Кіріспе

Колумбия Республикасының географиялық шолуы

Колумбия Республикасы көбінесе Оңтүстік Американың солтүстік-батысында орналасқан, ал кейбір аумақтары Орталық Америка шегінде жатыр. Ол солтүстік-батыстан Панамамен, шығыстан Бразилия және Венесуэламен, оңтүстіктен Эквадор және Перумен шектеседі, сондай-ақ Коста-Рика, Никарагуа, Гондурас, Ямайка, Доминикан Республикасы және Гаитимен теңіз шекарасын бөліседі. Колумбияның құрлық көлемі – және ол әлемдегі 25-ші ең үлкен мемлекет, ал Оңтүстік Америкадағы Бразилия, Аргентина және Перудан кейінгі төртінші ел. Колумбия халқы тең емес таралып орналасқан, көптеген адамдар елдің таулы батыс бөлігінде және солтүстік жағалау бойында тұрады; ең көп саны елдің астанасы Боготада немесе оның жанында шоғырланған. Елдің оңтүстік және шығыс бөліктері сирек қоныстанған, тропикалық жаңбыр ормандарынан және ішкі тропикалық жазықтардан тұрады, онда ірі меншіктер немесе мал шаруашылықтары, мұнай және газ өндіріс нысандары, шағын шаруа қожалықтары және өз аумақтарымен жергілікті тайпалар бар. Колумбияның Эксклюзивтік Экономикалық Аймағы (ЕЭА) көлемі – және ол әлемдегі 35-ші орында тұр.

Негізгі

Колумбия обычно классифицирует свою географию на пять природных регионов: горный хребет Анд, регион, разделяемый с Эквадором и Венесуэлой; прибрежный регион Тихого океана, разделяемый с Панамой и Эквадором; прибрежный регион Карибского моря, разделяемый с Венесуэлой и Панамой; Льянос (равнины), разделяемые с Венесуэлой; и регион Амазонских тропических лесов, разделяемый с Венесуэлой, Бразилией, Перу и Эквадором. Колумбия – единственная южноамериканская страна, имеющая выход к берегам Атлантического и Тихого океанов. World Factbook не различает регион Амазонки Колумбии (преимущественно джунгли) и регион Оринокии Колумбии (преимущественно равнины). Он предлагает разделить страну на четыре географических региона: высокогорье Анд, состоящее из трех хребтов Анд и расположенных между ними низменностей; прибрежный регион Карибских низменностей; прибрежный регион Тихоокеанских низменностей, отделенный от Карибских низменностей болотами у подножия Панамского перешейка; и восточная Колумбия – великая равнина, лежащая к востоку от Андских гор. Главный западный горный хребет, Кордильера Оксиденталь, представляет собой умеренно высокий хребет с пиками, достигающими примерно 4572 м (4670 м). Долина реки Каука, важный сельскохозяйственный регион с несколькими крупными городами на ее берегах, отделяет Кордильеру Оксиденталь от массивной Кордильеры Сентраль. Несколько покрытых снегом вулканов в Кордильере Сентраль имеют вершины, возвышающиеся над 5182 м. Долина медленно текущей и илистой реки Магдалена, являющейся важной транспортной артерией, отделяет Кордильеру Сентраль от главного восточного хребта, Кордильеры Ориенталь. Вершины Кордильеры Ориенталь умеренно высокие. Этот хребет отличается от других горных хребтов Колумбии тем, что содержит несколько крупных бассейнов. На востоке редконаселенные, плоские или слегка холмистые восточные низменности, называемые Льянос, покрывают почти 60 процентов общей площади страны. Этот срез республики не включает два региона Колумбии: Карибские прибрежные низменности и Сьерра-Невада-де-Санта-Марта, оба расположенные в северной части страны. Низменности на западе в основном болотистые; тростниковые болота этой местности колумбийцы называют ciénagas. Полуостров Гуахира на востоке полузасушливый и населен преимущественно коренными народами. Сьерра-Невада-де-Санта-Марта – это впечатляющий треугольный, покрытый снегом скальный массив, возвышающийся над восточной частью этой низменности. Здесь находится самая высокая вершина страны, названная Пико Кристобаль Колон (5775 м). Это была его альтернатива каналу, который в конечном итоге был построен дальше на западе на перешейке, ставшем Панамой после обретения независимости в начале 20-го века. Хотя США отправили экспедицию для изучения предложения Кенниша, эта концепция в то время не была разработана. Колумбия отклонила более позднее предложение США о строительстве канала. После обретения независимости в 1903 году Панама заключила договор с США о поддержке строительства Панамского канала. Колумбия занимает большую часть северной оконечности горного хребта Анд, разделяя ее с Венесуэлой; хребет разделяется на три ветви между границей Колумбии и Эквадора. В 1980-х годах только три процента всех колумбийцев проживали в Тихоокеанских низменностях, регионе джунглей и болот со значительным, но малоиспользованным потенциалом в минералах и других ресурсах. Позже, в 20-м веке, ему угрожала вырубка лесов, связанная с добычей полезных ископаемых, поскольку добыча золота осуществлялась как крупными компаниями, так и кустарными старателями. Буэнавентура – единственный порт какого-либо размера на побережье. На востоке Тихоокеанские низменности ограничены Кордильерой Оксиденталь, из которой берут начало многочисленные ручьи. Большинство ручьев текут на запад к Тихому океану, но самый большой, судоходный Рио Атрато, течет на север к Гольфо-де-Ураба. Его поселения на реке имеют доступ к основным атлантическим портам и, следовательно, в основном связаны с торговлей в Карибских низменностях. К западу от Рио Атрато возвышается Серрания де Баудо, изолированная цепь низких гор, занимающая большую часть региона. Ее самая высокая точка составляет менее 1800 метров, а ее растительность напоминает растительность окружающих тропических лесов. Болото Атрато, в департаменте Чоко, примыкающем к границе с Панамой, представляет собой глубокую грязь шириной шестьдесят пять километров. На протяжении многих лет оно бросало вызов инженерам, стремящимся завершить Панамериканское шоссе. Этот участок, недалеко от Турбо, где шоссе прерывается, известен как Тапон-дель-Чоко (Шоко-пробка). Был предложен второй крупный транспортный проект в департаменте Чоко. Второй межъокеанический канал будет построен путем углубления Рио Атрато и притоков, а также прокладки коротких соединительных каналов. Завершение любого из этих проектов во многом преобразит этот регион, хотя это может иметь разрушительные последствия для хрупкой тропической лесной среды.

