Кіріспе
Жаңа Испанияның провинциялық патшалығы (1598–1821); Мексика аумағы (1821–48) – испандық провинциялық патшалық және бұрынғы мексикалық аумақ. Санта-Фе де-Нью-Мексико (; қысқартылған Nuevo México немесе Nuevo Méjico, және ағылшын тілінде New Mexico деп аударылады) – испан империясының және Жаңа Испанияның провинциясы, кейіннен тәуелсіз Мексиканың аумағы болды. Алғашқы астанасы 1598 жылдан 1610 жылға дейін Сан-Хуан-де-лос-Кабальерос (Сан-Габриэль-де-Юнг-Уингеде) болды, ал 1610 жылдан бастап астана Ла-Вилья-Реал-де-ла-Санта-Фе-де-Сан-Франциско-де-Ассисқа көшті. "Жаңа Мексика" атауы, Санта-Федегі астана, Губернаторлар сарайындағы губернаторлық кеңсе, vecino азамат-сарбаздары және заң үстемдігі Жаңа Мексика территориясы ретінде, ал кейіннен Нью-Мексико штаты АҚШ құрамына кіргенде сақталды. Жаңа Мексика азаматтары, негізінен испано, пуэбло, навахо, апачи және команчи халықтарынан тұратын, 1848 жылғы Гуадалупе-Идальго шартының нәтижесінде АҚШ азаматтары болды. Көптеген адамдар Нью-Мексика атауының тәуелсіздік алған Мексика мемлекетінен алынғанына қате сенімде. Бірақ, 1561 жылдың өзінде (Мексика тәуелсіздік алғанға дейін 260 жыл бұрын) испандық отаршыл зерттеушілер жаңадан басып алынған Мексиканың солтүстігінде орналасқан бай қалалар – Сиболаны el Nuevo México деп атаған. Бұл атау мексика халқының Ацланнан Мексикаға көшіп келгенге дейін, солтүстіктегі ата-бабаларының мекені туралы еске түсірді. Мехика халқының науатль тіліндегі тарихы, 1609 жылы жазылған Crónica Mexicayotl, мексикалықтардың "өз үйін қалай тастап кеткенін" нақты көрсетеді: "Ескі Мексика Ацлан Квинеуаян Чикомостоктағы үйлерінен (бүгін оны Жаңа Мексика деп атайды – yancuic mexico)."
the Spanish provincial kingdom and former Mexican territory
Santa Fe de Nuevo México (; shortened as Nuevo México or Nuevo Méjico, and translated as New Mexico in English) was a province of the Spanish Empire and New Spain, and later a territory of independent Mexico. The first capital was San Juan de los Caballeros (at San Gabriel de Yungue Ouinge) from 1598 until 1610, and from 1610 onward the capital was La Villa Real de la Santa Fe de San Francisco de Asís. The name of "New Mexico", the capital in Santa Fe, the gubernatorial office at the Palace of the Governors, vecino citizen soldiers, and rule of law were retained as the New Mexico Territory and later state of New Mexico became part of the United States. The New Mexican citizenry, primarily consisting of Hispano, Pueblo, Navajo, Apache, and Comanche peoples, became citizens of the United States as a result of the Treaty of Guadalupe Hidalgo (1848). Nuevo México is often incorrectly believed to have taken its name from the post independent nation of Mexico. But as early as 1561 (260 years before Mexican independence), Spanish colonial explorers used el Nuevo México to refer to Cíbola, cities of wealth reported to exist far to the north of the recently conquered Mexico. This name also evoked the Mexica people's accounts of their ancestral origin in Aztlán to the north before their migration to Mexico centuries prior. The Nahuatl language history of the Mexica people, the Crónica Mexicayotl, dated to 1609, makes this identification explicit, describing how the Mexica left "their home there in Old Mexico Aztlan Quinehuayan Chicomoztoc, which today they call New Mexico (yancuic mexico)."
География
Нью-Мексико Рио-Гранде (Рио-Браво-дель-Норте) өзенінің жоғарғы аңғарында орналасқан: Сиудад-Хуарес қаласының оңтүстігіндегі өзен арқылы Онате өткен жерден бастап, солтүстікке қарай Колорадо өзеніне дейін созылып, қазіргі Американың Нью-Мексико штатының көп бөлігін, сондай-ақ Техас, Колорадо, Канзас және Оклахоманың бір бөлігін қамтыған. Испан қоныстары негізінен Санта-Феде шоғырланған, солтүстікке Таос пуэблосына және оңтүстікке Альбукеркеге дейін жеткен. Провинцияның құрылған алғашқы он жылынан басқа, оның астанасы Сангре-де-Кристо тауларының етегіндегі ежелгі Ла Вилла-Реал-де-ла-Санта-Фе де-Сан-Франциско-де-Асис қаласында (қазіргі Санта-Фе) орналасқан.
