Кіріспе

Джонстаун қаласындағы 1889 жылғы су тасқыны

Джонстаун су тасқыны, кейде жергілікті жерде 1889 жылғы Ұлы су тасқыны деп аталады, 1889 жылғы 31 мамырда, жұма күні, Америка Құрама Штаттарының Пенсильвания штатындағы Джонстаун қаласынан 14 миль (23 км) жоғары орналасқан Кіші Конемау өзенінің оңтүстік саласындағы Оңтүстік Форк бөгетінің күйреуінен кейін орын алды. Бірнеше күн бойы аса ауыр жаңбыр жауғаннан кейін бөгет жарылып, 14,55 миллион куб метр су босатылды. Су ағынының көлемі уақытша Миссисипи өзенінің орташа ағынымен теңескен су тасқынынан 2208 адам қаза тауып, көптеген зиян келтірді. Америка Қызыл Кресті, Клара Бартон басшылығымен және елу еріктінің қатысуымен, ірі апаттан көмек көрсету жұмысын жүзеге асырды. Құрбандарға қолдау АҚШ-тың барлық штаттарынан және он сегіз шетелден келді. Су тасқынынан кейін аман қалғандар бөгет иелерінен келген зиянды өтеуді талап етуде бірнеше сот процесінде жеңіліске ұшырады. Бұл американдық заңның кінәға негізделген жүйеден қатаң жауапкершілік жүйесіне өзгеруіне әкелді.

Тарих

Джонстаун қаласының негізін 1800 жылы швейцариялық иммигрант Джозеф Джонс (ағылшын тілінде "Шанц" деп алынған) қалады. 1836 жылы Пенсильвания магистральдық каналының салынуы және 1850 жылдары Пенсильвания темір жолы мен Камбрия темір зауытының құрылысы қаланың дамуына серпін берді. 1889 жылға қарай Джонстаунның өнеркәсібі көптеген валлийлік және неміс иммигранттарын қызықтырды. 30 000 халқы бар қала, өте сапалы болат өнімдерімен танымал, қарқынды өсіп келе жатқан өнеркәсіптік орталық еді. Джонстаунның дамуы тар Конемоу аңғарының биік тік төбелерімен және шығыстағы Аллегей тауларымен шектелді, бұл дамуды өзен жағалауына жақын ұстады. Аңғарда жаңбыр мен қар суы көп мөлшерде ағып жатты. Қаланың орналасқан жері, өзендердегі орналасуына байланысты су тасқынына ұшырау қаупі жоғары, өзеннің жоғары ағысындағы су жинау алабы Аллегей платосының кең аумағын қамтиды. Бұған қоса, болат зауыттарының шлагы өзен бойына төгіліп, құрылыс үшін қосымша жерлер жасалды. Өзен арнасын жасап өзгерту арқылы құрылысшылар ерте кездегі өнеркәсіптерді барынша кеңейтуге тырысты, бұл қаланы су тасқынына одан да бейім етті. Генри Клей Фрик Питтсбургтен келген спекулянттар тобын, соның ішінде Бенджамин Раффты басқарды. Олар тастап кетілген су қоймасын сатып алып, оны өзгертіп, бай серіктестері үшін жеке курорттық көлге айналдырды. Көптеген адамдар Карнеги Стилмен іскерлік және әлеуметтік байланыстар арқылы байланысқан. Жұмыс істеулер бөгеттің үстіңгі бөлігін кеңітіп, жолға сыйымды ету үшін төмендету және ағызу арнасына балық торы орнатуды қамтыды. Жұмысшылар 72 метр биіктіктегі бөгетті 1 метрге төмендетті. Бұл өзгерістер бөгеттің осалдығын арттырды деп саналады. Сонымен қатар, бастапқы бөгеттің құрамында болған, бірақ бұрын металл тескілеріне сатылған су шығару құбырлары мен клапандар жүйесі жаңартылмады, сондықтан клуб төтенше жағдай туғанда көлдегі су деңгейін төмендетуге мүмкіндік таппады. Питтсбургтік спекулянттар Оңтүстік Форк балық аулау және аң аулау клубын құру үшін коттедждер мен клуб үйін салды, бұл эксклюзивті және жеке таулық демалыс орны еді. Мүшелердің саны елуден астам бай болат, көмір және теміржол өнеркәсіпшілерін қамтыды. Клуб орналасқан жердегі Конемо көлі Джонстауннан 137 метр биіктікте орналасқан. Көлдің ұзындығы шамамен 3 километр, ені 2 километр, ал бөгетке жақын жерде тереңдігі 18 метрге жетеді. Бөгеттің биіктігі 22 метр, ал ұзындығы 284 метрді құрады.

