Кіріспе
Теледидар немесе теледидар қабылдағышы (әдетте теледидар, теле, немесе телеэкран деп аталады) – телеарналар мен хабарларды көру және естуға, сондай-ақ компьютер мониторы ретінде қолданылатын электрондық құрылғы. Ол тюнер, дисплей және динамиктерден тұрады. 1920 жылдардың соңында механикалық түрде пайда болған теледидарлар, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін катодты сәулелі түтік (CRT) технологиясын қолдана отырып, электрондық түрде кең таралған тұтыну тауарына айналды. 1953 жылдан кейін теледидар хабарларын түсті көрсету мүмкіндігінің пайда болуы 1960 жылдары теледидарлардың танымалдығын одан әрі арттырды, ал сыртқы антенналар қала маңындағы үйлердің міндетті атрибутына айналды. 1970 жылдары теледидар тұтынушыларға арналған алғашқы жазылған медиа құралдарының (мысалы, Betamax, VHS) дисплей құрылғысы болды, олар кейін DVD дискілерімен алмастырылды. Ол 1980 жылдары алғашқы үйде пайда болған компьютерлерде (мысалы, Timex Sinclair 1000) және арнайы бейне ойын консольдерінде (мысалы, Atari) дисплей ретінде қолданылды. 2010 жылдардың басына қарай, сұйық кристалды дисплей (ЖКД) технологиясын, әсіресе LED артқы жарықтандыруы бар ЖКД технологиясын қолданатын жалпақ панельді теледидарлар CRT және басқа дисплей технологияларын толығымен ығыстырды. Қазіргі заманғы жалпақ панельді теледидарлар жоғары сапалы бейнелерді (720p, 1080i, 1080p, 4K, 8K) көрсетуге қабілетті және USB құрылғыларынан мазмұн ойната алады. 2010 жылдардың соңынан бастап көптеген жалпақ панельді теледидарлар 4K және 8K ажыратымдылықты ұсына бастады.
A television set or television receiver (more commonly called TV, TV set, television, telly, or tele) is an electronic device for the purpose of viewing and hearing television broadcasts, or as a computer monitor. It combines a tuner, display, and loudspeakers. Introduced in the late 1920s in mechanical form, television sets became a popular consumer product after World War II in electronic form, using cathode ray tube (CRT) technology. The addition of color to broadcast television after 1953 further increased the popularity of television sets in the 1960s, and an outdoor antenna became a common feature of suburban homes. The ubiquitous television set became the display device for the first recorded media for consumer use in the 1970s, such as Betamax, VHS; these were later succeeded by DVD. It has been used as a display device since the first generation of home computers (e. g. Timex Sinclair 1000) and dedicated video game consoles (e. g. Atari) in the 1980s. By the early 2010s, flat panel television incorporating liquid crystal display (LCD) technology, especially LED backlit LCD technology, largely replaced CRT and other display technologies. Modern flat panel TVs are typically capable of high definition display (720p, 1080i, 1080p, 4K, 8K) and can also play content from a USB device. Starting in the late 2010s, most flat panel TVs began to offer 4K and 8K resolutions.