XVI ғасыр
1536 жылы әйгілі саяхатшылар Альвар Нуньес Кабеса де Вака мен Эстеванико, сондай-ақ тағы екі адам Нарваэс экспедициясы деп аталатын сәтсіз сапардан аман қалды. Олар 8 жыл бойы бүгінгі Мексиканың солтүстігі мен АҚШ-тың оңтүстік-батысын шарлады. 1539 жылы Фрай Маркос де Низа Мексика қаласынан солтүстікке экспедиция ұйымдастырды. Ол алыстан Зуни қаласын, мүмкін Хавикухты көріп, Мексика қаласына оралып, ол аңызға айналған жеті алтын қаланың бірі болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Эстеваниконың осы аймақта жоғалуы келешек экспедицияларды жақсы қаруландырып, сақтық танытуға итермеледі. 1540-1542 жылдары Маркос де Низаның әңгімелерін ескере отырып, Франсиско Васкес де Коронадо ең ауқымды экспедицияны бастады. Эстеваниконың жоғалуына байланысты тараған қауесеттер салдарынан туған қорқыныш Тигуэкс соғысының тууына себеп болды. Екі жыл ішінде Коронадо экспедициясы қазіргі Мексикадан АҚШ-тың оңтүстік-батысына және Канзасқа дейін, шығысқа қарай саяхат жасады. 1581-1582 жылдары Фрай Августин Родригес, тағы екі монах және бірнеше сарбаз бен қызметшілер бүгінгі Нью-Мексиконың көп бөлігін аралап, дінге келушілер іздеді. 1590-1591 жылдары Испаниядан барлық экспедициялардың патшаның рұқсатымен жүзеге асырылуы керек деген бұйрық келді. Алайда, Нуэво-Леон вице-губернаторы Гаспар Кастаньо де Соса өз билігімен экспедиция ұйымдастырды. Ол Нью-Мексикода жаңа колония құрып, вице-корольді оны кейін қабылдауға көндіруді жоспарлады. Нью-Мексико арқылы қуылған ол тұтқындалып, Мексика қаласына қайтарылды. 1598 жылдың 12 шілдесінде Дон Хуан де Онате Салазар Рио-Браво (Рио-Гранде) және Рио-Чама өзендерінің қосылған жерінде, Окай-Овинг Пуэблоның жанындағы Сан-Хуан-де-лос-Кабальерос ауылында Жаңа Испанияның Санта-Фе де Нью-Мексико колониясын құрды. Бұл экспедицияға Филипп II аймақты зерттеуге рұқсат берген еді. Испандықтар бұрын бағындырған ацтектердің Теночтитлан сияқты алтын қалалары зерттелмеген солтүстік жерлерде жатыр деп сенгенімен, олардың басты мақсаты католик дінін тарату болды. Онатетің 1598 жылғы экспедициясына дейін басқа да экспедициялар өткен. Алайда ол ешқандай байлық таба алмады. Губернатор ретінде ол Пуэбло халқымен араласып, аймақта испан билігін орнатуға жауапты болды. Онате 1598 жылдан 1610 жылға дейін Нуэво-Мексико провинциясының бірінші губернаторы болды. 1595 жылы жасалған алғашқы келісім бойынша оны Жаңа Испаниядан бөлек вице-корольдікке айналдыруды үміттене бірақ, 1596 жылы вице-король алмасып, бұл шарттар орындалмады. Екі жылдық кешігуден және жаңа вице-корольдің ұзақ тексеруінен кейін Онатеге Рио-Гранде өзенінен қазіргі Техас пен Нью-Мексикоға өтуге рұқсат берілді.
