Кіріспе
Шотландиядағы ұлттық парк
Кэрнгорм ұлттық паркі (Pàirc Nàiseanta a' Mhonaidh Ruaidh) – Шотландияның солтүстік-шығысында орналасқан, 2003 жылы құрылған ұлттық парк. Бұл Шотландия Парламенті құрған екінші ұлттық парк, алғашқысы – 2002 жылы құрылған Лох-Ломонд және Троссакс ұлттық паркі. Парк Кэрнгорм таулары мен оларды қоршаған төбелерді қамтиды. Ұлыбританиядағы ең ірі ұлттық парк ретінде, 2010 жылы ол Пертшир және Кинроссқа кеңейтілді. 4528 шаршы километрлік ұлттық парктің аумағында шамамен 18 000 адам тұрады. Ірі елді мекендер – Авимор, Баллатер, Брамар, Грантаун-он-Спей, Кингюсси, Ньютонмор және Томинтул. Ұлыбританиядағы барлық ұлттық парктер сияқты, бұл парк те IUCN V санатқа жатады, бірақ оның шегінде Абернети орман және Мар Лодж Естейт сияқты IUCN II санатты (ұлттық парк) мәртебесіне ие бірнеше ұлттық табиғи қорықтар бар. Басым бөлігі отандық туристерді құрайды, олардың 25 пайызы Ұлыбританияның басқа аймақтарынан, ал 21 пайызы – шетелден келеді.
География
Кэрнгормс ұлттық паркі Абердиншир, Морей, Хайленд, Ангус және Перт пен Кинросс округтерінде орналасқан. Паркте үш ірі өзен басталады: Спей, Ди және Дон. Шотландиядағы екінші ең ұзын өзен – Спей – Монадлиат тауларынан басталады, ал Ди мен Дон екеуі де Кэрнгорм тауларынан басталады. Монадлиат таулары Стратспейдің солтүстігінде жатыр және 700 мен 950 метр аралығында көтерілетін кең, шұрайлы платодан тұрады. Парк арқылы екі маңызды көлік дәлізі өтеді, A9 тас жолы мен Хайленд негізгі темір жолы Драмхохтер асуынан өтіп, Стратспей бойымен созылады, парктің батыс және солтүстік бөліктерін, сондай-ақ Перт және Инвернесс қалаларын байланыстырады. Хайленд негізгі темір жолы – парк арқылы өтетін жалғыз магистральды темір жол, бірақ A86 (Strathspey-ді Форт-Уильяммен байланыстыратын) және A93 (парктің Дисайд аймағын Перт пен Абердинмен байланыстыратын) сияқты бірнеше маңызды тас жолдары бар. Парктің солтүстік-батыс жиегінде қазір Мойн супертобына жатқызылатын тау жыныстары кездеседі. Бұл Далрадиан және Мойн шөгінділері шамамен 490 және 430 миллион жыл бұрын Каледондық тау жасалу кезеңінде қарқынды түрде жарылып, бүктеліп және метаморфозға ұшыраған. Геологтар шамамен 470 миллион жыл бұрын болған «Грампиан оқиғасын» мойындайды, ол Далрадианның бастапқы деформациясына және 20 миллион жылға жуық уақыт ішінде Лаврентиямен жанартау арал доғасының соқтығысуына себеп болды. Балтиканың Лаврентиямен соқтығысуы «Скандиялық оқиғаға» әкелді, ол Далрадиан тау жыныстары тізбегінің одан әрі бүктелуіне және жарылуына әкеп соқты. Ұлы Глен, Эрихт Лайдон және Глен Тилт жарылымдары осы кезде қисыққа ұшыраған жарылымдар ретінде белсенді болды және Далрадиан жыныстары арасында граниттің ірі плутондарының көтерілуіне және одан кейін орнында суынуына ықпал еткен болуы мүмкін. Бұл плутондардың ең ірісі – Кэрнгорм тауларын құрайтын гранит массасы, ол шамамен 427 миллион жыл бұрын орналастырылған. Плутон орналасқаннан кейін 20 миллион жыл ішінде оның үстіңгі қабаты алынып тасталғаны және Кэрнгормның қазіргі ландшафты 390 миллион жыл бұрын қалыптаса бастағаны есептеледі. Деректер қазіргі беттегі гранит бастапқыда 4-7 км тереңдікте болғанын көрсетеді. Сүтқоректілерге қызыл бұғы және тау қояны жатады.