Теледидардың алғашқы кезеңдері
1928 жылдан 1934 жылға дейін Ұлыбритания, Франция, АҚШ және Кеңес Одағында механикалық телевизорлар сатылды. Алғашқы коммерциялық теледидарлар радио болды, оларға механикалық айналатын дискінің артында орналасқан неондық түтікпен жабдықталған теледидар құрылғысы қосылды. Дискідегі саңылаулар спираль бойынша орналасқан, олар пошта маркасының мөлшеріндегі қызыл кескінді шығарды, ал оны үлкейту үшін лупа қолданылды. Бейрдтің "Televisor" моделі (1930–1933 жылдары Ұлыбританияда сатылды) – мың данаға жуық сатылған алғашқы жаппай өндірілген теледидар болып есептеледі. 1926 жылы Кенжиро Такаянаги Жапониядағы Хамамацу индустриалды жоғары мектебінде катодты сәулелі түтік (CRT) дисплейін қолданған алғашқы теледидар жүйесін көрсетті. Бұл толыққанды электрондық теледидар қабылдағышының алғашқы жұмыс істейтін үлгісі болды. Оның өндіріс моделін жасауға бағытталған зерттеулері Жапония Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін АҚШ тарапынан тоқтатылды. Одан кейін Франция (1936), Ұлыбритания (1936) және АҚШ (1938) елдеріндегі өндірушілер де осы салада жұмыс істеді. 12 дюймдік (30 см) экранды ең арзан модельдің бағасы 445 доллар болды (1938 жылғы 445 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең). Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ұлыбританияда 19 000-ға жуық, ал Германияда 1 600-ға жуық электрондық теледидар жасалды. Соғыс кезеңіндегі өндіріс жөнелтілген кеңес 1942 жылдың сәуір айында өндірісті тоқтатты, ал 1945 жылдың тамызында қайта бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс әлемінде теледидарды қолдану өндірістің тоқтатылуының аяқталуымен, соғысқа байланысты технологиялық жетістіктермен, жаппай өндіріс нәтижесінде теледидар бағасының төмендеуімен, бос уақыттың артуымен және қосымша қаржылық мүмкіндіктермен бірге күрт өсті. 1946 жылы АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының тек 0,5%-ында теледидар болса, 1954 жылы бұл көрсеткіш 55,7%-ға, ал 1962 жылы 90%-ға жетті. Ұлыбританияда 1947 жылы 15 000 үй шаруашылығында теледидар болды, 1952 жылы – 1,4 миллион, ал 1968 жылы – 15,1 миллион.
Транзисторлы теледидар
Алғашқы электронды теледидарлар үлкен және ауыр болды, вакуумдық түтіктерден жасалған аналогтық схемалармен жабдықталған. Мысалы, RCA CT 100 түсті теледидары 36 вакуумдық түтік қолданды. Белл зертханасында алғашқы жұмыс істейтін транзистор ойлап табылғаннан кейін, Sony негізін қалаушы Масару Ибука 1952 жылы транзисторлардан жасалған электрондық схемаларға көшу теледидарларды кішкентай және тасымалдауға ыңғайлы етуі мүмкін екенін болжады. Алғашқы толық транзисторлық, портативті, қатты күйдегі теледидар – 8 дюймдік Sony TV8 301, 1959 жылы жасалып, 1960 жылы шығарылды. 1970 жылдары теледидар өндірушілер миниатюризацияға ұмтылысын пайдаланып, сатушылар оңай тасымалдай алатын, консоль стиліндегі шағын жиынтықтарды жасады, бұл теледидарларға сұранысты ауылдық жерлерге таратуға мүмкіндік берді. Дегенмен, алғашқы толық транзисторлық түсті теледидар, HMV Colourmaster Model 2700, 1967 жылы Британдық радио корпорациясымен шығарылды. Бұл теледидар көруді жалпылама көріністен жеке көрініске өзгертудің бастамасы болды. 1960 жылы Sony бүкіл әлем бойынша 4 миллионнан астам портативті теледидар сатты. MOSFET (металл-оксид-жартылайөткізгіш өрістік эффектті транзистор, немесе MOS транзисторы) 1959 жылы Bell Labs-те Мохамед М. Атала және Давон Канг ойлап тапты және 1960 жылы таныстырды. RCA Laboratories зерттеушілері У. М. Остин, Дж. А. Дин, Д. М. Грисуолд және О. П. Харт 1966 жылы MOSFET-ті теледидар схемаларында, соның ішінде радиожиілікті (RF) күшейткіште, төмен деңгейлі бейне, түс және автоматтік күш реттегіш (AGC) схемаларында қолдануды ұсынды. Кейіннен MOSFET теледидар тізбектерінің көпшілігінде кеңінен қолданылды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында түсті теледидар кеңінен қолданысқа енді. Ұлыбританияда BBC1, BBC2 және ITV 1969 жылға қарай түсті хабар таратуды жүзеге асыра бастады.