Оринокия аймағы

Анд тауларының шығысындағы аумақ шамамен 699 300 шаршы шақырымды, яғни елдің жалпы аумағының үш бесік бөлігін құрайды, бірақ колумбиялықтар оны дерлік бөтен жер сияқты қарастырады. «Шығыс жазығы» деп аталатын бүкіл аймақта 1980-жылдардың соңында елдің халқының бар болғаны екі пайызы тұрды. Испан тіліндегі «льянос» (жазықтар) термині тек солтүстік бөлігіндегі ашық жазықтарға, әсіресе Кордильера Ориенталға жақын, ірі қара мал өсіру кеңінен дамыған Пьемонт аймақтарына ғана қолданылады. Аймақ Мета департаментінен басқа биік таулармен бөлінбеген, онда Анд тауларының шеткі бөлігі – Серрания де ла Макарена ерекше өсімдік және жануарлар әлеміне ие, бұл бір кезде Анд тауларында болған өсімдіктер мен жануарларға ұқсас деп саналады.

Амазонка аймағы

Колумбияның шығысындағы көптеген ірі өзендердің көпшілігі кеме жүзуге қолайлы. Гуавиар өзені және солтүстікке қарай ағатын салалары шығысқа қарай ағып, Ориноко өзенінің бассейніне құяды. Ориноко өзені Венесуэлаға өтіп, Атлант мұхитына құяды. Гуавиар өзенінің оңтүстігіндегі сулар Амазонка бассейніне құяды. Гуавиар өзені Колумбияның шығысын солтүстіктегі Льянос аймағына және оңтүстіктегі тропикалық ормандарға, яки Сельва аймағына бөледі.

