Кіріспе

Финляндияның сыртқы қатынастары үшін Финляндия президенті жауапты, ол сыртқы саясатты үкіметпен бірлесіп жүргізеді. Үкімет ішкі саясат пен Еуропалық Одақта шешім қабылдау үшін жауапты. Үкіметте сыртқы және қауіпсіздік саясаты жөніндегі үкіметтік комитетте (ulko ja turvallisuuspoliittinen ministerivaliokunta) дайындық талқылаулары жүргізіледі, оған премьер-министр, кем дегенде Сыртқы істер министрі мен Қорғаныс министрі және қажет болған жағдайда, ең көп дегенде төрт министр кіреді. Қажет болған жағдайда комитет Президентпен кездеседі. Сыртқы қатынастарға қатысты заңдар парламенттің сыртқы қатынастар жөніндегі комитеті (ulkoasiainvaliokunta, utrikesutskottet) талқылайды. Сыртқы істер министрлігі сыртқы саясатты жүзеге асырады. Салқын соғыс кезінде Финляндияның сыртқы саясаты Батыс державалары мен Кеңес Одағы арасындағы ресми бейтараптыққа негізделген, сонымен бірге Солтүстік кеңес шеңберінде Солтүстік ынтымақтастығын және Бреттон-Вудс келісімі мен Еуропалық экономикалық қоғамдастықпен еркін сауда туралы келісімде алға тартқан Батыспен сақтықпен экономикалық интеграцияны атап өтті. Финляндияның тарихы жақын көрші Швециямен ортақ, ол 1809 жылы швед империясының бөлінуіне дейін Финляндияның бір бөлігі болды. Финляндия Кеңес Одағының экономикалық аясына (Комкон) қосылмады, бірақ еркін нарықтық экономиканы сақтап қалды және Кеңес Одағымен екіжақты сауда жүргізді. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Финляндия 1947 жылғы Париж бейбітшілік келісімдері мен Фин-Совет достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы келісімде оған салынған соңғы шектеулерді біржақты жойды. Үкімет Еуропалық Одаққа (ЕО) мүше болу үшін өтінішті Кеңес Одағы ыдырағаннан үш ай өткен соң берді және 1995 жылы мүше болды. Финляндия НАТО-ға кіруге тырыспады, бірақ Балтық теңізіндегі және басқа да посткеңестік елдер қосылды. Дегенмен, қорғаныс саясатын жасаушылар НАТО техникасына көшті және әскерлерін қосты. Президент Марти Ахтисаари мен коалициялық үкіметтер Финляндияны 1990-шы жылдардың соңында ЕО-ның негізгі бөлігіне жақындатты. Финляндия ынтымақтастық үлгісі ретінде қарастырылды және Финляндия ЕО-ның ортақ қорғаныс саясаты туралы ұсыныстарға қарсы болмады. Бұл 2000-шы жылдары өзгерді, ол кезде Тарья Халонен және Эркки Туомиоя Финляндияның ресми саясатын басқа ЕО мүшелерінің ортақ қорғаныс жоспарларына қарсы тұруды бекітті. Ресей Сыртқы істер министрлігінің өкілі Мария Захарова 2022 жылдың наурызында Финляндия НАТО-ға мүше болса, оның үкіметі жауап беруі керек екенін айтты. 2011 жылдың наурызынан бастап Финляндия БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттерімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Барлық НАТО елдері Финляндияның 2023 жылдың 1 сәуірінде әскери одаққа қосылуын мақұлдады, ал ол 4 сәуірде ресми түрде қосылды. Бұл Финляндияның бейтараптық саясатынан Батыс блогының ресми бөлігі ретінде айқындалған сыртқы саясатына көшуінің соңғы қадамы болды.