ЖЖТ теледидары
Мохамед М. Аталла мен Давон Кангтың MOSFET жұмысына сүйене отырып, RCA компаниясындағы Пол К. Веймер 1962 жылы жұқа пленкалы транзисторды (TFT) жасады. Бұл стандартты MOSFET-тен ерекшеленетін MOSFET түрі болды. ТФТ негізіндегі сұйық кристалл дисплейі (ЖКД) идеясын 1968 жылы RCA Laboratories-тің Бернард Лехнер ойлап тапты. Лехнер, Ф. Дж. Марлоу, Э. О. Нестер және Дж. Тултс 1968 жылы стандартты дискретті MOSFET-терді қолданатын динамикалық шашыраулы ЖКД арқылы осы тұжырымдаманы көрсетті. 1973 жылы Т. Питер Броди, Дж. А. Ассарс және Г. Д. Диксон Вестингхаус зерттеу зертханаларында алғашқы жұқа пленкалы транзисторлы сұйық кристалл дисплейін (TFT ЖКД) көрсетті. Броди және Фанг Чен Луо 1974 жылы бірінші жалпақ белсенді матрицалы сұйық кристалл дисплейін (AM ЖКД) көрсетті. 2,1 дюймдік Epson ET 10 (Epson Elf) 1984 жылы шыққан алғашқы түсті ЖКД қалталық теледидары болды. 1988 жылы Sharp компаниясының инженері Т. Нагаясу басқарған зерттеу тобы 14 дюймдік толық түсті ЖКД дисплейін көрсетті, бұл электроника индустриясын ЖКД-нің катодты сәулелі түтіктің (CRT) орнын стандартты теледидар дисплейі ретінде алмастыратынына көндірді. 21-ші ғасырдың алғашқы онжылдығында КРТ "сурет түтігі" дисплей технологиясы бүкіл әлемде жапсырма дисплейлермен толығымен ысталды: алдымен 1997 жылғы плазмалық дисплейлер, содан кейін ЖКД. 2010 жылдардың басында LED артқы жарықтандырылған ЖКД дисплейлерін көбірек пайдаланатын ЖКД теледидарлары өндірілетін теледидарлардың басым бөлігін құрады. 2019 жылы Samsung компаниясы 292 дюймдік, шамамен 24 футқа тең ең үлкен теледидарды ұсынды. Теледидарлардың орташа көлемі уақыт өте келе артты.
CRT
Катодты сәулелі түтік (CRT) – электрондық қаруы (немесе түсті теледидар үшін үш) және теледидар бейнесі көрсетілетін люминесцентті экраннан тұратын вакуумдық түтік. Электрондық қару, люминесцентті экранға растрлық бейне түсіру үшін, вертикаль және көлденең бағыттарда өзгеретін электр немесе (теледидарларда көбінесе) магниттік өрістердің әсерімен бұрылатын электрондық сәулені үдетіп жібереді. CRT-ге экранның жартысынан астам тереңдігі бар, салыстырмалы түрде ауыр және сынғыш шыны корпусы қажет. Радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында, экранының (панелінің) және артқы жағының (тұмбаның) қалың қорғасын шыныдан жасалуы, электрондық сәулелердің жоғары кернеумен (10-30 кВ) экранға тиген кезде пайда болатын зиянды иондаушы сәулелерге (рентген сәулелері түрінде) адамның ұшырауын азайтуға бағытталған. 1970-ші жылдардың басында көптеген түсті теледидарлар бет панельдегі қорғасын шыныны шыныланған стронций оксидімен алмастырды, ол рентген сәулелерін тоқтатып, жақсырақ түс көруге мүмкіндік берді. Бұл сонымен қатар ескі түсті теледидарларда кадмий фосфорларын қолдану қажеттілігін де жойды. Арзан қорғасын шыны тұмбаға қолданыла берді, ол тұтынушыға көрінбейді. Теледидарларда (немесе CRT қолданған көптеген компьютер мониторларында) бүкіл экран аумағы үнемі сканерленеді (бір секундта толық кадр 25 немесе 30 рет жаңарады) және «растр» деп аталатын белгілі бір үлгіде көрсетіледі. Бейне ақпараты, электрондық қаруға қуат беру үшін электр тогын басқаратын бейнесигналдан немесе түсті теледидарларда үш электрондық қарудың әрқайсысынан нақты уақытта алынады, олардың сәулелері үш негізгі түстің (қызыл, жасыл және көк) люминофорларына түседі. Теледидардың өте ерте кезеңдерінен басқа, бейнені CRT экранында сканерлеу үшін магниттік бұрылыс қолданылды; бұл электрондық қарудан кейін түтікше мойнының айналасына орналастырылған тік және көлденең бұрылыс орамдарына айнымалы ток берілуін қамтиды.
