Кіріспе

АҚШ-тың орталық-батыс аймақтарында су тасқыны

Себептері мен дамуы

1991 жылы Пинатубо тауының жарылуынан вулкандық қыс басталды деп есептеледі. Жарылыстан пайда болған артық бұлт конденсациясының ядролары 1993 жылы АҚШ-тың орталық-батыс аймағындағы Ұлы су тасқынына себеп болды деген болжам бар. 1992 жылдың жазынан бастап, қалыпты деңгейден жоғары жауын-шашын және төмен температура Миссури және Жоғарғы Миссисипи өзендерінің бассейндерінде топырақтың ылғалдылығының және су қоймаларының деңгейінің артуына әкелді. Бұл ауа райы келесі күзде де сақталды. 1992–1993 жылдардың қысында аймақта қатты қар жауды. Осы жағдайлардан кейін, сол аймақтарда дауылдар тудырған тұрақты көктемгі ауа райы орнады. 1 маусымға дейін зардап шеккен аймақтың көп бөлігіндегі топырақ суға толып, қосымша жаңбыр топыраққа сіңбей, өзендер мен салаларға ағып кетті. Халықты ескерту және өзен деңгейі туралы мәлімет беру үшін 1000-нан астам су тасқыны туралы ескертулер мен хабарламалар шығарылды, бұл әдеттегіден бес есе көп. Мысалы, Сент-Луис қаласында өзен деңгейі су тасқыны деңгейінен 6 метрге жоғары көтерілді, бұл 228 жылдық тарихында ең жоғары көрсеткіш болды. 1844 жылғы су тасқынының күшін басуға арналған, биіктігі 52 фут (16 метр) болатын Сент-Луис су тасқынына қарсы қабырға 1993 жылғы су тасқынын 1 метрден астам қашықтықта ұстап тұрды. Бұл қабырға 1960 жылдары, үлкен дау-дамайлармен, бірімен бірі байланысты бетон блоктардан салынған. Төтенше жағдайлар қызметінің өкілдері Миссури өзені бойындағы 700-ге жуық жекеменшік суару бөгеттерінің көбінің суға батып немесе қирап қалғанын болжады. Миссисипи және Миссури өзендерінде кеме қатынасы шілде айының басынан бері тоқтатылды, бұл саудада күніне 2 миллион доллар (1993 жылғы бағамен) шығынға әкелді. 23 жастағы Иллинойс штатының тұрғыны Джеймс Скотт 1994 жылы "қасақана апат туғызғаны" үшін сотталды және өмір бойына бас бостандығынан айырылды, өйткені ол Квинси, Иллинойс қаласынан өзен арғы бетіндегі су тасқынына себепкер болды. Әйелін өзеннің арғы жағында қалдырып, тойға қатысуын жалғастыру үшін Скотт суды ұстап тұрған бөгеттен бірнеше құм қаптарын алып тастаған деген күдік бар. Бұл бұзушылықтың салдарынан егістік жерлер суға батты, ғимараттар қирады және көпір жабылды. Оның үкімі 1997 жылы жоққа шығарылды, бірақ 1998 жылы қайта күшіне енді. Ол түрмеде өзінің кінәсіз екенін мәлімдейді.

Мамыр

Миннесота штатындағы Редвуд өзенінде мамыр айында су тасқыны күшейді. 22 мамырда Оңтүстік Дакота штатының Сиу-Фолс қаласында үш сағаттың ішінде мол жаңбыр жауды. Мамырдан шілдеге дейін Сиу-Фолс қаласы тарихындағы ең жауынды үш айлық кезеңді басынан өткізді.

