Кіріспе

1946-1956 жылдар аралығында Финляндия президенті болған Юхо Кусти Паасикиви (27 қараша 1870 – 14 желтоқсан 1956) – фин саясаткері, Финляндияның жетінші президенті қызметін атқарды. 1918 жылы таратылғанға дейін Фин партиясын, содан кейін Ұлттық коалиция партиясын ұсынды. Ол бұрын сенатор, парламент мүшесі (1907–1909, 1910–1914), Стокгольмдегі (1936–1939) және Мәскеудегі (1940–1941) елшісі, сондай-ақ Финляндияның премьер-министрі (1918 және 1944–1946) болды. Ол көптеген басқа да сенімді қызметтерді атқарды және елу жылдан астам уақыт бойы фин экономикасы мен саясатында ықпалды тұлға болды. Паасикиви Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Финляндияның сыртқы саясатын қалыптастырушылардың бірі ретінде танылады. Мысалы, 1958 жылы Ян Магнус Янссон басшылығымен құрылған Паасикиви қоғамы (Paasikivi seura) Паасикивидің саяси мұрасын, әсіресе суық соғыс кезінде, Финляндияда «фактыларға негізделген сыртқы саясатты ойлауды» дамыту және Финляндияның бейтараптық саясатын халықаралық аренада жария ету арқылы күзеуге тырысты.

Туу және балалық шақ

Паасикиви 1870 жылы Оңтүстік Финляндиядағы Паийенне Тавастиядағы Коски Хл (қазіргі Хеменкоски) Хульяла ауылында Кульма Сеппеля үйінің түтін саунасында Тамперелік саяхатшы саудагер Август Хеллстен мен оның әйелі Каролина Вильгельмина (туған тегі Селин) отбасында дүниеге келді. Хеллстеннің ата-анасы Тампереде тұрған, бірақ ұлы Лахти базарына сапар барысында туған. Үйге оралғаннан кейін Хеллстен Тампере шіркеуінің кітаптарына ресми түрде тіркелді. Хеллстеннің анасы оның төрт жасында қайтыс болды, ал әкесі 14 жасында қарыздардан көз жұмды. Содан кейін Хеллстеннің жартылай қарындасы Каролина да қайтыс болды. Әкесінің қайтысымен Хеллстеннің тәтесі Кайса Хагман оның тәрбиесін өз міндетіне алды. Хеллстен 1885 жылы өзінің есімін фин тілінде Juho Kusti Paasikivi деп өзгертті. Оның тегі екі тілде де "тас плита" деген мағынаны білдіреді.

Білім

Жас Паасикиви спорт пен гимнастикаға әуес болды. Әкесі ұлының академиялық қабілетін танып, оны Хололада қысқа ғана оқығаннан кейін Хамеенлиннадағы ең жақсы бастауыш мектепке берді. Паасикиви ерте жасынан-ақ кітап оқуға құштарлық танытты және сыныптағы ең жақсы оқушы болды. 1890 жылы Хельсинки университетіне түсіп, 1892 жылдың мамыр айында орыс тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Бұл білімі кейін өмірінде пайдалы болды. Келесі қыста Паасикиви мамандығын құқық саласына ауыстырып, заң магистрі дәрежесін алды, ал 1902 жылы заң ғылымының докторы болды. Оқу кезінде Паасикиви өзін мұғалім, лектор, сот приставы және Лахтиде жеке практикадағы заңгер ретінде жұмыс істеу арқылы асырады. Сонымен қатар, 1894 жыл шамасында университетте оқып жүргенде Паасикиви алғаш рет фенноман қозғалысына қатысып, оның студенттік ұйымында жетекшілік қызметтерді атқарды.

Бірінші неке және отбасы

1 маусым күні 1897 жылы Паасикиви швед туған Анна Матильда Форсманға (1869–1931) үйленді. Олардың төрт баласы болды: Анникки (1898–1950), Велламо (1900–1966), Юхани (1901–1942) және Варма (1903–1941). 1901 жылы заң ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, Паасикиви 1902-1903 жылдары Хельсинки университетінде Әкімшілік құқық саласы бойынша доцент қызметін атқарды.