Two major transport routes run through the park, with both the A9 road and the Highland Main Line crossing over the Pass of Drumochter and running along Strathspey, providing links between the western and northern parts of the park and the cities of Perth and Inverness. The Highland Main Line is the only mainline rail route through the park, however there are several other major roads, including the A86, which links Strathspey to Fort William, and the A93, which links the Deeside area of the park to both Perth and Aberdeen. Rocks now ascribed to the Moine Supergroup occur along the northwestern edge of the Park. These Dalradian and Moine successions were intensely faulted, folded and metamorphosed during the Caledonian Orogeny between about 490 and 430 million years ago. Geologists recognize a 'Grampian event', centred around 470 million years ago, which was responsible for the initial deformation of the Dalradian and relates to the collision of a volcanic island arc with Laurentia over a period of about 20 million years. The subsequent collision of Baltica with Laurentia caused the 'Scandian event' which involved further folding and faulting of the Dalradian rock sequence. The Great Glen, Ericht Laidon and Glen Tilt faults were all active as strike slip faults at this time and may have played a part in allowing large plutons of granite to rise up amongst the Dalradian rocks and then cool in situ. The largest of these plutons is the granite mass which forms the Cairngorms themselves and which was emplaced around 427 million years ago. It is thought that the pluton had been unroofed within 20 million years of its emplacement and that the present landscape of the Cairngorms had begun to form by 390 million years ago. Evidence suggests that the granite currently at the surface was initially to be found at a depth of between 4 and 7 km. Mammal species include red deer and mountain hare,
The straths and glens of the national park feature a type of ancient woodland known as the Caledonian forest. The expanse of pinewood that stretches from Glen Feshie to Abernethy forms the largest single area of this habitat remaining in Scotland, and the park as a whole holds more than half the surviving Caledonian forest. The entire length of the River Dee is defined as a Special Area of Conservation (SAC) due to its importance for salmon, otters and freshwater pearl mussels, and the Don supports fish such as salmon, sea trout, brown trout, eels and lamprey. and are important for many species of birds that breed there each summer. Breeding species include osprey, ducks such as wigeon, shoveler and goldeneye, and waders including redshank, snipe, curlew and lapwing. The marshes also receive winter visitors including greylag geese from Iceland and up to 200 whooper swans. The national park is classified as a Category V protected area by the International Union for Conservation of Nature, meaning that it is an area in which people have interacted with the landscape for many years, and which is managed to sustain the habitats and landscape that have resulted from this interaction. The IUCN defines "National Parks" as areas conforming with Category II of its classification system (q. v. the Hardangervidda National Park), however Scotland in general lacks such areas, as thousands of years of human activity, including agriculture, historical deforestation, overgrazing by sheep and deer, and extensive 20th century afforestation with introduced tree species (particularly conifers), have resulted in landscapes which are best described as semi natural. Within the national park there are many areas that have additional protection via other conservation designations: there are 19 Special Areas of Conservation, Special Protection Areas and 46 Sites of Special Scientific Interest. Nine of Scotland's national nature reserves are located within the park: Abernethy, Corrie Fee, Craigellachie, Glen Tanar, Insh Marshes, Muir of Dinnet, Invereshie and Inshriach, Glenmore, and Mar Lodge Estate.