Маусым

Жоғарыда айтылғандай, Оңтүстік Дакотада жаңбырдың көп жаууы төменгі ағында су тасқынына себеп болды. Маусым айында Висконсин штатындағы Блэк-Ривер өзені тасып, Миссисипи, Миссури және Канзас өзендері бойында да су тасқыны басталады. Колледждің жабық спорт аренасы, Хилтон Колизей, 14 футқа дейін суға батты. 11 шілдеден 22 шілдеге дейін Де-Мойн су тартқыш станциясы Ракун өзенінің тасқынынан зардап шекті. Бұл станцияның сол кезеңде сумен қамтамасыз ету мүмкіншілігін жойды және электр қуаты тоқтатылды. 13 шілдеде 35 000-нан астам тұрғынға электр қуаты қайта қосылды. Сол күні президент Билл Клинтон Айова штатының астанасы мен көршілес қалаларды губернатор Терри Бранстадпен бірге аралады. Ол кейін Айова, Миннесота, Висконсин, Иллинойс және Миссури штаттарында төтенше жағдай жариялады және Конгрестен федералдық апаттан зардап шеккендерге көмек ретінде 2,5 миллиард доллар бекітуді сұрады. Осы уақыт ішінде Ұлттық гвардия және Американдық Қызыл Крест су беру пункттерін ұйымдастырды, ал жергілікті Anheuser Busch дистрибьюторы өз логотипі бар ақ алтылық қаптамаларда суды таратып берді. Су жүргізілуі қалпына келтірілгеннен кейін, адамдар жуыну және дәретханадан пайдалану үшін жеткілікті қысым болды, бірақ су 29 шілдеге дейін ішуге жарамды деп танылмады. Барлық шектеулер тамыз айында алынды. Үлкен құм салынған қоршаулар Миссури өзенінің жоғарғы ағысында, Сент-Луистегі Ривер-дес-Перес өзенінде, Сент-Луистен оңтүстікке қарай Миссисипи өзенінде және Миссури мен Иллинойс штаттарындағы көптеген басқа салаларда салынды. Олардың кейбіреулері сәтті болды, ал кейбіреулері жоқ. Шілде айындағы мол жаңбыр Миссисипи және Миссури өзендерінде рекордтық деңгейге жеткізіп, өзендердегі өлшеу құралдарының бұзылуына әкелді. Екі рекордтық деңгей Сент-Луиске жақын жерде бірнеше күн ішінде кездесті. Миссисипи және Миссури өзендерінде кеме қатынасы шілде айының басында тоқтатылды, бұл саудада күніне 2 миллион доллар (1993 жылғы бағамен) шығынға әкелді. Миссисипи өзенінің деңгейі 1973 жылғы сәуірдегі рекордтық деңгейде бірнеше күн бойы тұрақтанды. Миссури өзенінен келген деңгей жеткенде, су деңгейі қайтадан көтерілді. Миссисипи өзені бөгеттерді бұзып, адамдар мен мүліктерін жоғарырақ жерге көшірді және су тасқынынан зардап шеккен аймақтарда хаос тудырды. Қазір біріккен деңгейлер Иллинойс штатының Каир қаласындағы Огайо өзенімен Миссисипи өзенінің қосылатын жеріне қарай Сент-Луис арқылы төмен ағысты. Каирден төменгі ағында су тасқыны шағын болды, себебі Миссисипи өзенінің төменгі арнасы кеңрек болды, сондай-ақ АҚШ-тың шығысында құрғақшылық жағдайы болды. Егер Огайо өзенінің су алабы құрғақшылықта болмағанда, ал Миссури және Жоғарғы Миссисипи су тасқынында болғанда, 1993 жылғы су тасқыны Каирден тыс Миссисипи өзенінің төменгі ағысындағы жалпы зиян көлемі бойынша 1927 жылғы су тасқынымен теңесе алатын еді.

Тамыз

1 тамызда Иллинойс штатының Колумбия қаласының жанындағы бөгет бұзылып, жер суға батып, Валмейер және Фултс қалаларын су шапты. Босатылған су өзенге параллель ағып, тарихи Прери-дю-Рошер және Форт-де-Шартрды қорғайтын бөгеттерге жақындады. 3 тамызда билік өкілдері суды өзенге қайта жіберу үшін Миссисипи өзенінің мықты бөгетін бұзуға шешім қабылдады. Жоспар сәтті аяқталды және тарихи аймақтар сақталды, бірақ Прери-дю-Рошерден жоғарыдағы округтердегі кейбір тұрғын үйлер суға батты. Миссисипи өзенінің Сент-Луис қаласындағы ең жоғары деңгейі 1 тамызда су тасқыны деңгейінен шамамен 6 метр (20 фут) артық 15 метрге жетті. Оның ең жоғары ағыны 1,080,000 ft³/с (30,600 м³/с) құрады. Осы жылдамдықпен, Сент-Луис қаласындағы Буш мемориалдық стадионы сияқты ыдыс 70 секунд ішінде толып кетер еді.

