Кіріспе

Моррис каналы (1829–1924) – Нью-Джерсидің солтүстігіндегі 107 мильдік (172 км) антрацит көмірі тасымалдауға арналған канал. Ол Делавэр өзені арқылы Пенсильвания штатының Истон қаласындағы екі өнеркәсіптік каналды, батыс жағындағы Филипсбургтағы аялдамасынан бастап, Нью-Джерсидегі Нью-Йорк портына және Нью-Йорк қаласына дейін, шығыс жағындағы Ньюарк және Джерси-Ситидегі Хадсон өзені арқылы жалғастырды. Кейде каналды, жақын орналасқан және байланысы жоқ Моррис және Эссекс темір жолымен шатастырудан туындаған қателікпен, Моррис және Эссекс каналы деп атаған. Жалпы биіктігі 900 футтан (274 метр) астам болатын бұл канал, АҚШ-тағы алғашқы сумен жұмыс істейтін еңіс жазықтықтарын пайдаланғаны үшін өте тапқыр технологиялық жетістік деп есептелді. Ол негізінен, ағаш ресурстарын толық қолданған индустриалды Шығыс қалаларына көмір тасымалдау үшін салынған. Канал Аллентаун және Бейтлехем қалаларының дамуына көмектесті. 1831 жылы Ньюаркқа дейін салынған канал, 1834-1836 жылдар аралығында шығысқа қарай Джерси-Ситиге дейін ұзартылды. 1839 жылы ыстық үрлеу технологиясы, антрацитпен толық жұмыс істейтін доменді пештермен біріктіріліп, антрациттен жасалған шойынды үлкен көлемде үздіксіз өндіруге мүмкіндік берді. Моррис каналы Пенсильванияның Лехай аңғарынан Нью-Джерсидің солтүстігіндегі дамып келе жатқан темір өнеркәсібіне және Нью-Джерси мен Нью-Йорк қаласы ауданында бу күшіне көшуді қабылдаған басқа да өнеркәсіптерге антрацит тасымалдауды жеңілдетті. Ол сонымен қатар минералдар мен темір кенін батысқа қарай, Нью-Джерсидің батысындағы және Лехай аңғарындағы Аллентаун мен Бейтлехемдегі доменді пештерге тасыды, бірақ Ұлы көлдердегі темір кенінің дамуы сауданың азаюына себеп болды. Моррис каналы 1860 жылдарға дейін белсенді пайдаланылды. Бірақ АҚШ-та темір жолдар каналдардан басымдық ала бастады, сондықтан 1871 жылы ол Лихай аңғары темір жолына жалға берілді. Антрацитке тәуелді көптеген кәсіпорындар сияқты, каналдың кірісі мұнай отыны мен жүк тасымалының дамуымен азайды. 1922 жылы канал Нью-Джерси штатының меншігіне өтті және 1924 жылы ресми түрде тоқтатылды. Келесі бес жылда каналдың көп бөлігі бұзылса да, оның бөліктері, сондай-ақ оған қосымша суарналар мен көлдер сақталды. Филипсбургтен басталып, Уоррен, Сассекс, Моррис, Пасайк, Эссекс және Гудсон округтерінен өтіп, Джерси-Сити арқылы ескі бағытты қамтитын, велосипедшілер мен жаяу жүргіншілерге арналған штаттық жасыл жол құрылысын жоспарлау жүріп жатыр. Канал 1974 жылдың 1 қазанында инженерлік, өнеркәсіптік және көлік саласындағы маңыздылығы үшін Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. 2016 жылы тізімге Лэндингтегі Хопатконг көлі станциясы қосылды.