17 ғасыр
Нью-Мексикодағы испан миссияларының көпшілігі 17 ғасырдың басында әртүрлі деңгейде сәттілік пен сәтсіздікке ұшырады, көбінесе ежелгі пуэбло қираған жерлерінің үстіне және пуэбло орталықтарына тікелей салынды. Жаңа Мексиканың барлық аймағында, әсіресе миссияларда, жергілікті халық пен испандықтардың арасында кездесулер болды. Олар – испан діни және экономикалық өмірінің кішігірім орталықтары, Пуэблоның салты мен сенімдеріне тұрақты үңілу. Діндердің, әдет-ғұрыптардың және адамдардың арасындағы қақтығыс осы жерде бірден, жекелей, кейде ащы және зорлық-зомбылыққа толы болды. Нью-Мексикодағы миссияларда францискан дін қызметкерлері 17 ғасырда мыңдаған жергілікті тұрғындарды, көбінесе пуэбло халқын қабылдады. Миссионерлер жаңа мүміншілерге католик қызметтері мен рәсімдеріне қатысуды талап етті. Олар пуэблоның діни нысандарын жойды, рәсімдерге тыйым салды және қасиетті адамдарды қуғынға түсті. Католицизмнің провинцияға таралуына қарамастан, пуэбло ерлері мен әйелдері құпия түрде құдайға сыйынды және олардың дәстүрлі діні сақталды. Кейбір пуэблолар шетелдіктерге достықпен қабылдады, бірақ мәдени айырмашылықтар мен жергілікті діндердің тыйым салынғаннан кейін испандықтарға қарсы наразылық күшейді. Испан басқыншыларының жасаған зұлымдықтары мен жоғары салықтарының салдарынан, жергілікті қауымдар 1680 жылғы Пуэбло көтерілісі деп танылған көтеріліске шықты. Бұл көтеріліс испандықтарды 12 жылға Nuevo México-дан қуды, ал пуэбло халқы жоғалған жерлерін қайтарып алды. 1692 жылы олар басып алынған жерлерін қайтаруға тырысқан испандықтарға қарсы күреске қайта оралды. Диего де Варгас Санта-Фе қаласын қайта басып алды. Провинция Мексика қаласындағы Жаңа Испанияның вице-королінің бақылауымен Гвадалахара Корольдік аудиенциясының қарауына өтті.
18 ғасыр
1777 жылы Provincias Internas генерал-командантығы құрылғанда, Нуэво-Мексико провинциясы вице-корольдің қарамағынан алынып, толығымен жаңа генерал-команданттың юрисдикциясына берілді. Бұл, Нуэво-Мексико аймағының Санта-Федегі өкілдігінің күрт жойылуына байланысты, көптеген наразылықтарға себеп болды.
Мексика аумағы
1821 жылы Мексика тәуелсіздік жариялағанға дейін провинция испандықтардың бақылауында қалды. 1824 жылғы Мексика Конституциясы бойынша ол федералды басқарудағы Жаңа Мексика территориясы болды. Бұрынғы провинцияның Рио-Гранде өзенінен шығысқа қарай жатқан бөлігіне Техас Республикасы құқық таласты, ол 1836 жылы тәуелсіздік алды. Мексика бұл таласқа қарсы шықты. 1841 жылы техастықтар сауда мақсатымен, бірақ талас даулы аймақты басып алу ниетімен Техас Санта-Фе экспедициясын ұйымдастырды, алайда экспедиция Нью-Мексико губернаторы Мануэль Армихо басшылығындағы Нью-Мексико әскерлерімен тұтқынға алынды.
Америка аумағы
АҚШ 1845 жылы Техасты қосып алғанда, шығыс жағалауға құқығы күшін жойған талап мұра етіп алды. 1846 жылы Мексика-Америка соғысы кезінде Стивен Керни басқаратын АҚШ әскері бұл аумақты басып алды, уақытша үкімет құрылды, ал Мексика 1848 жылы Гуадалупе-Идальго шарты арқылы АҚШ-қа өткен аумағынан басқанын мойындады. Техас шығыс бөлігіне құқығын талап етуді жалғастырды, бірақ Эль-Пасодан басқа ешқандай жерде бақылау орната алмады. Дегенмен, 1850 жылғы келісім бойынша Техас Нью-Мексиконың қазіргі шекарасы және Техас панханделінің аумақтары үшін 10 миллион доллар алды. Президенттер Закари Тейлор мен Авраам Линкольн екеуі де аумақтардағы құлдыққа байланысты саяси шиеленісті болдырмау үшін Нью-Мексиконы бірден штатқа айналдыруды ұсынды. Нью-Мексикада бұрын Испания мен Мексикадан мұраға қалған құқықтық жүйеде құлдыққа тыйым салынған, сондай-ақ генізароларға қатысты заңдық үлгі де болды. Нью-Мексико 1912 жылы АҚШ штаты болды.