Климат

Температура мен жауын-шашынның айқын әртүрлілігі негізінен биіктік айырмашылықтарына байланысты. Теңіз деңгейінде температура өте жоғары болса, биік тауларда салыстырмалы түрде төмендейді, бірақ маусымға қарай өзгеруі шамалы. Мысалы, Боготадағы орташа жылдық температура 1°C шамасында, ал ең суық және ең жылы айлардың арасындағы айырмас 1°C-тан кем. Дегенмен, тәуліктік температураның өзгеруі, түнде төмендеп, күндіз жоғарылауы маңыздырақ. Колумбиялықтар елдерін климаттық аймақтарға бөліп сипаттайды: теңіз деңгейінен төменгі аймақ – ыстық аймақ (tierra caliente), белгілі бір биіктіктегі аймақ – орташа аймақ (tierra templada), ал биік аймақ – салқын аймақ (tierra fría) деп аталады. Салқын аймақтың жоғарғы шегі ағаштар өспейтін биіктікті және адамның тұру шегін көрсетеді. Салқын аймаққа жақын, ағаштар жоқ кең аумақтар (әдетте па́рамос деп аталады) биік, көңілсіз жерлер болып табылады, одан жоғары тұрақты қар (нева́до) аймағы басталады. Елдің жалпы аумағының 86%-ы ыстық аймақта орналасқан. Бұл аймаққа Анд тауларының ыстық және орташа аймақтарын бөліп тұратын Магдалена өзенінің тар аңғары және Каука өзенінің кішкентай аңғары кіреді. Температура биіктікке байланысты 0,7°C-тан 24°C-қа дейін өзгереді, ал жаз және қыс маусымдарына сәйкес кезекті құрғақ және ылғалды мезгілдер болады. Алайда, Кариб теңізінің жағалауындағы жел ыстықты және жауын-шашынды азайтады. Ыстық аймақта жауын-шашын Тынық мұхитының жазықтарында және Колумбияның шығыс бөлігінде ең көп болады, мұнда жаңбырлар күнделікті жауады және жаңбырлы ормандар кең таралған. Тынық мұхитының жазықтарындағы жауын-шашынның мөлшері жылына 2000 мм-ден асып, бұл жерді әлемдегі ең ылғалды аймақтардың біріне айналдырады. Әлемдегі ең жоғары орташа жылдық жауын-шашын Колумбияның Льоро қаласында тіркелген, ал шығыс Колумбияда Анд тауларының етегіндегі аймақтардан шығысқа қарай азаяды. Кариб теңізінің ішкі аймақтарында су көп, себебі судың ағып кетуі нашар, ал мамырдан қазанға дейінгі жаңбырлы маусымда жауын-шашын шамалы көп болады. Орташа аймақ елдің аумағының шамамен 8%-ын құрайды. Бұл аймаққа Кордильера Ориентал және Кордильера Централ тауларының төменгі бөліктері және көптеген тау аралық аңғарлар кіреді. Бұл аймақта Медельин және Кали қалалары орналасқан, мұнда жауын-шашын орташа, ал орташа жылдық температура биіктікке байланысты 18°C-тан 24°C-қа дейін өзгереді. Бұл аймақтың биік жерлерінде фермерлер жылына екі ылғалды және екі құрғақ маусымнан пайда көреді; қаңтардан наурызға дейін және шілдеден қыркүйекке дейін құрғақ мезгілдер болады. Салқын аймақ елдің жалпы аумағының шамамен 6%-ын құрайды, оның ішінде Колумбия Андтарының ең тығыз орналасқан платолары мен террасалары бар; бұл аймақта елдің халқының шамамен төрттен бірі тұрады. Орташа температура 12°C-тан 18°C-қа дейін, ал ылғалды маусымдары сәуір мен мамыр айларында және қыркүйектен желтоқсанға дейін, орташа аймақтың биік жерлеріндегідей болады. Жауын-шашын елдің көп бөлігінде орташадан қаттыға дейін болады; жауын-шашынның көп бөлігі төменгі орналасқан ыстық аймақта жауады. Алайда, жел ағымдарына әсер ететін жергілікті жағдайларға байланысты едәуір өзгерістер орын алады, ал Гуахира түбегінің желден төменгі жағындағы аудандарда әдетте жеңіл жауын-шашын болады; Урибия станциясында тіркелген жылдық жауын-шашын Колумбиядағы ең төменгі көрсеткішті құрайды. Жыл сайын едәуір өзгерістер тіркелді, ал Колумбияда кейде құрғақшылық болады. Колумбияның географиялық және климаттық ерекшеліктері елдің әртүрлі аймақтарында салыстырмалы түрде жақсы анықталған "этномәдени" топтардың қалыптасуына ықпал етті: Кариб теңізі жағалауындағы Костеньо; Каука аймағындағы Каукано және Тынық мұхиты жағалауындағы тұрғындар; Антиокио, Кальдас, Рисаральда және Валье-дель-Каука департаменттеріндегі Антиокеньо; Толима және Хуила департаменттеріндегі Толименсе; Ориенталдық Кордильерадағы Кудинмарка мен Бояка департаменттеріндегі Кундибоясенсе; Норте-де-Сантандер мен Сантандер департаменттеріндегі Сантандереано; және шығыс жазық жерлердегі Лланеро. Әр топтың өзіндік ерекшеліктері, акценттері, әдет-ғұрыптары, әлеуметтік үлгілері және басқа топтардан ерекшеленетін климат пен топографияға бейімделу формалары бар. Тіпті қарқынды урбанизация мен жаңғыру кезінде де, аймақтық және аймақтық сәйкестендіру маңызды анықтамалық нүктелер болды, бірақ олар XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағыдан гөрі 1980-ші жылдары әлдеқайда аз байқалды. Колумбияның экваторға жақын орналасуы климатына әсер етеді. Төменгі жазықтарда әрдайым ыстық болады. Биіктік температураға үлкен әсер етеді. Теңіз деңгейінен әр 305 метрге көтерілген сайын температура шамамен 0,6°C-қа төмендейді. Жауын-шашын Колумбияның әртүрлі аймақтарында өзгереді, оңтүстіске қарай сапарлаған сайын көбейе түседі. Бұл әсіресе шығыс жазықтарында айқын байқалады. Мысалы, Гуахира түбегінің кейбір бөліктерінде жауын-шашын жылына 25 мм-ден аспайды. Алайда, Колумбияның оңтүстік-шығысы көбінесе жылына 2500 мм-ден астам жаңбырға толады. Елдің қалған бөлігіндегі жауын-шашын осы екі көрсеткіш арасында өзгереді.