Арқадағы проекция
Артқы проекциялы теледидарлар (RPTV) теледидардың алғашқы жылдарында өте танымал болды, себебі үлкен экранды түтіктерді жасау мүмкіндігі болмаған. 1936 жылы, теледидар шкафына көлденең орнатуға болатын түтік үшін тоғыз дюйм – оның қажетті ұзындығына байланысты жасауға болатын ең ыңғайлы өлшем деп есептелген. Сол кездегі ЭЛТ-лардың (CRT) төмен бұрыштану бұрыштары үлкен экранды ЭЛТ-лардың терең болуын талап еткен, сондықтан мұндай ЭЛТ-ларды теледидар шкафының тереңдігін азайту үшін бұрышта орнатуға тура келген. Он екі дюймдік түтікшелер мен теледидарлар да болды, бірақ түтікшелер соншалықты ұзын (терең) болғандықтан, олар тік орнатылып, әдетте, теледидар шкафының жоғарғы жағындағы айна арқылы қаралатын. Айна қақпақтың астына орнатылған бұл конструкция теледидардың тереңдігін едәуір азайтып, бірақ биіктігін арттырған. Мұндай айналы теледидарлар үлкен жиһаз есептелген. Бұл мәселені шешу үшін Philips 1937 жылы 4,5 дюймдік түтікшеден 25 дюймдік экранға бейнені артқы проекциялауды қолданған теледидарды ұсынды. Бұл түтікшенің өте күшті жұмыс істеуін (әдеттен жоғары кернеу мен токтарда, қараңыз: катодты сәулелі түтік# Проекциялық ЭЛТ) талап етті, нәтижесінде флуоресцентті экранда өте жарқын бейне пайда болды. Сонымен қатар, Philips түтікшенің бетіне жасыл люминофорды қолдануға шешім қабылдады, себебі ол сол кездегі ақ люминофорлардан жарық болатын. Бірақ бұл алғашқы түтікшелер жұмысқа жарамайтындықтан, сол жылдың қараша айында Philips жиынтықты сатып алудың, кепілдік бойынша әр екі апта сайын түтікшелерді ауыстырудан арзан екенін түсінді. Бұл кішкентай түтікшелерге тез арада жақсартулар енгізілді және келесі жылы Philips 23 дюймдік экранды пайдалану туралы шешім қабылдағаннан кейін қанағаттанарлық түтікше дизайны қол жеткізілді. 1950 жылы тиімділігі жақсартылған 2,5 дюймдік түтікше, жаңа технологиямен және тиімді ақ люминоформен, сондай-ақ кішкентай және талаптар аз экрандармен қатар, қабылданатын бейне бере алды, бірақ түтікшелердің қызмет ету мерзімі сол кездегі тікелей қарау түтікшелерінен қысқа болды. 1950 жылдары катодты сәулелі түтік технологиясы жақсарған сайын, экрандар үлкендеп, кейіннен (шамалы) тікбұрышты түтікшелер пайда болды, артқы проекция жүйесі онжылдықтың соңына дейін қолданыстан шықты. Алайда, 2000 жылдардың басында RPTV жүйелері қазіргі заманғы ЖСД (LCD) және Плазмалық теледидарларға арзан балама ретінде қайтадан танымал болды. Олар қазіргі заманғы ЭЛТ теледидарларына қарағанда үлкен және жеңіл болды, сондай-ақ ЖСД және Плазма сияқты жалпақ экранға ие болды, бірақ ЖСД және Плазмадан айырмашылығы, RPTV көбінесе күңгірт болатын, контраст қатынасы мен көру бұрыштары төмен болды, бейне сапасы бөлме жарығына тәуелді болды және тікелей қарау ЭЛТ-мен салыстырғанда нашар болды, сондай-ақ ЭЛТ сияқты әлі де көлемді болды. Бұл теледидарлар бірліктің төменгі жағында DLP, LCoS немесе ЖСД проекторын орнатып, бейнені экранға проекциялау үшін айнаны қолданды. Экрандағы жарықтықты арттыру үшін Френель линзасы қолданылған, бірақ бұл көру бұрыштарын азайтатын. Кейбір алғашқы үлгілер ЭЛТ проекторларын қолданды және салмағы 500 фунтқа дейін жететін. Көптеген RPTV-лерде жарық көзі ретінде жоғары өнімді лампалар қолданылды, оларды мерзімді түрде ауыстыру қажет болды, себебі олар қолданылу барысында күңгірттенді, бірақ негізінен жұмыс істейтін шамның шынысы қартаюмен әлсіреп, ақырында жарылып, проекция жүйесіне зақым келтіруі мүмкін. ЭЛТ және лазерлерді қолданғандарында ауыстыру қажет болған жоқ.