Ұлттық парктің жазықтары мен шатқалдары Каледондық орман деп аталатын ежелгі орманның бір түрін қамтиды. Глен Фешиден Абернетиге дейінгі қарағайлы орман Шотландияда сақталған осы мекен ортасының ең үлкен бөлігін құрайды, ал парк жалпы Каледондық орманның жартысынан астамын қамтиды. Ди өзенінің барлық ұзындығы шамамен ерекше қорғалатын аумақ (САК) ретінде белгіленген, себебі ол лосось, сусар және таза су жеміріші үшін маңызды. Дон өзенінде лосось, теңіз форелі, қара форель, шабақ және лампрей сияқты балықтар бар және олар әр жазда көбейетін көптеген құстар үшін маңызды. Батпақтарда Исландиядан келген сұр қаздар мен 200-ге жуық аққулар да қыстайды. Ұлттық парк Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бойынша V санаттағы қорғалатын аумақ ретінде жіктеледі, яғни адамдар көптеген жылдар бойы ландшафтпен байланыста болған және осы байланыстан туындаған мекен орталарын және ландшафты сақтау үшін басқарылатын аумақ. IUCN «Ұлттық парктері» деп өзінің жіктеу жүйесінің II санатына сәйкес келетін аумақтарды анықтайды (мысалы, Хардангевидда ұлттық паркі), бірақ Шотландияда мұндай аумақтар жоқ, өйткені мыңдаған жылдар бойы адамның шаруашылық қызметі, соның ішінде ауыл шаруашылығы, тарихи орманды жою, қойлар мен бұғылардың мал өсіруі және 20 ғасырда шетелдік ағаш түрлерімен (әсіресе қылқан жапырақтылармен) кең ауқымда орманды кеңейту, ең жақсы жартылай табиғи деп сипатталатын ландшафттарға әкелді. Ұлттық паркте басқа да қорғау белгілері арқылы қосымша қорғауға ие көптеген аумақтар бар: 19 ерекше қорғалатын аумақ, ерекше қорғалатын аумақтар және 46 ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жерлер бар. Паркте Шотландияның тоғыз ұлттық табиғи қорығы орналасқан: Абернети, Корри Фи, Крейгэллачи, Глен Танар, Инш батпақтары, Мьюр оф Динет, Инверши және Иншриах, Гленмор және Мар Лодж Эстейт.
Two major transport routes run through the park, with both the A9 road and the Highland Main Line crossing over the Pass of Drumochter and running along Strathspey, providing links between the western and northern parts of the park and the cities of Perth and Inverness. The Highland Main Line is the only mainline rail route through the park, however there are several other major roads, including the A86, which links Strathspey to Fort William, and the A93, which links the Deeside area of the park to both Perth and Aberdeen. Rocks now ascribed to the Moine Supergroup occur along the northwestern edge of the Park. These Dalradian and Moine successions were intensely faulted, folded and metamorphosed during the Caledonian Orogeny between about 490 and 430 million years ago. Geologists recognize a 'Grampian event', centred around 470 million years ago, which was responsible for the initial deformation of the Dalradian and relates to the collision of a volcanic island arc with Laurentia over a period of about 20 million years. The subsequent collision of Baltica with Laurentia caused the 'Scandian event' which involved further folding and faulting of the Dalradian rock sequence. The Great Glen, Ericht Laidon and Glen Tilt faults were all active as strike slip faults at this time and may have played a part in allowing large plutons of granite to rise up amongst the Dalradian rocks and then cool in situ. The largest of these plutons is the granite mass which forms the Cairngorms themselves and which was emplaced around 427 million years ago. It is thought that the pluton had been unroofed within 20 million years of its emplacement and that the present landscape of the Cairngorms had begun to form by 390 million years ago. Evidence suggests that the granite currently at the surface was initially to be found at a depth of between 4 and 7 km. Mammal species include red deer and mountain hare,
The straths and glens of the national park feature a type of ancient woodland known as the Caledonian forest. The expanse of pinewood that stretches from Glen Feshie to Abernethy forms the largest single area of this habitat remaining in Scotland, and the park as a whole holds more than half the surviving Caledonian forest. The entire length of the River Dee is defined as a Special Area of Conservation (SAC) due to its importance for salmon, otters and freshwater pearl mussels, and the Don supports fish such as salmon, sea trout, brown trout, eels and lamprey. and are important for many species of birds that breed there each summer. Breeding species include osprey, ducks such as wigeon, shoveler and goldeneye, and waders including redshank, snipe, curlew and lapwing. The marshes also receive winter visitors including greylag geese from Iceland and up to 200 whooper swans. The national park is classified as a Category V protected area by the International Union for Conservation of Nature, meaning that it is an area in which people have interacted with the landscape for many years, and which is managed to sustain the habitats and landscape that have resulted from this interaction. The IUCN defines "National Parks" as areas conforming with Category II of its classification system (q. v. the Hardangervidda National Park), however Scotland in general lacks such areas, as thousands of years of human activity, including agriculture, historical deforestation, overgrazing by sheep and deer, and extensive 20th century afforestation with introduced tree species (particularly conifers), have resulted in landscapes which are best described as semi natural. Within the national park there are many areas that have additional protection via other conservation designations: there are 19 Special Areas of Conservation, Special Protection Areas and 46 Sites of Special Scientific Interest. Nine of Scotland's national nature reserves are located within the park: Abernethy, Corrie Fee, Craigellachie, Glen Tanar, Insh Marshes, Muir of Dinnet, Invereshie and Inshriach, Glenmore, and Mar Lodge Estate.
