Кіріспе

Финляндияның премьер-министрі 1950-ші жылдары әр түрлі уақытта қызмет еткен.

Карл Август Фагерхольм (31 желтоқсан 1901, Сиунтиода туған – 22 мамыр 1984, Хельсинкиде қайтыс болған) – фин саясаткері. Фагерхольм Парламент спикері және үш рет Финляндияның премьер-министрі болды (1948–1950, 1956–1957, 1958–1959). Фагерхольм Ұзақ соғыстағы қару тоқтату келісімінен кейін социал-демократтардың жетекші саясаткерлерінің біріне айналды. Скандинавия бағытындағы, швед тілінде сөйлейтін фин болғандықтан, ол кеңес басшылығына өзінің ізашары Вейно Таннерден көбірек ұнайтындығына сендірілді. Алайда, Фагерхольмның соғыстан кейінгі мансабы Кеңес Одағы мен Финляндия Коммунистік партиясының қызыл қарсылығымен ерекшеленді. 1956 жылы президент сайлауында Үрхо Кекконеннен шамалы айырмамен жеңіліске ұшырады.

Ерте өмір

Фейгерхольм Сиунтио қаласында тас кесуші Йохан Август Фейгерхольм мен Ольга Серафина Ворбстың (қыз есімі Нордман) ең кіші баласы ретінде дүниеге келді. Үлкен Фейгерхольм 1901 жылғы маусымда, кіші ұлының тууына алты ай қалғанда туберкулезден қайтыс болды. Фейгерхольм жастық шағында Hufvudstadsbladet газетін таратушы болып жұмыс істеді, кейін шаштараз болды, сондай-ақ 1920-1923 жылдары Шаштараздар одағының төрағасы қызметін атқарды. 1930 жылы Финляндия Парламентіне депутат болып сайланды. 1920-1930 жылдары социал-демократтар үшін басты міндет – Финляндия Азамат соғысынан кейін қалпына келтіру болды. Финляндияда, сондай-ақ Еуропаның көптеген елдерінде социализмге қарсы көзқарас қайта жанданып, қоғамдық пікірдің оңға қарай ығысуына және жартылай фашистік Лапуа қозғалысының пайда болуына әкелді. Осының салдарынан 1929 жылдан 1937 жылға дейін социалистер Министрлер кабинетіне қабылдаудан шеттесті. Парламенттік принциптер 1937 жылы қайта ескерілді, осы жылы Фейгерхольм 1937 жылдан 1943 жылға дейін бірнеше кабинеттерде Әлеуметтік істер министрі болды. Үкіметте Фейгерхольм 1930 жылдары консерваторлар мен социалистердің Финляндияны кеңестік экспансия қауіпінен құтқарудың жолы деп санаған бейтараптық Скандинавия бағытының негізгі орындаушыларының бірі болды. Бұл қауіп кеңестік капитализмге қарсы сезімдер Финляндиядағы коммунизмге қарсы сезімдермен қатар келгенде күшейгендей болды. Швейд тілінде сөйлейтін, социал-демократ, бұрынғы кәсіподақ жетекшісі және Әлеуметтік істер министрлігінің басшысы ретінде ол осы міндетке толыққанды сай болатын, бірақ оған уақыт жеткіліксіз болды.