Саясаттану

Паасикиви бұл қызметтен Финляндияның Ұлы Герцогтігінің қазынашылығының директоры болып, 1914 жылға дейін осы лауазымда қалды. Өмірінің көп бөлігінде Паасикиви Финляндия саясатының ішкі шеңберінде жүрді. Ол Финляндияның кеңейтілген автономиясын және тәуелсіз Кабинетті (Сенатты) қолдады, сондай-ақ Ресей империясының барлық аймақтарында орыс тілін жалғыз мемлекеттік тіл етіп орнатуға бағытталған Ресейдің панславизмдік ұмтылыстарына қарсы тұрды. Бірақ ол фин партиясының бағынышты жақтастарының бірі болды, олар ресейліктер тарапынан агрессия ретінде қабылдануы мүмкін радикалды және тиімсіз шараларға қарсы болды. Паасикиви 1907–1909 және 1910–1913 жылдары Финляндия партиясынан парламент депутаты болды. 1908–1909 жылдары Сенат мүшесі және қаржы бөлімінің басшысы қызметін атқарды.

Тәуелсіздік және Азамат соғысы

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Паасикиви Фин партиясының бағынышты саясатына күмәндана бастады. 1914 жылы Қаржы министрлігіндегі лауазымынан және Парламент депутаты өкілінен қалып қойғаннан кейін, Паасикиви қоғамдық өмір мен мемлекеттік қызметтен шеттеді. Ол Kansallis Osake Pankki (KOP) банкінің бас директоры болды және 1934 жылға дейін осы қызметте қалды. Паасикиви 1915–1918 жылдары Хельсинки қалалық кеңесінің мүшесі болды. 1917 жылғы Ресейдегі Ақпан революциясынан кейін Паасикиви жаңартылған Ұлы Герцогтық үшін жаңа заңнама әзірлеуді бастаған комиссияға тағайындалды. Бастапқыда ол Ресей мемлекетінің құрамындағы автономияны арттыруды қолдады, бірақ 1917 жылғы Большевиктердің Қазан революциясынан кейін Паасикиви конституциялық монархия нысанында толық тәуелсіздікті жақтады. Финляндиядағы Азамат соғысы кезінде Паасикиви Ақ үкімет тарапын қабылдады. 1918 жылдың мамыр айынан қараша айына дейін премьер-министр ретінде ол Германияның шаһзадасы Гессеннің Фредерик Карлын патша етіп, конституциялық монархияны сақтап қалуға тырысты, соның арқасында Германияның Финляндияға Большевистік Ресейге қарсы қолдауын қамтамасыз етуді көздеді. Алайда Германия Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгендіктен, монархияны жеңіске жеткен Антанта елдерінің қалауынша республикаға алмастыруға тура келді. Паасикивидің Сенаты отставкаға кетті, ол KOP банкіне қайта оралды. Паасикивидің Сенаты Финляндиядағы Азамат соғысынан кейін құрылған түрме лагерлерінің жұмыс істеген кезінде билікте болды, онда барлығы 12 000 тұтқын қаза тапты. Лагерьлердегі өлім-жітімнің басты себебі аштық деп есептелді, онда қызылдар тарапында соғысқан ерлер мен әйелдер ұсталған. Паасикиви, саяси консерватор болғандықтан, кабинеттегі әлеуметтік демократтарға немесе Парламенттегі коммунистерге қатысты қатаң оппозицияда болды. Ол саяси оңшылдарға қарсы радикалды шаралар талап еткен жартылай фашистік Лапуа қозғалысын белсенді түрде қолдады. Бірақ Лапуа қозғалысы одан әрі радикалданды, тіпті Финляндияның либералды бұрынғы президенті Стальбергке шабуыл жасады; және Паасикиви көптеген басқа қолдаушылар сияқты радикалды оңшылдардан бас тартты. 1934 жылы ол демократияны қолдаушы ретінде консервативті Ұлттық коалиция партиясының төрағасы болды және Лапуа қозғалысына және сәтсіз төңкеріске, Мэнтсала көтерілісіне күдікті жақындықтан кейін партияның беделін қайта жаңғыртты.