Сипаттама

Каналдың батыс жағында, Филипсбургте, кабельді паром Morris Canal кемелеріне Делавэр өзенінен батысқа қарай Истонға, Пенсильванияға дейін, және Лехи каналы арқылы Мауч Чанкке, антрацит көмір аймақтарына дейін жүк алуға мүмкіндік берді. Филипсбургтен Морис каналы шығысқа қарай Мусконетконг өзенінің аңғары арқылы ағып, өзеннің бағытына қарай Нью-Джерсидің ең үлкен көлі – Хопатконг көліне дейін созылды. Көлден канал Рокавей өзенінің аңғары арқылы Буонтонға дейін төмен түсті, содан кейін Патерсонның Гаррет тауының солтүстік жағынан оңтүстікке қарай Пасаик өзеніндегі Ньюаркта 1831 жылы аяқталды. Одан ол шығысқа қарай Кеарни Пойнт арқылы Джерси-Ситиден Гудзон өзеніне дейін жалғасты. Джерси-Сити арқылығы бөлік теңіз деңгейінде орналасқан және төменгі Хакенсак өзенінен сумен жабдықталады. Екі кеме жүретін саласы бар каналдың ұзындығы 172 шақырымды (107 миль) құрады. Филипсбургтен Хопатконг көліне дейінгі шығысқа қарайғы көтерілуі 232 метр (760 фут), ал одан теңізге дейінгі түсуі 279 метр (914 фут) болды. Биіктік айырмашылығын жеңу сол кездегі маңызды инженерлік жетістік деп есептелді, ол 23 шлюз және 23 еңіс жазықтық арқылы іске асырылды – негізінен, сумен жұмыс істейтін тұтқалармен көтеріліп, төмен түсетін ашық вагондардағы каналдық кемелерді тасымалдайтын қысқа теміржолдар. Еңіс жазықтықтар құлыптарға қарағанда аз уақыт пен суды қажет етті, бірақ оларды салу және күтіп ұстау қымбатқа түсті.

Тарих

Каналды салу идеясы Морристаун кәсіпкері Джордж П. МакКаллохқа тиесілі, ол Хопатконг көлін аралап жүрген кезде бұл идеяны ойластырғандығы айтылады. 1822 жылы МакКаллох Морристаунда идеяны талқылау үшін қызығушылық танытқан азаматтардың тобын жинады. 1822 жылғы 29 тамызда Морристаун газеті "Палладиум оф Либерти" былай деп хабарлады: "Пенсильваниядан Ньюаркқа дейінгі каналдың мүмкіндігін зерттеген комитет құрамына әр округтен (Нью-Джерси) екі көрнекті азамат кірді: Хантердон округі, Натаниел Сакстон, Генри Дюсенбери; Сассекс округі, Моррис Робинсон, Гамалиел Бартлетт; Моррис округі, Льюис Кондикт, Махлон Диккерсон; Эссекс округі, Джеральд Ратгерс, Чарльз Кинси; Берген округі, Джон Рутерфорд, Уильям Коулфакс". 1822 жылғы 15 қарашада Нью-Джерси заң шығарушы органы жобаның жүзеге асырылуын зерттеу, каналдың мүмкін болатын бағытын анықтау және оның құнын бағалау үшін үш комиссар тағайындады. МакКаллох бастапқыда Пасаик пен Хопатконг көлі арасындағы биіктік айырмашылығын дұрыс бағаламады, оны бар болғаны 185 футқа (56 м) тең деп есептеді. 1824 жылғы 31 желтоқсанда Нью-Джерси заң шығарушы органы каналды салумен айналысатын жеке корпорация – Моррис каналы және банкілік компаниясын құрды. Корпорация акцияның біреуі 100 доллардан 20 000 акцияны шығарды, бұл 2 миллион долларлық капиталды құрады, ол каналды салуға және банктік жеңілдіктерге бөлінді. Жарлықта Нью-Джерси 99 жылдың соңында каналды өз иелігіне алуға құқылы екендігі көрсетілген. Егер штат каналды қабылдамаса, жарлық тағы 50 жылға дейін күшінде болады, содан кейін канал мемлекеттің меншігіне ақысыз өтеді.

Құрылыс

1823 жылы канал компаниясы Эри каналында бастапқыда инженердің көмекшісі болған Эфраим Бичті бас инженер ретінде Морис каналының жобаларын зерттеуге жалдады. Құрылыс 1824 жылы Ньюаркта басталды, каналдың ені 9 метр, тереңдігі 1 метр болды. Канал Жоғарғы Ньюарк шығанағынан басталып, Пасаик өзенімен бірге жүріп, Кішкентай шарлауықты кесіп өтіп, содан кейін Буонтон, Довер қалаларына, одан әрі Хопатконг көлінің оңтүстік жағына, ал соңында Филипсбургке дейін жетті. 1825 жылдың 15 қазанында "Ұлы тоған" (яғни Хопатконг көлі) деген жердегі ең биік нүктеде жер жыртылды. 1828 жылға қарай 97 шығыс бөлімнің 82-сі және 74 батыс бөлімнің 43-і аяқталды. 1829 жылы кейбір бөлімдері аяқталып, көлік қозғалысына ашылды, ал 1830 жылы Ньюарктан Роккавейге дейінгі 61 километрлік (38 миль) бөлігі пайдалануға берілді. Шлюздердің сыйымдылығы шектеулі болғандықтан, Лехай каналынан тікелей көмір тасымалдау мүмкін болмады, сондықтан Истон қаласында көмірді қайтадан тиеу қажет болды.