Топан су оқиғасы

1889 жылғы 28 мамырда Небраска және Канзас штаттарының үстінен төмен қысым аймағы қалыптасты. Екі күннен кейін бұл ауа райы үлгісі Пенсильванияның батысына жеткен кезде, ол АҚШ-тың сол бөлігінде бұрын-соңды тіркелмеген ең қатты жаңбыр оқиғасы деп есептелді. Бірақ, соңғы ескертулер Джонстаун билігіне жетпеді, себебі бұрын көп рет бөгеттің су тасқынына төтеп бере алмайтыны туралы жалған дабылдар болған, нәтижесінде адамдар үйлерінде қамалып қалған. 14:50 мен 14:55 аралығында Оңтүстік Форк бөгеті жарылды. Конемо көлі бассейнінің лидарлық талдауы бөгет құлаған сәтте оның құрамында 14,55 миллион текше метр (3,843 миллиард галлон) су болғанын көрсетті. Инженер Джон Хесс қалалық теміржол депосында бос тұрған локомотивінен жақындап келе жатқан су тасқынының қыжылдауын естіп сезінді. Локомотивін кері бұрып, шығыс Конемоға қарай асықты, дабыл үздірілмей соқты. Оның ескертуі көптеген адамдарды биік жерге қашуға көмектесті. Су тасқыны басталғанда, ол әлі де қозғалып тұрған локомотивті рельстен шығарып, жаққа итерді; Хесс аман қалды, бірақ кем дегенде елу адам қаза тапты, оның ішінде ауылдағы пойызбен саяхаттап жатқан жиырма бес жолаушы бар еді. Джонстаунның негізгі бөлігіне жеткенге дейін, су тасқыны Вудвейл қаласындағы Камбрия темір зауытына соқтығысып, теміржол вагондарын және тікенді сымдарды шашыратып жіберді. Вудвейлдің 1100 тұрғынынан 314-і су тасқынынан қаза тапты. Гаутьер сым зауытын су басып алғанда қазандықтар жарылып, Джонстаун тұрғындары қара түтін көріп қалды. Шақырымдармен созылған тікенді сым су тасқынындағы қалдықтармен араласып кетті. Бөгет жарылғаннан кейін 57 минут өткен соң су Джонстаунға жетті. Тұрғындар су мен қалдықтардың қабырғасынан таң қалды, ол жоғары жылдамдықпен қозғалып, кей жерлерде биіктігі 18 метрге дейін жетті. Кейбір адамдар қауіпті сезініп, биік жерге қашуға тырысты, бірақ көпшілігі үйлерінде және жұмыс орындарында су тасқынының құрбаны болды. Көптеген адамдар қалдықтардың бөліктерімен қырылды, ал басқалары өзеннің жоғары жағындағы сым зауытынан келген тікенді сымға ілініп қалды. Шатырларға немесе үйдің төбелеріне жеткендер немесе су бетінде қалқып жүзгендер көмек күтіп сағаттап тұрды. Тас көпір – бұл үлкен аркалы құрылым, Джонстаунның орталығында Конемо өзенінен Пенсильвания теміржолын өткізді. Су тасқынымен келген қалдықтар, енді бұрмаланған болат рельстер, вагондар, бүтін ғимараттар және су тасқынынан қаза тапқандардың денелері, көпірде уақытша бөгет құрып, су тасқынын Стони Крик өзенінің арнасымен жоғары ағысқа қайтаруға мәжбүр етті. Соңында, гравитация толқынды бөгетке қайтаруға себеп болды, нәтижесінде екінші толқын қалаға басқа бағыттан соқты. Өзенмен ағып кеткен кейбір адамдар көпірдің жанына үйілген қалдықтар өртеніп, отқа түсіп қалды; кем дегенде сексен адам сол жерде қаза тапты. Өрт үш күн бойы жанды. Су тартылғаннан кейін көпірдегі қираған үйінді 21 метрге дейін жетіп, көпірдің бетін жауып тастады. Жұмысшылар қалдықтарды алып тастауға үш ай жұмсады, бұл кідіріс, ішінара, апатқа ұшыраған темір зауытынан келген тікенді сымның көп мөлшеріне байланысты болды. Соңында динамит қолданылды.

