Кіріспе

XVIII ғасырдағы баск зерттеушісі және испан империясының губернаторы Хуан Баутиста де Анза Безерра Нието (6 немесе 7 шілде, 1736 – 19 желтоқсан, 1788) – испан империясының Калифорния және Нью-Мексикодағы экспедициялық жетекші, әскери шенеунік және саясаткер. Ол испандық Калифорнияның негізін салушылардың бірі саналады және Жаңа Испанияның Нью-Мексико провинциясының губернаторы қызметін атқарды.

Ерте өмір

Хуан Баутиста де Анза Безера Нието 1736 жылы (Ариспеге жақын) Жаңа Испанияның Жаңа Наварра штатындағы Фронтерас қаласында (қазіргі Сонора, Мексика) дүниеге келген, көбінесе Сонора штатының Кукиарачи қаласында, бірақ мүмкін Фронтерас президиосында. Оның отбасы Жаңа Испаниядағы әскери басшылықтың бір бөлігі болды, өйткені оның әкесі және анасының әкесі, капитан Антонио Безерра Нието, екеуі де Испанияға қызмет еткен, олардың отбасылары Жаңа Наварраның шекарасында тұрған. Ол Хуан Баутиста де Анза I-нің ұлы болды. Дәстүр бойынша ол Мексика қаласындағы Сан-Ильдефонсо колледжінде, содан кейін сондағы әскери академияда білім алған болуы мүмкін. 1752 жылы ол Фронтерас президиосында әскерге қабылданды. Ол жылдам өрлеп, 1760 жылға қарай капитан болды. 1761 жылы үйленді. Оның әйелі Ана Мария Перес Серрано (1744/45 жылдың қаңтарында туған, қайтыс болған күні белгісіз), испан кен иесі Франсиско Перес Серраноның қызы. Олардың балалары болмады. Оның әскери міндеттері көбінесе апачтар сияқты жергілікті американдықтарға қарсы жаулық шабуылдардан тұрды, осы шабуылдар барысында ол қазіргі Аризонаның көп бөлігін зерттеді.

Калифорния экспедициялары

Испандар 1769-1770 жылдардағы Портола экспедициясымен Альта-Калифорнияны отарлауды бастады. Портоланың екі бағытты әрекеті басым желдерге және Калифорния ағымдарына қарсы ұзақ теңіз сапары мен Бая Калифорниядан қиын құрлықтан өтуді қамтиды. Сан-Диего мен Монтерейде колониялар құрылды, әр жерде президио және францискандық миссия болды. Портола көргенімен, отарлай алмаған қазіргі Сан-Францискода тікелей жер жолы мен одан әрі отарлау қажет болды. Хуан Баутиста де Анза экспедициясы кезінде тағы үш миссионерлік қызмет құрылды, оның ішінде Салинас аңғарындағы Сан-Антонио-де-Падуа миссиясы. 1772 жылы Анза Жаңа Испанияның вице-короліне Альта-Калифорнияға экспедиция жасауды ұсынды. Бұл іс Испания королімен мақұлданды және 1774 жылдың 8 қаңтарында 3 падр, 20 сарбаз, 11 қызметші, 35 қашыр, 65 ірі қара және 140 жылқымен Анза қазіргі Тусонның оңтүстігінде орналасқан Тубак Президиодан (Аризона штаты) жолға шықты. Анза Калифорнияда тұратын Себастьян Тарабал есімді америкалық түпкүллі адам туралы естіді, ол Сан-Габриэль миссиясынан Сонораға қашып келген, оны жол көрсетуші ретінде