Плазма
Плазмалық дисплей (PDP) – үлкен немесе одан да үлкен теледидар дисплейлерінде жиі кездесетін жалпақ дисплей түрі. Бұл дисплейлер "плазмалық" деп аталады, себебі технологияда электр заряды бар иондалған газдарды қамтитын шағын жасушалар пайдаланылады, немесе көбінесе люминесценттік шамдар деп білетін камералар қолданылады. 2014 жылға қарай теледидар өндірушілер плазмалық теледидарларды жаппай тоқтатып, 4K форматында LED немесе LCD теледидарларға қарағанда оларды өндірудің қымбатқа түсуіне және қиынға соғуына байланысты, олардан бас тартты. 1997 жылы Philips CES және CeBIT көрмелерінде Fujitsu плазмалық дисплейлерін қолдана отырып, алғашқы ірі (42 дюймдік) коммерциялық жазық панельді теледидарды таныстырды.
ЖЖҚ
Сұйық кристалл дисплейлі телевизорлар (ЖКД) – суреттерді шығару үшін сұйық кристалл дисплейлерін пайдаланатын телевизорлар. ЖКД телевизорлар ұқсас дисплей өлшемі бар катодты сәулелі түтіктерге (ЭЛТ) қарағанда әлдеқайда жұқа және жеңіл, сондай-ақ әлдеқайда үлкен өлшемдерде (мысалы, 90 дюймдік диагональ) қол жетімді. Өндіріс шығындары төмендеген кезде, осы мүмкіндіктердің үйлесімі ЖКД-ны теледидар қабылдағыштары үшін тиімді етті. 2007 жылы ЖКД телевизорлары әлемде алғаш рет ЭЛТ телевизорларын сату көлемі бойынша басып өтті, ал олардың басқа технологияларға қатысты сату көрсеткіштері үдеді. ЖКД телевизорлары үлкен экран нарығындағы плазмалық дисплей панелі және артқы проекциялы телевизор сияқты жалғыз ірі бәсекелестерді жылдам ығыстырды. 2010 жылдардың ортасында ЖКД дисплейлері ең көп өндірілген және сатылған теледидар дисплейі түріне айналды. Қонақжай орындары контенттің пираттық көшірмелері жасалуына қатысты осал, сондықтан көптеген контент провайдерлері Цифрлық құқықтарды басқару жүйесін қолдануды талап етеді. Қонақ үй телевизорлары қосымша құрылғы қолданылмаса, индустриялық стандартты Pro:Idiom шифрлауын ашады. H.264 Солтүстік Америкадағы ATSC 1.0 стандартының бөлігі болмаса да, қонақжайдағы теледидар контенті H.264 кодекпен кодталған бейнелерді қамтуы мүмкін, сондықтан қонақжай телевизорлары H.264 декодерлеуін қолдайды. Он немесе жүздеген телевизорды басқару көп уақытты қажет етеді, сондықтан қонақ үй телевизорларын USB-жадқа параметрлерді сақтап, оларды жылдам қалпына келтіру арқылы көшіруге болады. Сонымен қатар, серверлік және бұлттық басқару жүйелері теледидарлардың барлық паркін бақылап, конфигурациялай алады.