Бірден кейін

Джонстаундағы су тасқыны – АҚШ-та 19 ғасырда болған ең ауыр су тасқыны, және қазірге дейін Пенсильвания штатын қампқан ең ауыр су тасқыны. 1600 үй қирады, 17 миллион долларлық мүлік зардап шекті (шамамен 2022 жылы 550 миллион доллар), ал Джонстаун қаласының орталығының 4 шаршы милі (10 км²) толығымен жойылды. Тас көпірдегі қирандылар 30 акр жерді жапты.

Кейінгі су тасқыны

Джонстаун қаласын су тасқыны мәселесі әлі де алаңдатып тұр, себебі 1894, 1907, 1924, 1936 және 1977 жылдары қала ауыр су тасқынына ұшыраған. 20 ғасырдың бірінші жартысындағы ең ірі су тасқыны 1936 жылдың наурыз айындағы Сент-Патрик күні болған су тасқыны еді. Бұл су тасқыны Питтсбургке де жеткен, онда ол 1936 жылғы Питтсбург су тасқыны деп белгілі болды. 1936 жылғы су тасқынынан кейін АҚШ Армиясының Инженерлік корпусы қала ішіндегі Конемо өзенін тереңдетіп, бетондық өзен жағалауларын тұрғызып, шамамен 6 метр тереңдікте арна жасады. Құрылыс аяқталғаннан кейін Корпус Джонстаунды "су тасқынынан қорғалған" деп жариялады. Жаңа өзен жағалаулары 1972 жылы "Агнес" дауылға қарсы тұрды, бірақ 1977 жылдың 19 шілдесінде сегіз сағат ішінде қаланың үстіндегі су жинау алабына кұдіретті дауыл соғып, өзендер деңгейі көтеріле бастады. Таңға дейін қаланың астындағы су деңгейі 2 метрге жетті. Жеті округ апат аймағы деп жарияланды, мүліктік зиян 200 миллион долларды құрады және 78 адам қаза тапты. Лаурел-Ран бөгетінің бұзылуынан 40 адам көз жұмды. Осы "100 жылдық су тасқынының" салдарынан тағы 50 мың адам үйсіз қалды. 401 Main Street мекенжайындағы қала әкімдігінің бір бұрышында орналасқан белгілер 1889, 1936 және 1977 жылдарғы су тасқынының ең жоғары деңгейін көрсетеді.