Ұлттық парктің тарихы
Шотландияның жабайы немесе шалғай аймақтарын қоршаған ортаны қорғау және халықтың кіруін қолдау мақсатында белгілеу туралы идея он тоғызыншы және екі жүздік ғасырдың басында кеңінен тарады. 1931 жылы Кристофер Аддисон басқарған комиссия Кэрнгормс ұлттық паркін құруды ұсынды. Үкімет осы бес аймақты "Ұлттық парктің бағытты аймақтары" деп белгіледі, бұл жергілікті билік органдары қабылдаған жоспарлау шешімдерін орталық үкіметтің қарауына мүмкіндік берді, бірақ аймақтарға толық ұлттық парк мәртебесі берілген жоқ. 1981 жылы бағытты аймақтар ұлттық көркемдік аймақтармен алмастырылды, қазір олардың саны 40-қа жетті. 1990 жылы Шотландияның ауылдық жерлері жөніндегі комиссиясы (CCS) Шотландияның ландшафтын қорғау туралы есеп дайындады, онда төрт аймаққа қатты қысым көрсетіліп, оларды тәуелсіз жоспарлау кеңесімен ұлттық паркілер ретінде тағайындау қажеттігі ұсынылды, осылайша олардың мәдени мұралық құндылығын сақтауға болады. Анықталған төрт аймақ 1945 жылы ұсынылған аймақтармен ұқсас болды, сондықтан Кэрнгормс қайтадан олардың ішіне енді. Шотландияда ұлттық паркілер құру туралы көп жылдық ұсыныстарға қарамастан, 1999 жылы Шотландия Парламенті құрылғанға дейін ешқандай шара қабылданбады. Қазіргі екі парк 2000 жылғы "Ұлттық паркілер (Шотландия)" заңына сәйкес белгіленді, бұл Парламент қабылдаған алғашқы заңдардың бірі болды. Парк құрылғаннан кейін көптеген топтар мен жергілікті қауымдастықтар Перт және Кинростың жоталы аймағының үлкен бөлігі парктің құрамына енуі керек деп салып, тұрақты науқан жүргізді. 2008 жылдың 13 наурызында Майкл Расселл ұлттық парк Блэр Атолл және Гленшидің Спиттал аймақтарын қамтитынын жариялады, ал парк 2010 жылдың 4 қазанында тиісінше кеңейтілді.
Көрікті жерлер
Туризм экономиканың көп бөлігін құрайды және парк аумағындағы жұмыспен қамтудың 43% -ын қамтиды. 2018 жылы 1,9 миллион туристік сапар тіркелді. Cairngorms Business Partnership 350 жеке сектор мүшесі бар кәсіпорындарды біріктіреді. 2017 жылдың басында парк Hundredrooms сайты арқылы Еуропадағы үздік жеті экологиялық туризм бағыттарының бірі деп танылды және "сыртқы саяхатшылардың Меккесі" деп талқыланды. Visit Scotland веб-сайтында парк мүмкіндіктері жайлы айтылады, онда "таулар, орман жолдары, өзендер, көлдер, жануарлар дүниесінің шоғырланған жерлері, достық ауылдар мен дистилляция зауыттары бар екені" көрсетілген. Каррбридж ауылы парк ішінде орналасқан. 1717 жылы Каррбридж атты жол көпірі Дульнайн өзенінен салынды, осылайша жерлеу процессиясы Дутил шіркеуіне өте алатын болды. Бұл тас көпір қазіргі танымал туристік орынға айналды. Парк жаяу серуендеу, велосипед тебу, тау велосипедімен жүру, альпинизм және каноэмен жүзу сияқты әрекеттерге танымал: орташа биіктігі 914 метрден жоғары 55 Мунро тауы бар. Карнгомс аймағында шаңғы және қысқы спорт индустриясы шоғырланған, Шотландияның бес курортының үшеуі осы жерде орналасқан. Олар – Cairn Gorm шаңғы орталығы, Glenshee шаңғы