Стокгольмдегі елші

1931 жылы жесір қалған ол 1934 жылы Аллина (Алли) Вальвеге (1879–1960) үйленді және саясаттан қол үзді. Бірақ, ол Швециядағы елші лауазымын қабылдауға көндірілді, сол кезде бұл Финляндияның ең маңызды шетелдік елшілігі саналды. Германия мен Кеңес Одағында билікке келген тоталитарлық режимдердің қаупі Финляндияны күрт оқшаулады. Ұлттар Лигасының күші әлсірей бастағанда, ал Франция мен Ұлыбританияның Финляндияны қолдауға құлшыныс танытпауынан, Швеция Финляндияға қандай да бір көмек көрсете алатын жалғыз маңызды держава болып қалды. Лапуадағы төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан бері Паасикиви мен Маннергейм Швецияның қолдауын қалай алу жолдарын талқылайтын консервативті финдердің жақын тобына кірді. Стокгольмде Паасикиви Швециядан қорғаныс кепілдігін алуға тырысты, немесе Финляндия мен Швеция арасында қорғаныс одағын құруға ұмтылды. Азамат соғысынан бері шведтер мен финдер арасындағы қарым-қатынас тартысты болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңындағы революциялық дүрбелең Швецияда парламентаризмге, швед демократиясының күшеюіне және шведтік социал-демократтардың үстемдігіне әкелді. Ал Финляндияда бұл апатты Азамат соғысына және социализмнің толық жеңілісіне соқты. Паасикиви Стокгольмге келген кезде Финляндия Президенті Свинхуфвдтың парламентаризмге деген қарсылығын сақтап қалғаны және (Паасикивидің Ұлттық коалициялық партиясының қысымынан кейін) министрлер кабинетіне социал-демократтарды тағайындаудан бас тартқаны белгілі болды. Бұл, 1918 жылы Финляндияның монархиялық бағытына байланысы және 1932 жылы Лапуадағы сәтсіз төңкеріске қатысы болғандықтан, Паасикивидің беделін үкіметте үстемдік құратын швед социал-демократтары арасында жақсартпады, олар оған күдікпен қарады. Жағдай жақсаруына Паасикивидің күш-жігері және Президент Каллионың сайлануы ықпал етті. Президент болып сайланғаннан кейін Каллио парламентаризмді қолдады және министрлер кабинетіне социал-демократтарды тағайындады. Бірақ Финляндия мен Швеция арасындағы күдіктер тым күшті болды: Қысқы соғыс кезінде Швеция Финляндияға айтарлықтай көмек көрсетті, бірақ бір маңызды нәрсе жетіспеді: Швеция Кеңес Одағына соғыс жарияламады және Финляндияны қорғау үшін тұрақты әскер жібермеді. Бұл көптеген финдерге, соның ішінде Паасикивидің өзіне, Стокгольмдегі миссиясын сәтсіздік деп бағалауға себеп болды.

Мәскеудегі елші

Қысқы соғысқа дейін Паасикиви Мәскеудегі келіссөздерде Финляндия өкілі болды. Иосиф Сталиннің саясатын өзгертуге ниеті жоқ екенін көріп, Паасикиви кейбір талаптарды қабылдауды қолдады. Соғыс басталғанда, Паасикиви Ристо Ритидің кабинетіне портфелі жоқ министр ретінде, іс жүзінде көрнекті саяси кеңесші рөлінде қабылдануы сұралды. Ол Ристо Рити және Сыртқы істер министрі Вайно Таннермен (социал-демократтар төрағасы) бірге кабинеттің жетекші үштігіне кірді. Паасикиви соғыс тоқтату және бейбіт келісім шарттары бойынша келіссөздерді де жүргізді және Мәскеудегі миссиясын Елші ретінде жалғастырды. Мәскеуде ол Хельсинкидегі ең құпия ойлардан тыс қалды; және осы ойлардың Германияның көмегімен Қысқы соғыста жоғалған территорияны қайтару, кек алу бағытында екенін білгенде, ол отставкаға шықты. Паасикиви екінші рет зейнетке шықты.

Премьер-министр және президент

1941 жылдың жазында, жалғасу соғысы басталған кезде, Паасикиви өзінің естеліктерін жазуға кірісті. 1943 жылға қарай Германия соғысты ұта алмайтынын және Финляндияның да қауіпті күйде екенін түсінді. Дегенмен, оның 1940-1941 жылдардағы Германияны қолдау саясатына қарсылығы жақсы белгілі болғандықтан, бейбіт келіссөздерді бастауға жасаған алғашқы әрекеттері фельдмаршал Маннергейм мен сол кезде президент болған Ристо Ритиден көтерілген қолдау таппады.