Қысқы соғыс және жалғастыру соғысы

Қысқы соғыс басталғанда, Финляндияның «қауіпті сыртқы саясатына» деген күдік, әсіресе Швециядағы жетекші социал-демократтар арасында, күшті болды. Қысқы соғыс Финляндияның Карелиясын жоғалтумен аяқталды, бұл бейтараптыққа бағытталған Скандинавия саясатының сәтсіздігі ретінде қабылданатын. 1940 жылы Кеңес Одағының қарсылығы швед-фин қорғаныс ынтымақтастығы туралы пікір-алуларды тоқтатты, скандинавистік бағыт дамымады; ал Фагерхолм нацистік Германияға, фин жеріне неміс әскерлерінің кіргізілуіне, реваншизмге және Ұзақ соғысқа әкелген саяси шешімдердегі үлес енгізе алмады. Ұзақ соғыс кезінде 68 000 босқынның неміс әскерлерінің жанындағы еңбек лагерьлерінде ұсталуы, әсіресе 1942 жылдың 6 қарашасында сегіз еврей босқынының Гестапоға берілуіне байланысты Антонио жанжалы Фагерхолмды отставкаға кететін мәселені көтеруге мәжбүр етті. Сталинград шайқасынан кейін, нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырауы анық болғанда, Эдвин Линкомиес кабинеті Ұлыбритания және Кеңес Одағымен бейбіт келісімдерге қол жеткізу үшін тағайындалды. Фагерхолм кабинет құрамына енбеді. 1944 жылдың қыркүйегінде соғыс аяқталғанда Финляндия экономикалық жағынан мүлдем әлсіреп қалды. Адам және материалдық шығындардан басқа, Финляндия Кеңес Одағына қайта өткен аумақтардан 400 000-нан астам эвакуацияланған адамдармен де айналысуға мәжбүр болды. Соғыс өтемақылары Финляндия үшін тағы бір ауыртпалық болды. 1944 жылдан 1952 жылға дейін төленген өтемақылар Финляндияның жалпы ұлттық өнімінің жылдық орташа көрсеткішінің 2% асып түсті. Өтемақылар қатаң кесте бойынша жүзеге асырылды, кешіктірілген жеткізілімдер үшін айыппұлдар салынды. Кеңес Одағы жоспарланған жеткізілімдер үшін маңызды сәттерде ереуілдер мен тәртіпсіздіктерді ұйымдастыру арқылы ішкі коммунистердің ықпалын күшейтуге және үкіметке тікелей қысым көрсетуге тырысты.

Соғыстан кейінгі жылдар

Фейгерхолм Финляндияның Социал-демократтарының төрағасы болып сайланды. Вайно Таннер көптеген социал-демократтардың, Швеция басшылығының, ең бастысы – Кеңес Одағының күдігіне ұшырағандықтан отставкаға кетуге мәжбүр болды. 1920 және 1930 жылдардағыдай үшінші рет Фагерхолмның басты міндеті – Социал-демократтарды қайта жаңғырту және нығайту болды. Бірақ бұл жолы айыптаулар сол жақтан келді. Фагерхолм жалғастыру соғысын қолдаған жетекші саясаткерлердің ішінде ең беймүдде болып көрінді, сондықтан ол Танерді қолдайтын көпшілік пен соғысты сынағандар, «Алтылық» және еңбек одағы мен Социал-демократияның швед тілінде сөйлейтін бөлігінде шоғырланған «бейбітшілік оппозициясы» тарапынан қабылданған компромистік кандидат ретінде сайлануы мүмкін болды. Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес Одағының жеңісі олардың жақтастарының Финляндиядағы беделін арттырды. 1946 жылы коммунистермен одақтас Мауно Пеккала сайлауда жеңіске жетіп, Социал-демократтар да кіретін коалициялық үкіметтің премьер-министрі болғанда, Фагерхолм партия төрағасы ретіндегі қызметіне назар аудара берді және үкіметтен тыс қалды. Фагерхолмның пікірінше, Азамат соғысынан бері қолданылып келген репрессивтік шаралармен коммунистерді жеңу мүмкін емес. Коммунизмге қарсы еркін пікір алмасу және еркін сайлау арқылы күресу қажет еді. 1940 жылдардың соңындағы күрес кәсіподақтарда болды, онда кеңестер мен өкілдер пропорционалды түрде сайланды. Социал-демократтар коммунистердің билікті басып алуын болдырмауға немесе кері қайтаруға көбінесе сәттілікке жетті.