Денсаулық сақтау теледидары
Денсаулық сақтау теледидарлары пайдалану және қауіпсіздік үшін қосымша мүмкіндіктері бар қонақ үй теледидарларының талаптарын қамтиды. Олар денсаулық сақтау ортасында, пайдаланушының қимыл-қозғалысы шектеулі және есту/көру қабілеттері нашарлаған жағдайда қолдануға арналған. Басты ерекшелігі – жастыққа қосылатын динамик. Жастық динамиктері медбике шақыру функцияларын, теледидарды қашықтан басқару құралын және аудио динамигін біріктіреді. Бірнеше адам тұратын бөлмелерде, бір-біріне жақын орналасқан бірнеше теледидар қолданылғанда, теледидарлар әрбір қашықтан басқару құралы тек бір теледидарды басқаруы үшін, бірегей кодтармен жауап беруге бағдарламаланады. Кіші теледидарлар, сондай-ақ төсек жанындағы ақпараттық-ойын жүйелері деп аталатындар, экран астында толық функционалды пернетақтаға ие. Бұл жастық динамигін немесе қашықтан басқару құралын пайдаланбастан тікелей әрекеттесуге мүмкіндік береді. Бұл теледидарлардың беті әдетте микробқа қарсы жабынмен жабылады және дезинфекциялау құралдарын қолдану арқылы күнделікті тазалауға төтеп бере алады. АҚШ-та теледидарларға арналған UL қауіпсіздік стандарты, UL 62368 1, денсаулық сақтау саласында қолданылатын теледидарларға қойылатын қосымша қауіпсіздік талаптарын сипаттайтын арнайы бөлімді (DVB қосымшасы) қамтиды.
Сыртқы теледидар
Сыртқы теледидарлар ашық ауада пайдалану үшін жасалған және көбінесе барлардың, спорт алаңдарының немесе басқа да қоғамдық орындардың сыртқы бөлімдерінде кездеседі. Көптеген сыртқы теледидарлар жоғары ажыратымдылықтағы (HD) технологияны қолданады. Олардың корпусы берік болып келеді. Экрандары күн сәулесінде де анық көрінетіндей етіп жасалған. Экрандардың бетіндегі жарықтандыруды азайтатын жабын да бар. Олар ауа райына төзімді және көбінесе ұрлықтан сақтайтын құрылғылармен жабдықталған. Сыртқы теледидар модельдерін BD плеерлермен және PVR құрылғыларымен де қосып, мүмкіндіктерін арттыруға болады.
Орнына қою
АҚШ-та орташа тұтынушы телевизорды 6,9 жыл сайын жаңалайды, бірақ зерттеулерге сәйкес, жаңа бағдарламалық жасақтама мен қосымшалардың дамуына байланысты, жаңару циклі қысқаруы мүмкін.
Қайта өңдеу және жою
Жақында электрондық қалдықтар заңнамасында болған өзгерістерге байланысты, теледидарларды экономикалық және экологиялық тұрғыдан тиімді жою, теледидарларды қайта өңдеу арқылы жеңілдетілді. Теледидарларды қайта өңдеудегі қиындықтарға қауіпті материалдарды дұрыс жою, полигонды ластау және халықаралық заңсыз сауда жатады.
Негізгі өндірушілер
2016 жылғы LCD теледидарлары бойынша әлемдік статистика. Орын Өндіруші Нарықтық үлес (%) Штаб-квартирасы 1 Samsung Electronics 20.2 Сувон, Оңтүстік Корея 2 LG Electronics 12.1 Сеул, Оңтүстік Корея 3 TCL Technology 9 Хуэйчжоу, Қытай 4 Hisense 6.1 Циндао, Қытай 5 Sony 5.6 Токио, Жапония 6 Skyworth 3.8 Шэньчжэнь, Қытай 7 TPV Technology (Philips) 3,8 Гонконг, Қытай 8 Vizio 3.7 Ирвин, АҚШ 9 Changhong 3.2 Мяньян, Қытай 10 Haier 3 Циндао, Қытай 11 Басқалары 27.2