Тарих

1917 жылы Финляндия толық тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, фин азаматтық соғысы, оның ішінде Императорлық Германия мен Кеңес Одағының араласуы және коммунистік революцияның сәтсіз аяқталуы, коммунизмге ресми тыйым салуға және Батыс елдерімен қарым-қатынасты нығайтуға әкелді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде Германиямен ашық одақ құру мүмкін болмады, бірақ 1918-1939 жылдар аралығы экономикалық өсіммен және батыс әлемдік экономикасына интеграцияның күшеюімен сипатталды. 1918 жылдан 1939 жылға дейін Кеңес Одағымен қарым-қатынас мұздай болды; Ресейге жасалған ерікті экспедициялар, «heimosodat» деп аталатын шаралар, 1922 жылы ғана, фин азаматтық соғысы аяқталғаннан кейін төрт жыл өткен соң тоқтатылды. Дегенмен, әскери одақтар құруға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Осылайша, Қысқы соғыс басталғанда, Финляндия Кеңес шабуылына қарсы тұру үшін жалғыз қалды. Кейін, Ұзақ соғыс кезінде Финляндия нацистік Германиямен «бірлесіп соғысу» жариялады және Солтүстік Финляндияны неміс шабуылдарының базасы ретінде пайдалануға рұқсат берді. 872 күн бойы неміс әскері, фин күштерінің жанама көмегімен, Кеңес Одағының екінші ірі қаласы Ленинградты қоршап алды. 1944 жылы Кеңес Одағымен бейбіт келісімге қол жеткізу Лапландия соғысына (1945) әкелді, онда Финляндия солтүстік Финляндияда немістермен шайқасты. 1944 жылы Кеңес Одағымен Ұзақ соғыстың аяқталуынан бастап 1991 жылға дейін саясаттың басты мақсаты – үлкен державалардың қақтығыстарынан қашу және Батыс елдері мен Кеңес Одағымен өзара сенімді қарым-қатынас орнату болды. Ел мәдени, әлеуметтік және саяси тұрғыдан Батысқа жақын болғанымен, финдер кеңестік билікпен бейбіт қарым-қатынаста өмір сүруге тиіс екенін және қауіпсіздікке төндіретін кез келген әрекеттен аулақ болу керектігін түсінді. 1991 жылы Кеңес Одағының тарауы Финляндия үшін жаңа және маңызды мүмкіндіктер ашты, нәтижесінде финдер Батыс саяси және экономикалық құрылымдарына белсенді қатысуға ұмтылды. Қатаң түрде өзін-өзі қорғау доктринасына халықтың қолдауы күшін жойған жоқ.