Премьер-министрден президентке дейін (1946)

Соғыстан кейін Маннергейм Паасиквиді премьер-министр етіп тағайындады. Финляндияда алғаш рет коммунист Ерьё Леино үкімет құрамына енді. Паасикивидің саясаты бұрынғы 25 жылғы саясаттан түбегейлі өзгеше, "шындыққа жақын" болды. Паасикиви 1939 жылы Мәскеудің Финляндияға шабуыл жасауға бұйрық беру себебін түсінуге тырысты. Ол соғыс аралық Финляндияның Кеңес Одағын бейнелеуі "сақтықсыз түрде Ресейге қарсы" болғанын, ал Кеңес Одағының шабуылы идеологиялық немесе кеңеюшілік емес, заңды, стратегиялық және тіпті "қорғаныс" сипатында болғанын түйіндеді. Осыдан кейін ол мектеп оқулықтарынан Кеңес Одағына қатысты жағымсыз сипаттамаларды жойды және кітапханалардан Кеңес Одағына қарсы "жағымсыз" бейнелерді көрсететін кітаптарды алып тастады. Паасикиви көптеген кеңес талаптарын орындауға мәжбүр болды, соның ішінде соғыс қылмыстары бойынша сот процесін де. Оның басты мақсаты – Финляндияның Кеңес Одағына ешқандай қауіп төндірмейтінін және екі елдің де сенімді бейбіт қарым-қатынастан пайда көретінін көрсету болды. Маннергейм отставкаға кеткеннен кейін парламент Паасикивиді Республика Президенті лауазымына сайлады. Паасикивидің жасы 75-ке толған еді.

Саяси эволюция

Осылайша, Паасикиви өзінің бұрынғы классикалық консерватизмінен үлкен қашықтыққа келді. Ол енді социал-демократтармен тұрақты түрде ынтымақтасуға, ал қажет болған жағдайда тіпті коммунистермен де, олар демократиялық қағидалармен әрекет еткен жағдайда, дайын болды. Президент ретінде ол өзінің партиясы – Консерваторларды үкіметке бір рет қана кіргізді; тіпті бұл үкімет алты айға жуық уақытқа созылды және оны толыққанды парламенттік үкімет емес, уақытша немесе мемлекеттік басқарушы орган деп санады. Паасикиви 1946 жылы тіпті коммунист, Халықтық демократ Мауно Пеккаланы премьер-министр етіп тағайындады.

Коммунистермен қарым-қатынас

Паасикивидің саяси икемділігінің шегі болды; бұл 1948 жылдың көктемінде коммунистердің төңкеріс жасауға талпынысы немесе төңкеріс жоспарлары кезінде айқын болды. Ол әскер мен теңіз күштерінің бір бөлігін Хельсинкиге коммунистердің болуы мүмкін шабуылынан ел астанасын қорғау үшін жіберді. Кез келген төңкеріс әрекеті тіпті басталмас бұрын сәтсіз аяқталды, ал коммунистер келесі парламент сайлауында жеңіліске ұшырады. Көптеген қазіргі фин тарихшылары коммунистердің зорлықпен төңкеріс жасауға ниеттенбегенін, әсіресе Кеңес Одағының қолдауысыз, жоққа шығарады. Кейін көктемде, Финляндия парламенті коммунистік ішкі істер министрі Лейноның, оның кеңестік Одаққа депортациялауға бұйрық берген, көбінесе ақ ресейлік эмигранттар тұтқындарына қатысты дауларға байланысты, сенімсіздік білдірді. Паасикиви Лейно бірден отставкаға кете бермегендіктен, оны қызметтен босатуға мәжбүр болды. 1948 жылғы парламент сайлауларынан кейін, коммунистер ең ірі партиядан үшінші орынға түскен соң, Паасикиви оларды үкіметке кіргізуден бас тартты; коммунистер 1966 жылға дейін оппозицияда қалды.