Өсімдіктер

Биіктік температураға ғана емес, өсімдіктерге де әсер етеді. Шын мәнінде, биіктік Колумбиядағы өсімдік үлгілеріне әсер ететін ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Еліміздің таулы бөліктерін биіктік бойынша бірнеше өсімдік аймақтарына бөлуге болады, бірақ әр аймақтың биіктік шекаралары ендікке байланысты шамалы өзгеруі мүмкін. Төмендегі "tierra caliente" (жылы жер) – банан сияқты тропикалық егістер өсірілетін аймақ. "tierra templada" (тымды жер), биіктігі аралығында жатқан, кофе мен жүгері өсірілетін аймақ. "tierra fría" (салқын жерде) бидай мен картоп басым, ал биіктігі аралығында орналасқан "zona forestada" (орманды аймақта) көптеген ағаштар отын үшін кесілген. Ағашсыз жайылымдар парамос немесе альпілік шалғындықтарға тән, биіктігі жоғарыда, мұнда температура нөлден төмен. Жоғарыда, температураның мұздан төмен болатын жерде, "tierra helada" – тұрақты қар мен мұз аймағы орналасқан. Өсімдіктер жауын-шашын үлгілеріне де сезімтал. Солтүстік-шығыста сирек ағаштар мен бұталардан тұратын құрғақ орманды аймақ басым. Оңтүстікке қарай саванна (тропикалық шалғындық) өсімдіктері ланос аймағының Колумбия бөлігін жабады. Оңтүстік-шығыстағы жаңбырлы аймақтар тропикалық жаңбырлы ормандармен жамылған. Тауларда жауын-шашынның теңсіз таралуы өсімдік үлгілерін күрделендіреді. Таудың жаңбырға беткейген жағы жасыл және гүлді болады, ал жаңбыр көлеңкесіндегі жағы құрғақ болуы мүмкін.