1948 жылғы сайлау және Фейгерхолм премьер-министр ретінде

1948 жылы шілдеде жаңа парламент сайлауы өткізілгенде, коммунистердің қолдауы күрт төмендеді, 51 орыннан 38 орынға дейін азайды. Коммунистер премьер-министр лауазымын, сондай-ақ сыртқы істер немесе ішкі істер министрлігінің біреуін талап еткендіктен, Фагерхольм басқарған жаңа азшылық кабинетіне енбеді. (Финляндия үкіметінде коммунистер 1966 жылға дейін қайтадан қатыспады. Фагерхольмнің азшылық үкіметі негізінен Ұлттық коалиция партиясы мен Либералдық партиялардың, сондай-ақ Аграрлық лиганың консервативті қанатының қолдауына сүйенді. Әлеуметтік саясатта Фагерхольм үкіметі мемлекеттік зейнетақы заңын қабылдауымен ерекшеленді. Социал-демократтардың басшысы ретінде ол 1948 жылдан 1950 жылға дейін коммунистердің қысым көрсетуіне және Кеңес Одағының Финляндияны НАТО-ға қосу арқылы Финляндия-Кеңес келісімін бұзуға ниетті екендігі туралы айыптауларына қарамастан премьер-министр болды. Тіпті Финляндияның әлемдік экономикаға интеграциялануы, 1949 жылы Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімге (ГАТТ) қосылуымен көрсетілгендей, осыған ұқсас күдікпен қаралды, бірақ ол Кеңес мүддесіне қызмет етті, өйткені Финляндияның Париж бейбіт шарты бойынша соғыс өтемақы талаптарын орындауына көмектесті. Кеңес басшылығымен отандық коммунистердің қарсылығы, 1949 жылы докерлер кәсіподағын басып алуға тырысқан және Карл Август Фагерхольм үкіметінің тұрақтылығына тікелей қауіп төндірген коммунистік ереуіл науқастаушылары арқылы көрінді.

1950 жылдар

Соғыс және соғыстан кейінгі экономикалық қиындықтар инфляцияны тежеу мақсатында бағалар мен жалақыны мемлекеттік бақылауға алуға себеп болды. Сайлау науқанындағы маңызды тақырыптардың бірі және Фагерхолм үкіметінің басты міндеттерінің бірі – табыс саясатын кәсіподақтар мен жұмыс берушілер ұйымдарының келіссөздеріне жүктеу еді. 1950 жылдың қаңтар айында Парламент жалақыны көтеруге және жалақы бақылауын тоқтатуға келісім берді. Одан кейін Кеконен басқаратын аздықтық үкімет билікке келді. Көктемде жалақы бойынша келіссөздер тоқтап қалды. Келіссөздерді жеделдету үшін жалпы ереуіл туралы ескерту жарияланды. Құрдымды жағдайда, қазірде Парламент спикері болған Фагерхолм, кәсіподақ мүшелерінің көпшілігі қолдаған шешімге келісім жасады. Фагерхолмның Финляндияның аға президенті Юхо Кусти Паасикивимен арақатынасы әлі де даулы болып қала берді, бірақ соңғысының күнделігі бұл мәселеге жарық түсірді. Фагерхолмның қолдаушылары оның сыртқы саясаты Паасикивидің саясатына жақын болғанын айтады, бірақ Фагерхолм көп жағынан консервативті феномэн Паасикивиден идеологиялық тұрғыдан алшақ болды. Кеконеннің қолдаушылары Фагерхолмның АҚШ елшілігімен байланысы және АҚШ-тан алған қаржылық көмегі Паасикивидің келісімінсіз болғанын мәлімдейді. Паасикиви премьер-министрлік лауазымға үміткерлердің екеуін де қабілетті және саяси тәжірибелі деп есептесе де, шындығында Кеңес басшылығының қолдауына ие болған Кеконенді жиі қолдады. 1956 жылғы Финляндия президенттік сайлауында егер екі сайлаушы басқаша дауыс бергенде, Фагерхолм жеңіске жетер еді; ол Урхо Кекконеннің 151 дауысына қарсы 149 дауыс алды. Оның орнына Фагерхолм төрт партиялық коалициялық үкіметте премьер-министр болып Кеконенді алмастырды.