Мұра

Джонстаундағы Пойнт-паркте, Стоуникрик және Литтл-Конмо өзендерінің қосылған жерінде, су тасқыны құрбандарының естелігі үшін мәңгілік от жанып тұрады. Джонстаундағы Карнеги кітапханасын қазір Джонстаун аймақтық мұра қауымдастығы басқарады, ол оны Джонстаун су тасқыны мұражайы ретінде пайдалану үшін қайта жабдықтаған. Тас көпірдің бөліктері 1969 жылы құрылған және Ұлттық саябақтар қызметі басқаратын Джонстаун су тасқыны ұлттық ескерткішінің құрамына енді. 2008 жылы көпір, су тасқынына арналған еске алу шараларының аясында жаңа жарықтандырумен бірге қайта жаңартылды. Уолнат-Гроув бөгетінің бір жылдан кейін бұзылуымен бірге, су тасқыны бөгеттердің қауіпсіздігі мәселесіне еліміздің назарын аударды.

Америка заңдарының дамуына әсері

Су тасқынынан аман қалғандар Саут-Форк клубының мол қаржылық мүмкіндіктеріне байланысты сот арқылы келтірілген зиянды өндіре алмады. Біріншіден, бай клуб иелері клубтың қаржы құрылымын осылай есептеген, осы арқылы олардың жеке мүліктері клубтан бөлек сақталды, екіншіден, кез келген сот талабында нақты бір иеленушінің немқұрайлылық танытқанын дәлелдеу қиын болды. Аман қалғандардың клубқа қарсы сот процесінің сәтсіз аяқталуына бірінші себеп көбірек ықпал еткенімен, екіншісі ұлттық баспасөзде кеңінен талқыланып, сынап-қақтылауларға ұшырады. Осы сынның нәтижесінде 1890 жылдары елдің әртүрлі аймақтарындағы мемлекеттік соттар бұрын АҚШ-та көп назарға ілінбеген британдық ортақ құқық прецеденті – Риландс пен Флетчер ісін қабылдады. Риландс принципін қабылдау, яғни жерді қалыпты емес пайдаланудан туындаған зиян үшін кінәсіз жауапкердің де жауапкершілікке тартылуы мүмкін деген қағида, заң жүйесінің 20-шы ғасырда қатаң жауапкершілікті қабылдауының алғышарты болды.

Кино және теледидар

Джонстаундағы су тасқыны — 1926 жылы Ирвинг Каммингс режиссерлік еткен американдық үнсіз эпикалық фильм. Көшірмесі Джордж Истман үйінде сақталады. Джонстаундағы су тасқыны — 1946 жылғы анимациялық фильм. Mighty Mouse уақытты кері қайтару қабілетін пайдаланып, су тасқынын тоқтатып, бөгеттің бұзылуын алдын алады. Бұл шын мәнінде болған апаттарды тоқтатып, сақтап қалатын мультфильмдер сериясының бірі. "Слап Шот" (Slap Shot) 1977 жылы Джонстаун қаласында түсірілді. Фильм үшін қала ойдан шығарылған "Чарлстаун" деп аталды, сонымен қатар, Рег Данлоп (Пол Ньюман) кейіпкері қалаға жақындап келе жатқан су тасқыны туралы ескерткен ит мүсініне сілтеме жасайтын, ойдан шығарылған "1938 жылғы су тасқыны" туралы бірнеше мағлұматтар бар. Радио хабаршысы Джим Карр Чарльзтаунды "Су тасқыны қаласы" деп атайды. Джонстаундағы су тасқыны — 1989 жылғы қысқаметражды деректі фильм, ол 1990 жылы ең жақсы деректі фильм номинациясында "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. "Жаңа өмір" (Teenage Mutant Ninja Turtles) мультсериалының "Қаланың астындағы 20 000 ағып кету" атты эпизодында Нью-Йорк қаласы суға батқанда, Бёрн Томпсон бұл оқиғаның Джонстаундағы су тасқынынан бергі ең үлкен оқиға екенін айтады. Л. А. Графтың "Жорғалау жолдары" (Rough Trails) романы (2006) ("Жаңа Жер" (Star Trek: New Earth) мини-сериясының үшінші бөлігі), басқа планетада Джонстаундағы су тасқынын қайта жаңғыртады. "Қанды шайқастар" (Bloody Battles) эпизоды "Американы құрған ерлер" (The Men Who Built America) телесериалының бір бөлігі, ол 2012 жылғы мини-сериалдың құрамына кіреді.