қабылдады. Экспедиция оңтүстік бағыт бойынша Рио Альтар (Сонара и Синалоа, Жаңа Испания) бойымен жүрді, содан кейін қазіргі Мексика / Калифорния шекарасына параллель, Колорадо өзенін Гила өзенінің құйылысынан кесіп өтті. Бұл жер Юма тайпасының жерінде болды, олармен жақсы қарым-қатынас орнатты. Анза 1774 жылы 22 наурызда Калифорния жағалауына жақын Сан-Габриэль-Аркангел миссиясына және 19 сәуірде Калифорнияның болашақ астанасы Монтерейге (Альта-Калифорния 1804 жылы Лас-Калифорниядан бөлініп, Баха және Альтаны құрды) жетті. 1774 жылдың мамыр айының соңында ол Тубаққа оралды. Бұл экспедицияны вице-король мен король мұқият бақылады, ал 1774 жылдың 2 қазанында Анза подполковник дәрежесіне көтерілді және отаршылдар тобын Альта-Калифорнияға баруға бұйырды. Испандықтар өздерінің Альта-Калифорниядағы болуын солтүстіктен алға қарай келе жатқан Американың Ресей отарлауына қарсы буфер ретінде нығайтуға және испандық кемелерге баспана беретін порт құруға құштар болды. Экспедиция 1775 жылы 23 қазанда жолға шығып, 1776 жылы қаңтарда Сан-Габриэль-Аркангел миссиясына келді. Экспедиция отаршылармен бірге Монтерейге қарай жалғасты. Вице-корольдік тапсырмасын орындағаннан кейін, ол 1770 жылы Педро Фагес құрған Сан-Франциско шығанағына қарай ішкі жолмен, діни қызметкер Педро Фонт пен тағы он екі адамнан тұратын топпен солтүстікке қарай жалғасты. Жолда ол Президио Сан-Игнасио-де-Тубак маңындағы апачи қоныстарына шабуыл жасап, қырық апашты тұтқынға алды. Сол кезде жауынгерлер тұтқындарды өз ара құл ретінде бөлісті. Анзаның күннамасында 1776 жылы 25 наурызда ол "Сан-Жозеф Купертиноның (қазіргі Стивенс-Крик) сағасына келгенін, ол тек саяхатшылар үшін пайдалы екенін айтады. Бұл жерде біз түнде тоқтадық, жеті жарым сағатта сегіз лига келді. Осы жерден біз оң жағымызда Сан-Франциско портынан басталатын өзен сағасын көрдік". Анза 1776 жылы 28 наурызда қазіргі Сан-Франциско, Калифорниядағы Сан-Франциско де Асис және Сан-Франциско миссиясының президиумының жерін тапты. Ол елді мекенді құрмаған, оны кейін Хосе Хоакин Морага құрған. Монтерейге оралған кезде ол Mission Santa Clara de Asis және San José de Guadalupe (қазіргі Сан-Хосе, Калифорния) қалашығының бастапқы жерлерін тапты, бірақ ол қонысты да құрмады. Бүгінде бұл жол Хуан Баутиста де Анза ұлттық тарихи жолы ретінде белгіленді. ДеАнзаның табыстарына қарамастан, испандықтардың Сонорадан Альта-Калифорнияға тұрақты жер арқылы жол салуға деген ұмтылысы 1781 жылы Юма тайпасының көтерілісі Колорадо өзенінің Юма өткелінде жолды жапқан кезде бұзылды. 1820-жылдардың аяғына дейін жол қайта ашылмаған, ал арадағы жылдары Альта-Калифорнияға тек теңіз арқылы ғана тұрақты сапар жасалды.