Оранж-стрит көлбеу жазықтығы

1902 жылы Делавэр және Лаккаванна темір жолының пойзы мен көше трамвайының қатысуымен болған қаза тағдырлы апаттан кейін темір жолдың биіктігі төмендетілді (қазіргі биіктігіне дейін), ал Моррис каналы қайықтарды темір жол мен Оранж көшесінің үстінен көтеріп түсіру үшін электр қуатымен жұмыс істейтін көлбеу жасайтын болды, сондай-ақ үзіліс арқылы суды тасымалдау үшін құбыр қажет болды.

Каналды ашу

1830 жылы 1 қарашада, канал толық аяқталмас бұрын, Дувер мен Ньюарк арасындағы каналдың шығыс бөлігі темір кені мен темірмен жүктелген бірнеше қайықтармен сынақтан өтті. Олар көлбеулерден ешқандай қиындықсыз өтті. Одан кейін, көмірмен жүктелген екі қайық Филипсбургтен Ньюаркқа дейін барды.

Жүк

Моррис каналы көмір, иілгіш шойын және мұз тасымалдады. Моррис каналы негізінен жүк тасымалдауға арналған, жолаушылар тасымалдауға емес деп айтылғанымен, қосымша жүктерге металл сынықтары, мырыш, құм, саз және шаруашылық өнімдері де кірді. Огден кенішінен темір рудасы Ноланс-Пойнтқа (Хопатконг көліне) әкелінді. 1880 жылы канал 1700 қайықпен (шамамен) темір рудасын тасымалдады.

Құлдырау

Каналдың пайдалылығы теміржолдардың арқасында төмендеді, олар қайықпен төрт күнге созылатын жүкті бес сағат ішінде жеткізе алатын. 1912 жылғы сараптамада былай делінген: "Джерси-Ситиден Патэрсонға дейін [канал] ашық канализациядан аспайтын еді, бірақ Патэрсоннан тыс жерлерде оның маңызы зор болды, енді ол жүк тасымалы үшін емес, парктік жол ретінде маңызды болды". Канал жұмыс істеп тұрған кезде түсірілген көптеген фотосуреттер осы сараптамалардың бөлігі ретінде, сондай-ақ оның құлауына дейін каналдың суретін алғысы келген басқа адамдар түсірген. Неварк қалалық метрополитені, қазіргі Неварк жеңіл рельстік көлігі, оның бойымен салынды.

Бүгінгі канал

Моррис каналының тарихи ауданы 1973 жылы Нью-Джерси тарихи орындарының тізіліміне, ал 1974 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіліміне қосылды. 1980 жылы канал Ұлттық тарихи азаматтық инженерлік ескерткіші деп танылды. Каналдың бір бөлігі сақталған. Суссекс округіндегі Уотерлоо ауылы, қалпына келтірілген канал қалашығы, көлбеу жазықтықтың қалдықтарын, күзет шлюзін, каналмен суға толы учаскені, каналдық дүкенді және сол дәуірге тән басқа да ғимараттарды қамтиды. Нью-Джерси Канал Қоғамы ауылда музей ұстап тұр. Каналдың бұрынғы бағытында оның басқа қалдықтары мен артефакттарын көруге болады. Оңтүстік Керни, Нью-Джерси түбегінде, канал Линкольн тас жолының оңтүстігінен және оған параллель өтіп, қазіргі АҚШ 1/9 жүк тасымалы жолы орналасқан жерде, Орталық даңғылы үшін салынылған жол көпірлері мен оның шығысына қарай созылған теміржол желісі, тас жол мен каналдан өту үшін салынды. Нәтижесінде, бүгінде артық ұзын көрінетін аралықтар пайда болды. Каналдың Гудзон өзеніне қосылған жері қазір Либерти штатының паркінің солтүстік жиегін құрайды, ал Гудзон-Берген жеңіл рельстік жолының құқығы оның бір бөлігі бойымен каналдың бағытын ұстанады.