Театр

"Джонстаундағы су тасқынының шынайы тарихы" Ребекқа Гилманның еңбегі. 20 ғасырдың басында ойын-сауық шеберлері су тасқынын бейнелейтін көрермендерге арналған қойылымды жасады, онда қозғалмалы декорациялар, жарық эффектілері және тікелей баяндаушы қолданылды. 1909 жылы Стокгольм көрмесінде бұл қойылым басты тартымдылық ретінде ұсынылды, оны 100 000 адам тамашалады және "біздің заманымыздың ең ұлы электромеханикалық көрінісі" деп жарияланды. Сахнаның ені 82 фут (25 метр) болды, ал қойылымды ұйымдастыруға барлығы 13 сахнашы қатысты.

Музыка

"Ана ел" әнін әнші-күйші Джон Стюарт 1969 жылы жазған, оның сөзінде: "Ескі фотосуреттердегі сол беттерге не болды? Менің ойымша, шағын ұлдар, ұлдар? Олар адамайтты, Джонстаунның саз балшығында тізеге дейін батып тұрған, сол қорқынышты су тасқыны кезінде олар судың даусы мен сол қорқынышты шуды тыңдады, содан кейін кішкентай балаларға тән армандарынан бас тартысты". Брюс Спрингстиннің 1982 жылғы "Небраска" альбомындағы "Highway Patrolman" трегі "Джонстаун су тасқынының түні" деп аталатын ән туралы айтады.

Қысқа әңгімелері

Брайан Букердің "Суға бату апаты" (One Story, №57, 30 мамыр, 2005) 1889 жылғы Джонстаун су тасқынына негізделген. Кейтлин Р. Кирнан су тасқыны туралы "Осы суға (Джонстаун, Пенсильвания, 1889)" атты туындысында, "Азап пен керемет әңгімелер" жинағында (1994) жазған. Дональд Киттің ғылыми-фантастикалық сериясы "Уақыт машинасынан бүлік" 1962 жылдың желтоқсанынан бастап "Boys' Life" журналында жарияланды. Оқиғада бойскауттар тобы уақыт машинасы тауып, су тасқынынан аз бұрын Джонстаунға сапар шегеді. Джим Шепардтың "Привилегия" (Ploughshares, (Күз 2023 нөмірі) - 1889 жылғы Джонстаун су тасқынына негізделген тарихи көркем әдебиет.

Тарихи еңбектер

Уиллис Флетчер Джонсон 1889 жылы "Джонстаундағы су тасқыны тарихы" (Edgewood Publishing Co. баспасында жарық көрген) атты кітап жазды, бұл су тасқыны туралы алғашқы кітап есептеледі. Джеймс Герберт Уокер 1889 жылы National Publishing Company баспасынан "Джонстаундағы қорқыныш немесе өлім аңғары" атты кітабын шығарды. Су тасқынынан алты жасында аман қалған Гертруд Куинн Слаттери 1936 жылы "Джонстаун және оның су тасқыны" атты естеліктерін жариялады. Тарихшы және автор Дэвид Маккалоудың алғашқы кітабы "Джонстаундағы су тасқыны" (1968), Simon & Schuster баспасынан шықты. Ауа райы маманы және жазушы Ал Рокер "Жәбірсіз толқын: Джонстаундағы су тасқынының батырлары мен жаулары, Американың таңғажайып алтын ғасыр апаты" атты кітаптың авторы.