Көңіл көтеру

Анд таулары Колумбияда оңтүстік-батыстан (Эквадор шекарасы) солтүстік-шығысқа (Венесуэла шекарасы) қарай созылып жатыр және Колумбия массивіне (Мацизо Колумбиано) үш жотаға (Шығыс Анд, Орталық Анд және Батыс Анд) бөлінеді. Олар Магдалена және Каука аңғарларын қалыптастырады, олармен аттас өзендер ағып өтеді. Колумбияның шығыс жартысы, елдің аумағының жартысынан астамын құрайды, саванна мен ылғалды тропикалық орманнан тұрады және Амазонка мен Ориноко бассейндеріне жататын өзендермен кесіліп өтеді. Солтүстік бөлігі Льянос деп аталады, ол негізінен Ориноко алабында орналасқан саванна аймағы (сондықтан Оринокия деп те аталады). Оңтүстік бөлігін Амазонка тропикалық орман жабады және көбінесе Амазонка бассейніне кіреді. Бұл аймақ әдетте Амазония деп аталады. Анд тауларының солтүстігі мен батысында жағалау жазықтары орналасқан: солтүстікте Кариб теңізі жазықтары, батыста Тынық мұхиты жазықтары. Жақында жүргізілген жаһандық қашықтан зондтау талдауы Колумбияда 553 км² батқылық алаптар бар екенін көрсетті, бұл елді батқылық алаптар ауданы бойынша 46-шы орынға қойды. Колумбияның Тынық мұхиты жазықтары әлемдегі ең жаңбырлы аймақтардың бірі, әсіресе солтүстікте (Чоко). Колумбиядағы ең биік тау Анд тауларында емес, Кариб теңізі жазығында орналасқан: Сьерра-Невада-де-Санта-Марта, оның ең биік нүктелері Пико-Кристобаль-Колон (5775 м) және Пико-Симон-Боливар (сол биіктікте). Кариб теңізі жазығындағы басқа таулар Монтес-де-Мария және Серрания-де-Сан-Лукас. Тынық мұхиты жазығында Серрания-дель-Дариен және Серрания-дель-Баудо сияқты тау құрылымдары бар. Шығыс аймағында Серрания-де-ла-Макарена және Гайана қалқанына жататын құрылымдар кездеседі.

Табиғи ресурстар

Колумбияның табиғи ресурстары әртүрлі және кең, оның аумағы мен мұхиттарының көп бөлігі әлі зерттелмеген. Колумбияда Гуахира түбегіндегі Серрехон аймағында әлемдегі ең ірі ашық карьерлі көмір кеніштерінің бірі орналасқан. Сонымен қатар, елдің шығыс жазықтарында мұнай және табиғи газ өндірісі жүргізіледі. Колумбия – зәрдәбтердің басты өндірушісі және алтын, күміс, темір, тұз, платина, мұнай, никель, мыс, су электр энергиясы және уран өндірісінде маңызды рөл атқарады.

Қоршаған орта мәселелері

Колумбияға әсер ететін негізгі экологиялық мәселелер – орманның кесуі; пестицидтерді тым көп пайдаланудан туындаған топырақ пен су сапасының нашарлауы; әуе ластануы, әсіресе Боготада, көлік құралдарының шығарындыларынан және басқа да ірі қалаларда. Колумбия қарулы қақтығысында көтерілісшілердің мұнай құбыры инфрақұрылымына жасаған шабуылдары салдарынан қоршаған ортаға ұзақ мерзімді зиян келді. Сонымен қатар, қарулы топтар заңсыз егін өсіру үшін кең аумақтарды орманмен жауып, қорғауға алынған жерлерде рұқсатсыз жолдар салып жатыр.