Премьер-министр лауазымында үшінші мерзім

Екінші рет премьер-министр болған 1956-1957 жылдары ол Кеңес Одағына сапар жасады, және қарым-қатынастар жақсарғандай болды. Біраз уақыттан кейін, 1958 жылдың шілдесінде өткен жалпы сайлауда Фагерхолм басқаратын коалициялық үкімет қайтадан билікке келді. Олардың басты қарсыластары – Парламенттегі ең ірі партияға айналған коммунистер еді. Кеконен 1940 жылдардың соңынан бері Паасикиви мен Кеконеннің Финляндияның Кеңес Одағының мүдделеріне қайшы келетін ештеңе жасамауын қамтамасыз етуге тырысқан сақтық саясатынан Финляндияның бас тартады деген Кремльдің қорқынышын басуға ештеңе істемеді. 1955 жылы Финляндияның Солтүстік Кеңесіне қосылуы және Батыс әлемімен сауданың артуы Мәскеуде Финляндияның Батысқа қарай бұрылуының белгісі ретінде қабылданды, әсіресе скандинавиялық симпатиясымен және АҚШ-пен байланыстарымен танымал Фейгерхольм сияқты саясаткер басшылық етсе. Сондықтан 1958 жылы Кеңес үкіметі Фагерхолм үкіметіне қарсы экономикалық және басқа да санкцияларды күшейту саясатын ұстанды, бірқатар экономикалық мәселелер бойынша келіссөздерді тоқтатты және финдерге Фагерхолм премьер-министр ретінде қызмет етсе, бұл өте қымбатқа түседі деген ойды сіңіруге тырысты. Соңында, 1958 жылдың 21 қазанында Кеңес елшісі Виктор Лебедев Финляндиядан күрт шақырылып алынды. Содан кейін бірден 1945-1948 жылдардағы маңызды кезеңде Финляндияның коммунистік Ішкі істер министрі болған және содан бері зейнеткерлікте өмір сүрген Ерьо Лейноның естеліктеріне байланысты жаңа дағдарыс туды. Кеңес тарапы Лейноның естеліктерін жазуына наразылық білдірді, ал Кеңес өкілі Иван Филиппов Фагерхолм үкіметінен олардың жариялануын тоқтатуды талап етті. Фейгерхольм үкімет заң бойынша ештеңе істей алмайтынын мәлімдеді, себебі еңбек әлі жарық көрмеген және Финляндияда цензура жоқ. Филиппов Лейноның кітабы жарық көрсе, Кеңес Одағы «қатаң шешімдерге» келеді деп ескертті. Сол күні Фейгерхолм «Тамми» баспасынан Унтамо Утриоға қоңырау шалып, кітапты қаңтарда жарықтан тоқтатуға көндірді. (Кейіннен кітаптың барлық таралымы жойылды, бірақ бұл Фагерхолмның өкілеттігі аяқталғаннан кейін ұзақ уақыттан соң болды.) «Таммидің» директордың орынбасары Ярл Хельманн кейіннен кітапқа байланысты туған даудың мазмұнына мүлдем сәйкес келмейтінін айтып, бұл оқиғаны Кеңес Одағымен қарым-қатынасқа қатысты алаңдаушылықтар тудырған финляндиялық өзін-өзі цензуралаудың алғашқы мысалы деп сипаттады. Алайда, бұл уақытша жеңілдік совет тарапының Фагерхолмға жасаған қысымын азайтуға жеткіліксіз болды. 1958 жылдың 4 желтоқсанында Фагерхолм отставкаға кетті. 1959 жылдың қаңтарында Кеконен Никита Хрущевке Финляндияның «жақсы көрші» болатынына жеке кепілдік беру үшін Ленинградқа сапар жасағаннан кейін және Кеконеннің Аграрлық партиясынан премьер-министр тағайындалғаннан кейін барлық экономикалық байланыстар қайта жанданды.

Жеке өмір

Фейгерхолм 1905 жылы Джудит Йормалаға үйленді және үш баласы болды: Брита (1927–2013), Стина (1929 ж.т.) және Эйнар (1935 ж.т.). Оның немерелері Янника (1961 ж.т.) және Катарина (1963 ж.т.) Финляндияда экономист ретінде белгілі.