2000 жылғы конституция

2000 жылғы Конституцияда әртүрлі конституциялық заңдар бірлікке біріктірілді, президенттің жетекші рөлі сәл төмендетілді. Алайда, Конституция президенттің тек сыртқы саясатты және үкіметтің ішкі саясатын басқаратынын айқындайды, сондықтан Еуроодақ мәселелеріндегі жауапкершілік нақты шешілмеген. Бұл жағдайда жауапкершілік үкіметке тиесілі. Мәті Ванханеннің соңғы екінші үкіметі сияқты оңшыл үкімет пен солшыл президент Тарья Халоненнің арасындағы бірлестікте үкімет мүшелері мен президент арасында шиеленіс тууы мүмкін. Ристо Е.Ж. Пентиля бұл келісімді кім жауапты екеніне қарапайым жауап бермейтіні үшін сынға алды. Еуроодақта Финляндия – Еуроаймақтың мүшесі, сонымен қатар Шенген келісімі паспорттық бақылауды жойды. Сыртқы сауданың 60%-ы Еуроодаққа бағытталған. Басқа ірі сауда серіктестері – Ресей және АҚШ. Финляндия БҰҰ-ның мемлекеттік қызметінде халқына пропорционалды түрде жақсы өкілдік етілген және оның бірнеше мамандандырылған және байланысты мекемелеріне мүше. Фин әскерлері 1956 жылдан бері БҰҰ-ның бейбітшілік сақтау операцияларына қатысып келеді және финдер әлемде бейбітшілік сақтаушыларды ең көп үлестіретін елдердің бірі болып табылады. Финляндия Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) белсенді мүшесі және 1995 жылдың басында ЕҚЫҰ-ның Таулы Қарабақ дауындағы Минск тобының тең төрағалығын қабылдады. Финляндия үшін басқа скандинавиялық елдермен ынтымақтастық маңызды, ол 1955 жылдан бері Солтүстік кеңесінің мүшесі. Кеңес аясында скандинавиялық елдер ортақ еңбек нарығын құрды және бір-біріне қатысты иммиграциялық бақылауды жойды. Кеңес сонымен қатар қатысушы елдердің әлеуметтік және мәдени саясатын үйлестіруге және көптеген салаларда ынтымақтастықты арттыруға көмектеседі. Жоғарыда аталған ұйымдардан басқа, Финляндия Халықаралық қайта құру және даму банкінің, Халықаралық валюта қорының, Дүниежүзілік сауда ұйымының, Халықаралық қаржы корпорациясының, Халықаралық даму қауымдастығының, Халықаралық есеп айырысу банкінің, Азия даму банкінің, Америкааралық даму банкінің, Еуропа кеңесінің және Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының мүшесі. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Финляндия батыс институттарымен интеграцияға қадам басып, әскери одақтастық саясатымен қатар сенімді және тәуелсіз қорғанысты сақтау ретінде қайта құрылған бейтараптық саясатынан ресми түрде бас тартты. 1994 жылы Финляндияның АҚШ-тан 64 F 18 Hornet истребителін сатып алу туралы шешімі елдің коммунистік елдер мен батыс елдерінен қару-жарақ сатып алу саясатынан бас тартқанын көрсетті. 1994 жылы Финляндия НАТО-ның «Бейбітшілік үшін серіктестік» бағдарламасына қосылды. 1995 жылдың қаңтар айында Финляндия Еуроодақтың толыққанды мүшесі болды және сонымен бірге Еуроодақтың қорғаныс құрылымы – Батыс Еуропалық одақта бақылаушы мәртебесіне ие болды. 2003 жылы Орталық партияның мүшесі Аннели Яйттенмяки сол кездегі премьер-министр Пааво Липпоненді президент Джордж Бушпен кездесу кезінде Ирактағы соғыста бейтарап Финляндияны АҚШ-пен одақтастырды деп айыптағаннан кейін сайлауда жеңіске жетті, осылайша Финляндияны көптеген финдер заңсыз агрессия соғысы деп санайды. Липпонен бұл талаптарды жоққа шығарып, «Біз БҰҰ мен БҰҰ Бас хатшысын қолдаймыз» деді. Яйттенмяки Буш пен Липпоненнің кездесуі туралы құжаттардың ағып кетуіне қатысты жалған мәлімдеме жасады деген айыптауларға байланысты 63 күн қызмет еткеннен кейін премьер-министр лауазымынан кетті. Бұл оқиғалар скандалды болып саналды және «Ирак ағып кетуі» немесе «Ирак қақпасы» деп аталды. Жалпы алғанда, Финляндия бейтараптық принципін сақтап келеді және фин паспортының саяхат еркіндігін көрсететіндей, барлық елдермен жақсы қарым-қатынаста болады. Бірақ Ресеймен қарым-қатынас өткен тарихи наразылықтарға, соның ішінде Ресейдің қауіп-қатерлері мен бұрынғы басып кіруіне байланысты шиеленісіп, көбінесе керістікке толы болып қалады. НАТО-мен шамамен 30 жылға жуық тығыз серіктестікке ие болған Финляндия 2023 жылдың 4 сәуірінде Альянсқа қосылды. Финляндияның НАТО-мен серіктестігі тарихи түрде әскери бейтараптық саясатына негізделген, ол 2022 жылдың ақпан айында Ресейдің Украинаға толыққанды басып кіруінен кейін өзгерді. 2024 жылдың 1 наурызында НАТО-ның белсенді қолдаушысы Александр Стубб Финляндияның жаңа президенті болып ант берді. 2024 жылдың 7 наурызында Стабб Финляндияның жаңа президенті ретінде Норвегияның солтүстігіндегі НАТО-ның «Солтүстік жауабы» әскери жаттығуына алғашқы шетел сапарын жасады.

Океания

Елдер арасындағы ресми қарым-қатынас 1949 жылдың 31 мамырында басталды. 1949 жылдың 31 мамырында дипломатиялық қарым-қатынас орнатылды. Австралия Швецияның Стокгольм қаласындағы елшілігі арқылы Финляндияға аккредиттелген. Финляндия Канберрадағы елшілігі және Сиднейдегі консулдығы арқылы Австралияға аккредиттелген. 1950 жылдың 22 шілдесінде Финляндия Австралияның Канберра қаласындағы елшілігі арқылы Жаңа Зеландияға аккредиттелген. Жаңа Зеландия Нидерландтың Гаага қаласындағы елшілігі арқылы Финляндияға аккредиттелген.