Жаңа Мексиканың губернаторы

1777 жылы сәтті экспедициядан оралғаннан кейін ол Колорадо өзенінің төменгі ағысындағы Квечан (Юма) тайпасының басшысымен бірге Мексика қаласына сапар шекті. Ол миссия құруды сұрады. 1777 жылдың 24 тамызында Жаңа Испанияның вице-королі Анзаны қазіргі АҚШ-тың Нью-Мексико штаты – Нуэво-Мексико провинциясының губернаторы етіп тағайындады. Губернатор Анза 1779 жылы Таосқа қайталап шабуыл жасаған команч тайпасына қарсы жазалау экспедициясын басқарды. Өз одақтастары – юте және апачи тайпаларының және 800-ге жуық испан сарбаздарының көмегімен Анза Сан-Луис аңғары арқылы солтүстікке қарай жылжып, қазіргі Колорадо штатының Маниту-Спрингс тұсында Ұлы жазыққа кірді. «Эль Капитанды» (қазіргі Пайкс Пик) айналып өтіп, қазіргі Колорадо-Спрингс маңындағы команчтардың шағын тобына күтпеген шабуыл жасады. Оларды Фонтейн-Крик арқылы оңтүстікке қуа жөнелтіп, Арканзас өзенін қазіргі Пуэбло (Колорадо штаты) маңында кесіп өтті. Ол Нью-Мексикоға шабуыл жасап қайтқан команчтардың негізгі күшін Гринхорн сағасында тауып, шешуші жеңіске жетті. Гринхорн сағасына атын берген басшы Куерно Верде және көптеген команч басшылары қаза тапты. 1779 жылдың соңында Анза мен оның серіктері Эль-Камино Реал де Тьерра Адентродан батысқа қарай, Санта-Феден Сонораға дейін жол тапты. Оның өз отанын қорғаған тайпаларға қарсы жергілікті әскери экспедициялары көбінесе сәтті аяқталды, бірақ ол бұрын бейбітшілік орнатқан квечан (Юма) тайпасы көтеріліс жасады, соның салдарынан ол Солтүстік шекараның әскери қолбасшысы, шекара генералының құрметінен айырылды. 1783 жылы Анза шығыс жазықтағы команчтарға қарсы науқанға жетекшілік етті және 1784 жылы олар бейбітшілік сұрады. Команчтардың соңғы басшылары да келісімге келді және 1786 жылдың 28 ақпанында Пекос Пуэблода ресми шарт жасалды. Бұл саудагерлерге жол ашты және команчеро саудасының дамуына мүмкіндік берді. Хуан Баутиста де Анза 1787 жылға дейін Нуэво-Мексиконың (Жаңа Мексика) губернаторы болып қалды, содан кейін Сонораға оралды. 1788 жылы ол Тусон президиосының командирі болып тағайындалды, бірақ қызметке бармай тұрып қайтыс болды. Ол 52 жаста еді. Анзаның артында әйелі қалды. Хуан Баутиста де Анза қазіргі Сонора штатының Ариспе қаласында қайтыс болды және Нюэстра-Сеньора-де-ла-Асунсион-де-Ариспе шіркеуіне жерленді. 1963 жылы Калифорния университетінің Беркли және Сан-Франциско бөлімшелерінің делегацияларының қатысуымен ол қайтадан жерленді және сол шіркеудегі жаңа мәрмәр ескерткіш кесенеге қойылды. Оның ең маңызды мұрасы – АҚШ Ұлттық саябақтар қызметі басқаратын Калифорния және Аризонадағы Хуан Баутиста де Анза ұлттық тарихи жолы, ол оның экспедициясының бағыты бойынша Las Californias-ты зерттеуге арналған. Сан-Фернандо аңғарындағы жол Upper Las Virgenes Canyon Open Space Preserve арқылы өтеді, ал Сан-Габриэль аңғарындағы жол Калифорнияның Уиттиер қаласының солтүстігіндегі Пуэнте төбелерінде орналасқан. Сондай-ақ, Анзаның есімімен аталатын Anza Borrego Desert State Park, негізінен Калифорния штатының Сан-Диего округінің шығысында орналасқан. Саябақта Сан-Диегоның солтүстік-шығысындағы жағалау тауларына дейін Императорлық аңғардан батысқа қарай созылған Анза жолының ұзақ және қиын бөлігі бар. Де Анза Кантри Клубы және оның 18 тесікті чемпионаттық гольф алаңы Калифорниядағы Боррего Спрингс ауылында орналасқан, ол толығымен саябақпен қоршалған. Сан-Хуан-Баутистадағы Хуан-де-Анза үйі (Калифорния) – Ұлттық тарихи ескерткіш. Алайда, ол шамамен 1830 жылы салынған, оның байланысы нақты емес. Хуан Баутиста де Анза қоғамдық паркі Калифорния штатының Калабасас қаласында, ал Де Анза паркі және Де Анза қоғамдық және жасөспірімдер орталығы Калифорния штатының Онтарио қаласында орналасқан. 1939 жылы жасалған Анзаның 6 метрлік мүсіні Калифорнияның Риверсайд қаласында Магнолия даңғылы мен 14-ші көшесінің бұрышында орналасқан, ал тағы бір мүсін Сан-Францискодағы Мерсед көлінің саябағында тұр. 1929 жылы Альберт Гертер салған де Анзаның 10 фут биіктік портреті Лос-Анджелес орталық кітапханасының тарих залында ілулі тұр. Де Анза және Де Анза жазулары оның құрметіне аталған көшелердің, мектептердің және ғимараттардың атауында қолданылады: Сан-Матео және Купертинодағы Де Анза бульварлары, Саннивейлдегі Де Анза паркі, Купертинодағы Де Анза колледжі, Ричмондтағы Де Анза орта мектебі, Сан-Джасинтодағы Хуан Баутиста Де Анза бастауыш мектебі, Хоторнның Висберн бастауыш мектеп округінің Хуан Де Анза K 5, Онтариодағы Де Анза орта мектебі, Эл-Сентродағы Де Анза бастауыш мектебі және Болдуин Парктегі Де Анза мектебі, сондай-ақ Сан-Хоседегі тарихи Де Анза қонақ үйі және Калексикодағы тарихи Де Анза қонақ үйі – бәрі Калифорнияда. Оның құрметіне тағы да қолданылатындар: Сан-Францискодағы Anza Vista ауданындағы Anza Vista даңғылы, сол қаланың Ричмонд ауданындағы Anza көшесі, Беркли төбелеріндегі Tilden аймақтық саябағындағы Anza көлі және Торранстағы Anza даңғылы мен Anza бастауыш мектебі. Калифорния штатының Анза қаласы – Палм-Спрингстің оңтүстігіндегі таулардағы 371 мемлекеттік тас жолында орналасқан 7000 адамдық шағын қала. Сондай-ақ, Сан-Францискодағы Parkmerced құрылысындағы Хуан Баутиста шеңбері оның құрметіне аталған.