқылы қызықтырақ болып көрінеді. Онлайн журналдардың эволюциясы әлеуметтік желі және ойын-сауық платформасы болуға бағытталды. Онлайн пираттық – цифрлық медиа авторлық құқығына қатысты туындаған үлкен мәселелердің бірі. Фильмдер мен теледидар сияқты цифрлық медианы пираттыққа салу авторлық құқықтың иесіне тікелей әсер етеді. Бұл әрекет цифрлық медиа индустриясының «денсаулығына» әсер етуі мүмкін. Пираттық авторлық құқықтың заңдарын және моральдық принциптерін бұзады.