Көркем шығармаларда

Рудьярд Киплинг өзінің "Капитандардың батырлығы" (1897) романында су тасқынын "Пенсильвания Пратт" есімді қосалқы кейіпкердің отбасын жойған апат ретінде көрсеткен. Марден А. Дальштедт жасөспірімдерге арналған "Қорқынышты толқын" (1972) романын жазды, онда басты кейіпкер жас қыз. Кітап, су тасқыны кезінде 6 жаста болған Гертруда Квинннің (Слэттери) естеліктеріне негізделген. Джон Джейкс өзінің "Америкалықтар" (1979) романында су тасқыны туралы жазды, оқиға 1890 жылы өтеді және бұл "Кент отбасының тарихы" сериясының соңғы кітабы. Розалин Алсбрук Джонстаунды орталыққа қойған тарихи роман "Изумруд дауыл" (1985) романын жазды. Патрисия мен Коул су тасқынынан кейін бір-бірімен және жақындарымен қайта қосылуға тырысады. Кэтлин Камбор су тасқыны оқиғаларына негізделген "Күн сәулесінде, әдемі бақта" (2001) тарихи романын жазды. Бұл кітап "Нью-Йорк Таймс" газетінің "Жылдың ең көрнекті кітабы" деп танылды. Пег Кехреттің фантастикалық романы "Су тасқынының апаты" екі студентті су тасқыны туралы жобаға тағайындалып, уақытқа саяхат жасайды. Мюррей Лайнстердің фантастикалық романы "Уақыт туннелі" (1967) Джонстаун халқын алдағы апат туралы ескерте алмаған екі уақыт саяхатшысын бейнелейді. Кэтрин Маршаллдың "Джули" романында 1930 жылдары Пенсильванияның шағын қаласында топырақтан жасалған бөгеттің төменгі жағында тұратын жасөспірім қыз бейнеленген, оқиғасы Джонстаун су тасқынымен паралель. Пол Марк Тегтің ғылыми-фантастикалық романы "Болжам" су тасқыны туралы. Ричард А. Грегори "Басшылар клубы, Джонстаун су тасқынына себеп болған қастандық, Американың темір және болат астанасын жойды" (2011) тарихи романын жазды, ол Эндрю Карнеги және басқа да бай американдық өнеркәсіпшілердің Джонстаун су тасқынына қатысы туралы теорияны ұсынады, екі құтқарылған адамның өмірі арқылы баяндалған. Джудит Редлайн Купи "Су өткізбейтін: Джонстаун су тасқынының романы" (2012) романын жазды, ол 1889-1939 жылдар аралығында Памела Гвинед МакКре туралы естеліктер арқылы баяндайды. Кэтлин Даниэльчик "Алтын мен судың жазы" (2013) романын жазды, ол көлдегі өмір, су тасқыны және әртүрлі топтардың бірігуі туралы әңгімелейді. Колин Кобл "Түйінделген келіншектің тойы" (2001) романын жазды, онда клуб мүшесінің немересі мен бөгеттің жағдайына көз жеткізу үшін келген адам арасындағы махаббат туралы айтылады. Ол оның адамдарды қауіп туралы сендіруге тырысқанын және содан кейін су тасқынының басталуын көрсетеді. Майкл Стефан Оутс "Суда жүзу" (2014) тарихи көркем романын жазды, ол Джонстаун су тасқынының фондық құрылымында жасөспірімнің өмірге келуі туралы. Жаннет Уоттс "Байлық және артықшылық" (2014) романында Балық аулау және аң аулау клубының гүлденген кезеңін бейнелейді, содан кейін басты кейіпкерлер романның кульминациялық нүктесінде су тасқынынан құтқаруға тырысады. Мэри Хоганның "Фотодағы әйел" (2016) кітабында қазіргі заманда және 1889 жылы Пенсильвания штатының Джонстаун қаласында өмір сүрген екі жас әйел туралы жазылған. Джейн Клейпул Майнер "Дженни" (1989) тарихи фантастикалық романын жазды, ол Оңтүстік Форктан Джонстаунға су тасқынымен бірге сапар шеккен және аман қалған жас қыз туралы. Содан кейін ол қалаға келген тілшілер үшін телеграф операторы болып жұмыс істейді және сол жерде тұратын адамдардың мүддесін қорғайды.