орталығы және The Lecht шаңғы орталығы. Cairn Gorm тау шаңғы орталығында Cairngorm тау теміржолының құрылысына қатысты дау болды, бұл жобаны ұлттық парк басшылығы қолдады. Жобаны қолдаушылар оның туризмнен құнды кіріс әкелетінін алға тартса, қарсыластары мұндай дамудың қорғалатын аймаққа сәйкес келмейтінін айтты. Эрозияны азайту мақсатында теміржол "жабық жүйе" принципі бойынша жұмыс істейді және тек шаңғышыларға (маусымда) жоғарғы Ptarmigan станциясынан шығуға рұқсат береді: басқа келушілер теміржол арқылы тауға тек экскурсиялық турмен ғана кіре алады. Cairngorm Mountain Railway фуникулері 2018 жылдың қазан айында "денсаулық және қауіпсіздік мәселелеріне байланысты" немесе 2019 жылдың жазындағы хабарламалар бойынша "құрылымдық проблемаларға байланысты" жабылды. Ол кезде модификациялардың "іске асырылуы және қолжетімділігі" анықталуы үшін тергеу жұмыстары жалғастырылып жатты. (Осы жағдай 2019 жылдың желтоқсан айында да тіркелді.) Бұл теміржол алғаш рет 2001 жылы ашылды және базалық станцияны Cairn Gorm тауындағы мейрамханамен байланыстырады. Авимор – Гленмор орман паркі мен Cairn Gorm шаңғы орталығына жақын орналасқан, көпшілікке танымал демалыс орны. Strathspey теміржолы – бұрынғы Highland Railway бойындағы Boat of Garten арқылы Авимор теміржолы станциясы мен Broomhill арасында бу және мұралық дизельдік қызметтерді ұсынатын сақталған теміржол. Highland Wildlife Park ұлттық парктің ішінде орналасқан, ал Фрэнк Брюс мүсін жолы Feshiebridge маңында орналасқан. Бұл орманды аралап өтетін қысқа жол 1965-2009 жылдар аралығында Фрэнк Брюс жасаған мүсіндерді көрсетеді. Cairngorm Brewery-ден басқа, парк аумағында алты дистилляция зауыты орналасқан: Dalwhinnie дистилляция зауыты, The Glenlivet дистилляция зауыты, Tomintoul дистилляция зауыты, Royal Lochnagar дистилляция зауыты, Balmenach дистилляция зауыты және The Speyside дистилляция зауыты. Royal Lochnagar, Dalwhinnie, Cairngorm Brewery және Glenlivet тұрақты түрде келушілерді қабылдауға дайын. Tomintoul, Balmenach және Speyside зауыттарына баруға болады, бірақ алдын ала жазылу қажет.
Паркта түсірілім
Monarch of the Glen фильмінің кейбір көріністері (2000 жылдан 2005 жылға дейін көрсетілген) саябақта және жақын жердегі Лох Лагган мен Ардверики үйінде түсірілген. 2012 жылы "Қараңғы рыцарь: Құпияның оянуы" Бэтмен фильмінің кейбір көріністері Каирнгормның Фешибридждегі ұшу клубының алаңында түсірілді. Парашютшілер ұшақтан секіріп, клубтың ұшу-қону жолағына қонды. 2019 жылғы жазда "Өлуге уақыт жоқ" фильмінің түсірілімі Авимор қаласында және оны қоршаған саябақ аймағында өтті. Парк аумағында түсірілген басқа фильмдер мен телебағдарламаларға "Мэри, Шотландия королевасы" (2018), "Заңнан тыс король" (Netflix, 2018), "Outlander" (телесериал), "Виктория" (телесериал, 7-шы бөлім), "Миссис Браун" (1997), "Centurion", "Йеменде шабдан аулау", "Королева" (2006), "The Crown" (Netflix сериалы) және "Виктория мен Абдул" (2017) кіреді.