"Паасикиви ілімі"

Президент ретінде Паасикиви Финляндияның сыртқы қатынастарын басты назарда ұстады, елге тұрақты бейбітшілік пен кеңірек әрекет ету еркіндігін қамтамасыз етуге тырысты. Паасикиви барлық әсем сөздерді ескермей, Финляндияның үлкен державалар саясатына бейімделуі және нашар жағдайдан қашу үшін Кеңес Одағымен шарттарға қол қоюы керек деген тұжырымға келді. Осылайша ол Финляндияның жағдайын тұрақтандыра алды. Бұл "Паасикиви доктринасы" ондаған жылдар бойы сақталды және 1970 жылдары "финляндизация" деп аталды.

Орыс тілін білуі көмектесті

Паасикивидің орыс тілінде сөйлей білуі кеңес басшыларымен қарым-қатынасын жақсартты; оған, оның ізбасары Кеконен сияқты, үнемі аудармашы қолдану қажет болмады. Жас шағында Ресейде оқыған Паасикиви классикалық орыс әдебиетімен және орыс мәдениетімен де жақсы таныс болған.

1950 жылғы президенттік сайлау

1950 жылы Паасикиви президент сайлауында қайтадан қатысып, 300 сайлаушылар алқасының 171 дауысын жеңіп алды. Оның екінші мерзіміндегі басымдықтар, бірінші мерзімінен өзгеше, көбінесе ішкі саясатқа бағытталды. Иосиф Сталиннің қайтысы Паасикивидің жұмысын жеңілдетті. Спортқа құштар, бұрынғы спортшы және гимнаст болған Паасикиви екінші президенттік мерзімінде 1952 жылы Хельсинкиде өткен жазғы Олимпиада ойындарын ашуға үлкен қуаныш алды. Жазғы Олимпиада ойындарының қарсаңында, мәдениетті мемлекет қайраткері үшін әлемдік тіл – ағылшын тілінде сөз сөйлеу тиімді болды. Бірақ ағылшын тілі Паасикиви үшін шебер тіл емес еді, себебі француз тілі ұзақ жылдар бойы дипломатияның басты тілі болып келді. Дегенмен, Паасикиви Хельсинкиге келген шетелдік қонақтарға құттықтауын жеткізгісі келді. Президенттің сөзі былай болды: «Дүниежүзілік жастардың барр де Кубертеннің идеалдарына лайық рухта тағы да өткізілетін он бесінші Олимпиада ойындарына дайындалып жатқанда оларға құттықтау жолдауға менің үлкен қуанышымды білдіремін. Барлық елдердің жастары арасындағы осындай шаттыққа толы ынтымақтастық әлем елдері арасындағы келісім мен бейбітшілікке үлкен үн қосады. Сіздерге осы құттықтауды алдын ала жолдағанымның себебі, мен жас кезімде өзім де құлшыныспен гимнастикамен және спортпен айналыстым. Мен өмірім бойы спорттың барлық түрлеріне қызығушылық танытып келемін. Фин халқы спортты жақсы көретіндіктен, 1952 жылғы Олимпиада ойындарын толыққанды табысқа жеткізу үшін бар күшін салатынына мен сенімдімін». Паасикивидің алты жылдық екінші өкілеттігінің соңына қарай Финляндия соғыстан туындаған ең маңызды саяси мәселелерден құтылды. Карелиялық босқындар қайта қоныстандырылды, соғыс өтемақысы төленді, талондық жүйе тоқтатылды, ал 1956 жылдың қаңтарында Кеңес Одағы Хельсинкиге жақын Порккала теңіз базасынан әскерлерін шығарды. Ол желтоқсан айында қайтыс болды, естеліктерін аяқтауға үлкермеді.

Банкноттардағы паасикиви

Банктік саласында зор тәжірибесі бар Паасикиви түрлі финляндиялық банкноттарда бейнеленген. Ол – Финляндияның маркамен аталатын банкноттарында суреті түскен үш фин президентінің бірі. Қалғандары – Финляндияның тұңғыш президенті Каарло Юхо Штольберг және Паасикивиден кейін президент болған Урхо Кеконен.

Танымал мәдениетте

2019 жылы фин телесериалы «Nyrkki» (televisiosarja) («Nyrkki») сериалында Паасикиви Урхо Кекконенмен бірге кейіпкер ретінде бейнеленеді. Сериалда Паасикиви рөлін Сулеви Пелтола сомдайды.