Шығындар мен зиян

Миссисипи өзенінің кейбір аймақтарына су шамамен 200 күнге дейін келді, ал Миссури өзені бойындағы әртүрлі аймақтар 100 күнге жуық су басты. Миссисипиде Графтон (Иллинойс штаты) 195 күн, Кларксвилл (Миссури штаты) 187 күн, Винфилд (Миссури штаты) 183 күн, Ханнибал (Миссури штаты) 174 күн, ал Куинси (Иллинойс штаты) 152 күн су тасқынына ұшырады. Миссури өзені Джефферсон-Ситиде (Миссури штаты) 62 күн, Херманнда (Миссури штаты) 77 күн, ал Сент-Луис қаласының маңындағы Сент-Чарльсте 94 күн су тасқыны деңгейінен асып кетті. 7 қазан күні, су тасқыны басталғалы 103 күн өткен соң, Сент-Луис қаласының жанындағы Миссисипи өзенінің су деңгейі төмендеді. Су тасқынының салдарынан шамамен 100 000 үй қирады, егістік жерлер суға батты, ал Иллинойс штатының Валмейер және Миссури штатының Райнленд қалалары толығымен жоғарырақ жерге көшірілді. 1994 жылғы мәліметтерге сәйкес, су тасқынынан 38 адам қаза тапқан, бірақ 1996 жылға қарай бұл көрсеткіш 50 адамға дейін өсті. Фискалдық шығын 12-16 миллиард долларға бағаланады (1993 жылғы 12,0 доллар шамамен <есептелген сома> сомасына, ал 16,0 доллар шамамен <есептелген сома> миллиард долларға тең). Су тартылғаннан кейін де, үлкен мөлшердегі құм егістік жерлер мен үйлерді жауып тұрды.

Канзас-Ситидегі басқа ірі су тасқындарымен салыстыру

Уақыт өте келе, арналар мен бөгеттердің құрылысы Миссури өзені бойындағы әртүрлі аймақтарға су тасқынының әсерін өзгертті. Мысалы, төменде Канзас-Ситидегі су тасқыны деректері мен 19-ғасырдың басынан бері болған үш ірі су тасқынының салыстырмалы мәліметтері келтірілген. 1844 жылғы Ұлы су тасқыны – Канзас-Ситидегі Вестпорт-Ландингте су шығынының жылдамдығы бойынша бұл үш су тасқынының ең ірісі болды. Су тасқыны кезінде белгілі бір көлемде су шығарылған деп есептеледі. Дегенмен, 1844 жылдың 16 шілдесіндегі су деңгейі 1993 жылғы су тасқынынан шамамен 30 сантиметр (0,3 метр) төмен болды. 1951 жылғы Ұлы су тасқыны – 1951 жылғы су тасқыны су шығыны көрсеткіші бойынша екінші орында тұр. 1951 жылдың 14 шілдесіндегі су деңгейі 1844 жылғы су тасқынынан 1 метрге, ал 1993 жылғыдан 1 метрге төмен болды. Алайда, бұл су тасқыны Канзас-Сити үшін ең қиын жағдайды тудырды, себебі бөгет жүйесі оған төтеп беруге дайын болмаған. Ол Канзас-Сити мал базарларын қиратты және Миссури өзенінің жағалауынан алыс, Канзас штатындағы Фэрфакс әуежайының орнына Канзас-Сити Халықаралық әуежайын салуға мәжбүр етті. 1993 жылғы Ұлы су тасқыны – 1993 жылғы су тасқыны үш су тасқынының ішінде ең биік болды, бірақ су шығынының ең төмен деңгейін көрсетті. 1993 жылғы су тасқыны басқа аймақтарда ауыр зардаптарға әкелсе де, Канзас-Сити 1951 жылғы су тасқынынан кейін бөгеттерді жақсарту арқасында салыстырмалы түрде аман қалды.